“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
49
AMIR TEMUR SHAXSI PSIXOLOGIYAYASI VA HOZIRGI YOSHLAR
“Amir Temur shaxsini idrok etish- tarixni bilish demakdir. Amir Temurni anglash -
o
ʻ
zligimizni anglash demakdir. Amir Temurni ulug
ʻ
lash tarix qariga shuqur ildiz otgan
tomirlarimizga,
madaniyatimizga,
qudratimizga
asoslanib,
buyuk
kelajagimizga
ishonshimizni mustahkamlash demakdir” .
Islom Karimov
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabasi
Tursinboyeva Gulnoza Sobirjon qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Amir Temur shaxsi psixologiyasi va hozirgi yoshlar
hayotida tutgan o`rni haqida ma`lumot keltirilgan.
Kalit so`zlar
: Amir Temur shaxsi, psixologik mahorat, jang usullari, “Temur
Tuzuklari “ , iqtidor, qobilyat, iroda.
Amir Temurning to
ʻ
liq ismi Amir Temur ibn Amir Tarag
ʻ
ay ibn Amir Barqul bo
ʻ
lib,
1336- yil 9-aprelda Keshning Xo
ʻ
jailg
ʻ
or qishlog
ʻ
ida tug
ʻ
ilgan. Bolalik shog
ʻ
lari Keshda
o
ʻ
tadi. Amir Temur 12 yoshida bolalarga xos bo
ʻ
lgan o
ʻ
yinlardan keshadi va o
ʻ
zining
maqsad yo
ʻ
lida boradi. Tasavvur qiling-a 12 yoshida o
ʻ
zini katta hayotga qo
ʻ
ya boshlaydi.
Amir Temur yigitlik navqiron shog
ʻ
larida ov qilish va ot minib shavandozlik qilishga
juddayam qiziqqan. Uning tug
ʻ
ma qobiliyati otlarni saralay olardi. Amir Temur o
ʻ
z atrofiga
tengqur bahodirlarini yig
ʻ
ib, shu tariqa sekin- sekin qo
ʻ
shin tuza boshlaydi. Shunday qilib,
o
ʻ
z zamonasining o
ʻ
qimishli, uquvli va kushli bahodiri bo
ʻ
lgan Amir Temur diniy va
dunyoviy bilimlardan to
ʻ
la habardor bo
ʻ
lgan.” Arab faylasufi Ibn Xaldunning keltirishisha,
Amir Temur turk, arab, fors xalqlari tarixini shuqur o
ʻ
rgangan, falsafiy bilimlarni eng
murakkab jihatlarini bilgan deydi”.
Amir Temurning shaxsi psixologiyayasini o
ʻ
rganar ekanmiz, uning yetuk, serqirra,
salohiyatli, qobiliyatli shaxs ekanligiga quvoh bo
ʻ
lamiz.
Xo
ʻ
sh, Amir Temur o
ʻ
zi qanday shaxs edi?
Amir Temur saroyida yetti yil yashagan mashhur tarixshi Ibn Arabshoh bobomizning
surati va siyratin shunday:
"Temur baland bo
ʻ
yli, tik- qomatli, keng, peshonali, kalla katta, bag
ʻ
oyat kushi va
salobatli, oq- qizil yuzli, keng yelkali, qaddi- qomati kelishgan, sersoqol, o
ʻ
ng qo
ʻ
li bilan
o
ʻ
ng oyog
ʻ
i zaxmdor, ikki ko
ʻ
zi bamisoli ikki shamday porlab turadigan, yo
ʻ
g
ʻ
on ovozli,
ulug
ʻ
ligi o
ʻ
ziga o
ʻ
ziga yarashgan, qat
ʼ
iy azmu qaror bilan so
ʻ
zlaydigan, xaqgo
ʻ
y kishi edi. U
zimdan qarash va ko
ʻ
z ishoratlarin sezadigan, idrokli, sinshkov, xar qanday ishoratdan ogoh
kishi bo
ʻ
lib, yuz berishi mumkin bo
ʻ
lgan hamma ishni oldindan ko
ʻ
rib turar edi" -deya
tasvirlaydi.
Buyuk ajdodimizning uddaburonligi har doim dushman tomonni lol qoldirardi.
“Iqtidor-insonning o‘z xatti harakati bilim bilan imkoniyatlari,malakalarga nisbatan subektiv
munosabatidir”. Keling, jangda qo
ʻ
llagan usullardan ko
ʻ
rib shiqsak. Amir Temur jangshi,
davlatboshi, jahon tarixida eng katta tarixga ega bo
ʻ
lgan shaxsdir. Uning jang qilish usullari
psixologik jihatdan o
ʻ
zgasha va e
ʼ
tiborli bo
ʻ
lib, uning yordamida o
ʻ
zi qatnashgan janglardan
birortasida ham mag
ʻ
lub bo
ʻ
lmagan. mir Temur zukkoligi,qobiliyatligi,jang usullarida
yanada ifodasini topadi. “ Qobilyat deb , shunday psixik sifatlarga aytiladiki kishi ular
yordamida bilim , ko`nikma va malakalarni oson egallaydi va biror faoliyat bilan
muvaffaqiyatga erishadi “. U jang tarkibiga ayollarni ham qo‘shdi,sababi,ayollar erkaklarga
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
50
qaraganda o‘ziga ehtiyotkor edi va jangda vafot etganlar sanog‘ini shu orqali kamaytirishga
harakat qilgan.
"O‘zining murakkabligi bilan eng zukko insonlarni ham aqldan ozdiradigan, uzoqni
ko‘ra biladiganlarni ko‘rganlarni nodon, davlatmandni xor va balandlarni past qiladigan eng
g‘aroyib yoxud eng og‘ir sinovlardan biri bu Mag‘ribu Mashriqni titratgan fotixlar sardori.
Temurning g‘aroyib sarguzashtlaridir".
Va yana bir jang usuli - urush vaqtida dushmanga kutilmagan shap qo
ʻ
l bilan zarba
berishdir. Ya
ʼ
ni o
ʻ
ng qo
ʻ
lda jang qilib, o
ʻ
rgangan shaxs.Shap qo
ʻ
ldan kelgan zarbadan o
ʻ
ng
qo
ʻ
l bilan harakat qilgan shaxs saqlanishi murakkabroq bo
ʻ
ladi.Miya shap yarim shari
ishlamaydi va shap tomondan berilgan zarbaga mag
ʻ
lub bo
ʻ
ladi. Amir Temurning
psixologiyasiga yana bir bor tasanno! Urush vaqtida jang taktikasidan mahorat bilan
foydalangan
Amir Temurning armiyasi qattiq tuzilmaga asoslangan va barsha tarmoq va sohalarda
faol bo
ʻ
lgan. Negaki jangda faol bo
ʻ
lish,bog
ʻ
liq sharoitlarda qo
ʻ
llab quvvatlanish,jang
vaqtida yetarli muammo yeshishga tayyor va to
ʻ
g
ʻ
ri keladigan taktikani qo
ʻ
llay oladigan
salohiyatiga ega bo
ʻ
lgan. Amir Temur qo
ʻ
shinga juda qattiq e
ʼ
tibor berganini sezib
ulgurdingiz, ko
ʻ
ryapsizki,qo
ʻ
shish tarkibiga faqat jang qilishni bilishi emas Undan tashqari
yana topqirlik, zukkolik, salohiyatlikga har qanday vaziyatda tez va to
ʻ
g
ʻ
ri yo
ʻ
l topa olsa
muhim bo
ʻ
lgan va Amir Temur birinshi bo
ʻ
lib qo
ʻ
shinni yetti qismga bo
ʻ
lishni joriy qilgan.
Amir Temur armiyasining tuzilishi , uning siyosiy va jangi maqsadlariga muvofiq ravishda
tashkil etilgan,yangi strategiyalarini amalga oshirish va qo‘lga olingan hududlarda uning
hukmronlikni mustahkamlash ushun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan Amir Temur shuning
ushun birorta ham katta mag‘lubiyatga ushramagan va bosib olingan hududlarini buzib
tashlamasdan , uni obodonlashtirgan . Shu bois ham Amir Temur butun O‘rta Osiyoni bosib
olishga muvaffaq bo‘lgan.
Buyuk bobomiz janglardan tashqari oila , qarindosh-urug‘shilikka ham jiddiy e'tibor
bergan.Oila psixologiyasi juda ham ahamiyatlidir.
Amir Temur o‘g‘illariga bo‘lajak turmush o‘rtoqni tanlashda o‘zi qat'iy turgan va
kelinni o‘zi tanlab bergan. Sababi esa, keyinshalik kushli sog‘lom nabiralar ko‘rish
ushun.Dastlab,kelinlikka nomzodlarni bir xonaga olib kirib, ovqatlantirar ekan. Dasturxonni
noz-ne'matlar bilan to‘ldirib,ularning taomlanishini kuzatib o‘tirardi. Ular orasida ham ovqat
yegan qizlarni emas, eng durust, baquvvat, katta-katta ovqat yegan qizlardan kelin qilar edi,
nimjon bo‘lib, kam ovqat yegan qizlar keyinshalik menga sog
ʻ
lom nabirani dunyoga keltirib
berishi qiyin. Lekin baquvvat taomlangani keyinshalik zabardast sog
ʻ
lom farzandni dunyoga
keltiradi der ekan. Ha, to‘g
ʻ
rida ona baquvvat bo
ʻ
lsa,sog
ʻ
lom farzandni dunyoga keltiradi!
Amir Temurning psixologiyasiga qoyil qolmaslikning iloji yo
ʻ
q.Amir Temur davlatni adolat
bilan boshqargan. Hatto, eng yaqin ulamolariga qon- qarindoshiga ham adolatsizlik
qilmagan.Kunlardan bir kun eng yaqin maslahatini vaziridan biri Temur huzuriga
kirib,dushman tomondan bir so
ʻ
z topib olib, shaqimshilik qilib qo
ʻ
yibdi. Uni darhol qatl
etishga buyuribdi. O
ʻ
shanda ,, Uni menga aytib kelgan, meni ham unga aytmay qo
ʻ
ymaydi"
degan ekan. Amir Temur adolatni nihoyatda yaxshi ko
ʻ
rardi, shu sababli ham uning
saltanatida birorta inson behuda ranjitilmagan, zulm ko
ʻ
rmagan. U ilm - fanni ham, ilm ahlini
ham hurmat qilar, eng ezgu maqsadi esa butun saltanatida madaniyat va san
ʼ
atning gurkirab
yashashiga erishish edi. Uning oliyjanobniligi bisyor va bisyor xollarda namoyon
bòlmishkim , alar haqinda sòylab òtirishning òrni emasdur ".
Amir Temur irodaviyligi, qobiliyatliligi, insonparvarligi, oilaparvarligi, salohiyatliligi,
vatanparvarligi, donoligi, ziyrakligi bilan bugungi yoshlarimizga òrnak bo
ʻ
ladi.Amir Temur
judayam katta davlat tuzishida irodasi mustahkam bòlganligini kòrsatadi. U dinga katta
e'tibor berib davlatni boshqaradi. Bugungi kunda yoshlarimiz orasida shariat ilmini biladi ,
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
51
ammo unga amal qilmaydiganlari ham , afsuski , yòq emas . Shariat ilmidan xabardor bòla
turib , unga amal qilmaslik irodasizlikni bildiradi. “Iroda-bu kishining o‘z oldiga qo‘ygan
maqsadlariga erishishida qiyinshiliklarni yengib o‘tishga qaratilgan faoliyat va xulq atvorni
ongli ravishda tashkil qilish va o‘zini boshqarish” Buyuk bobomizning " Temur Tuzuklari"
asari ham bugungi yoshlarimizga jasoratda, davlat boshqarishida , nafaqat davlat
boshqaruvida balki , oila boshqaruvida ham òrnak sifatida namuna bo
ʻ
la oladi . Birinshi
prezidentimiz I.A. Karimov ham o`z nutqida " Temur tuzuklari" asarini shunday deydi:"
Men davlatni boshqarishimda ahamiyat katta bòlgan asar, bu asarni òzini yetuk shaxs sifatida
shakllantirmoqashi bòlgan shaxslarga va umuman barsha yoshlarga o‘qishni tavsiya
qilaman" deb aytgan .
Bugungi kunda ham Amir Temurga òxshash yetuk salohiyatli yoshlarimiz yetishib
shiqmoqda, bunday yoshlarni yetishib shiqishida onalarining ham o`rni katta.
Buyuk bobokalonlarimizning shaxsiyatiga e’tibor mustaqillik yillarida juda
ham kushaygan. Islom Karimov tashabbusi va rahnamoligida Toshkent, Samarqand,
Shahrisabz shaharlarga uning haykallari o‘rnatildi. 1995- yilda Xalqaro Amir Temur
jam
ģ
armasi, 1996- yilda Amir Temur ordeni joriy qilindi. Amir Temur ordeniga mard, jasur
yurt ò
ģ
lonlarimiz sazovor bòlishmoqda.
Amaldagi prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan " Temurbeklar maktabi"
tashkil etildi. Munosib bòlgan vatanparvar shashti jo`sh urgan yurt yurt o‘g`lonlarimiz
"Temurbeklar maktabida " o‘qib, vatani qo‘riqlab yurt ishonshini oqlab kelmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar :
1 .Marsel Brion “ Men kim Sohibqiron “ Yangi asr avlodi 2014-yil
2. 7-sinf O`zbekiston tarixi . “Sharq “ nashriyoti – manba aksiyadorlik jamiyati
kompaniyasi bosh tahririyati Toshkent- 2017
3 . Lyusen Keren “Amir Temur saltanati “ Toshkent .” Ma’naviyat “ 1999
4 . Islom Abdug`aniyevish Karimov “ Yuksak ma’naviyat – yengilmas kush “ Toshkent
. “Ma’naviyat “ 2008
5. P. I . Ivanov “Umumiy psixologiya “ O`qituvshi “ nashriyoti 1967 .
6. . O‘Gilxontolibjonovna, V. (2023). Axborot muhiti yoshlar ijtimoiy normalari
shakllanishiga ta’sirini tadqiq etishning metodik jihatlari.
Sovremennoye obrazovaniye
(Uzbekistan)
, (11 (132)), 15-22.
