“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
32
BARMOQ IZLARI ORQALI SHAXSNI INDIVIDUAL XUSUSIYATLARINI
ANIQLASH
p.f.n.dotsent.(DSc)
Turg‘unov Abdurashid Abdumannobovich
Annotatsiya:
ushbu maqolada “daktiloskopiya” — barmoq izlari orqali shaxsni
individual xususiyatlarini aniqlash yo‘llari bayyon qilingan.
Kalit so‘zlar:
kriminalistika, daktiloskopiya, barmoq izlari, shaxsni individual
xususiyatlari, ilmoqlar, qo
ʻ
sh ilmoqlar, yopiq ilmoq-raketkalar, yoylar, arklar, burmalar va
tasodifiy elementlar.
Bugun turli sohalarda, xususan raqamlashtirish jarayonlarida insonning barmoq
izlaridan foydalanish keng tarqalgan. Mazkur jarayon ilm-fanda “daktiloskopiya” — barmoq
izlari orqali shaxsni aniqlash deb nomlanadi. Angliyalik fiziolog Gershel ancha yillik
izlanishlarida bir shaxsning barmoq izi boshqasinikiga o‘xshamasligini aniqlagan. Shundan
so‘ng u anatomiya darsliklarini varaqlab, o‘zining kashfiyotini barmoqdagi papillyar
chiziqlar yordamida asosladi. Shu tariqa barmoq izlari inson shaxsini tasdiqlovchi o‘zgarmas
muhr ekanligi o‘z tasdig‘ini topdi. Barmoq izlari orqali shaxslarni aniqlash ilk bor XIX
asrning oxirlarida Buyuk Britaniyada kashf etilgan. O‘sha paytlarda angliyalik ma’murlar
hindistonlik ishchilarga oylik maosh tarqatishda imzo o‘rnida barmoq izlaridan
foydalanganlar, keyinchalik esa bu jinoyat izlarini aniqlashda qo‘llanilgan.
Bugungi kunda barmoq izlari orqali jinoyatlarni fosh etish samarali hisoblanadi.
Buning uchun alohida yo‘nalish: “Kriminalistika” tashkil etilgan. Kriminalist-ekspertlar
jinoyat sodir etilgan voqea joyida turli ashyoviy dalillarda jinoyatchining qoldirgan barmoq
izlari orqali ularning jinoyatlarini fosh etib kelmoqda. Bugungi kunda ilm-fan taraqqiy etgan
sari, barmoq izlari orqali nafaqat jinoyatlarni fosh etish, balki xavfsizlikni ta’minlash va
texnikalardan foydalanishda qulayliklar yaratmoqda. Masalan, mobil telefonlarda barmoq
izlari orqali boshqarish funksiyasi allaqachon ishga tushirilgan. Ikki qo
ʻ
lingizdagi
barmoqlarning izlari har xil desak ishonasizmi? Dunyoda bir xil barmoq izlariga ega insonlar
yo
ʻ
q desakchi? Qadim zamonlardayoq odamzod barmoq uchlarida naqshlar borligini
payqagan. Xitoy aholisi ularni ancha yillar oldin turli maqsadlarda ishlatgan. Yaqin ikki
asrdan boshlab odamlar barmoq izlarini jinoyatchilarni aniqlash vositasi sifatida ishlatishni
boshladilar. Birinchi bo
ʻ
lib 1880-yilda Angliyada yashagan doktor Genri Folds ularni shu
maqsadda qo
ʻ
llashni taklif qilgan. 1882-yilda taniqli ingliz olimi Frensis Galton esa bir-biriga
o
ʻ
xshash ikkita barmoq izi bo
ʻ
lmasligini isbotlagan. U daktiloskopik¹ varaqalar to
ʻ
plamini
yig
ʻ
ishni boshlagan birinchi inson edi. Uning nazariyalari bilan Buyuk Britaniya hukumati
qiziqa boshlagan. Hukumat jinoyatchilarni aniqlashda barmoq izlarini qo
ʻ
llash
imkoniyatlarini topish uchun maxsus komissiya tayinladi.
Ser Genri barmoq izlarini tasniflash (guruhlash) va saqlash tizimini ixtiro qildi.
Tushunganingizdek, tegishli solishtirish tizimisiz bu ish juda uzoq vaqt talab etadi, tergov
paytida esa tezkorlik juda muhimdir. Uning tasnifiga ko
ʻ
ra, barmoqdagi naqshning quyidagi
elementlari ajratib olingan: ilmoqlar, qo
ʻ
sh ilmoqlar, yopiq ilmoq-raketkalar, yoylar, arklar,
burmalar va tasodifiy elementlar[2]. Agar izning ma
ʼ
lum bir nuqtalari orasidagi chiziqlar
hisoblab chiqilsa, o
ʻ
nta barmoq izining har birini maxsus guruhga osongina tasniflash
mumkin. Tasniflash uchun gumonlanuvchining barcha 10 ta barmog
ʻ
ining izlari olinadi. Bu
tizimga muvofiq qayta ishlangan barmoq izlari varaqalari shaxsning ismi va guruhidan yoki
u tomonidan sodir etilgan jinoyat turidan qat
ʼ
i nazar, ma
ʼ
lum bir ketma-ketlikda
joylashtiriladi. Politsiya kartotekasida (ma
ʼ
lumotlar bazasi) millionlab varaqalar bo
ʻ
lishi
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
33
mumkin, ammo shaxsni aniqlash uchun bir necha daqiqa yetarli bo
ʻ
ladi. Federal qidiruv
byurosining kartotekasida 100 million odamning barmoq izlari varaqasi mavjud. U yerda
harbiy xizmatchilar, shuningdek, davlat arboblarining barmoq izlari ham saqlanadi.
Bugungi kunda politsiya Buyuk Britaniyada ishlaydigan barcha chet elliklarning,
shuningdek mudofaa korxonalarida ishlaydigan ishchilarning ham barmoq izlarini olmoqda.
Siz ham 16 yoshga to
ʻ
lganingizda, pasport uchun barmoq izlaringizni olishadi va
ma
ʼ
lumotlar bazasiga kiritishadi. Barmoq izlariga berilgan urg‘uning o‘ziga xos ma'nosi bor.
Chunki har bir kishining barmoq izidagi shakllar va kichik detallar har bir shaxs uchun
yagonadir. Nafas olib turgan har bir inson yoki bu olamda yashab o‘tgan insonlar
takrorlanmas barmoq izlari to‘plamiga egadirlar. Bundan tashqari, hatto bir xil DNK ketma-
ketligiga ega bo‘lgan o‘xshash egizaklar ham o‘zlarining alohida barmoq izlari to‘plamiga
ega. Barmoq izlari tug‘ilishdan oldin yakuniy shaklga kiradi va umr bo‘yi, agar doimiy
chandiq orttirilmasa, o‘zgarmasdan qoladi[1]. Shu bois, o‘z egalariga yagona bo‘lgan barmoq
izlari shaxsiyatni juda ham to‘g‘ri tasdiqlovchi dalil sifatida qabul qilinadi. Barmoq izlari
ilmidan shaxsni xatosiz aniqlash uslubi sifatida foydalaniladi. Barmoq izlarining bu fazilati
faqatgina XIX asrning oxirlarida kashf qilinganligi alohida ahamiyat kasb etadi. Undan oldin,
barmoq izlari hech qanday ahamiyatsiz yoki ma’nosiz oddiy egri chiziqlar deb tushunilar edi.
Barmoq izlari vositasida shaxsni aniqlash usulining qonunga muvofiqligi keyingi
yigirma besh yil ichida ko‘plab politsiya mahkamalari tomonidan tasdiqlangan va u qonuniy
isbotlangan uslubdir. Bizning davrimizdagi shaxsni aniqlovchi hech bir texnologiya barmoq
izlaridek bunday samarali natijalarni bermaydi. Shaxsni tasdiqlash uchun barmoq izlaridan
foydalanish keyingi 100 yil ichida qonuniy jarayonlarda va xalqaro e’tiborga molik
jarayonlarda qo‘llanib kelinmoqda. AndreA. Moensen so‘zining “Fingerprint Techniques”
(Barmoq izi usullari) nomli kitobida har bir shaxs yagona barmoq izlari to‘plamiga ega
ekanligini tahlil qiladi: «... shu paytgacha turli barmoqlardan olingan ikki barmoq izining bir-
biriga aniq mos tushganlik hodisasiga biror marta ham duch kelinmagan.
Foydalagan adabiyotlar
1.Andre A. Moensen “Fingerprint Techniques” (Barmoq izi usullari).
2. Ser Genrining “Barmoq izlarini tasniflash” (guruhlash).
