“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
96
O‘QUUVCHILARNING PSIXOLOGIK SALOMATLIGINI TA’MINLASH
Abdurazzoqov Azizjon Abdurauf o
ʻ
g
ʻ
li
Abulqosimov Abdurahmon Qobilbek o
ʻ
g
ʻ
li
ADPI, Tabiiy fanlar fakulteti
Biologiya yo
ʻ
nalishi 202-guruh talabalari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada pedagoglarning kasbiy faoliyatdagi deformatsiyasi va
o‘quvchilarning psixodiognastikasi va psixikorreksiyasi hamda bu jarayonlardagi turli
psixologik buzilishlarning kelib chiqish sabablari, uni oldini olish chora tadbirlari keltirib
o‘tilgan.
Kalit so
ʻ
zlar:
bo‘lg‘usi pedagog, kasbiy deformatsiya, psixodiognastika,
psixokorreksiya, psixologik salomatlik, emotsiogen omillar, pedagogik kasb, pedagogik
mahorat.
Inklyuziv ta’lim hamma bolalarning bir xil maktab va bir xil sinfxonada – bir xil
sharoitda ta’lim olishini anglatadi. Ya’ni imkoniyati cheklangan bola sog‘lom bolalar bilan
bir xil e’tiborda o‘qiy olishi kerak. O‘zbekistonda oilaviy sharoitidan qat’i nazar, barcha
bolalar davlat umumta’lim maktablariga qatnaydi. Bu davlat tomonidan kafolatlangan.
Tabiiyki inklyuziv ta’limni eshitgan barcha insonlarda : “Xo‘sh nega inklyuziv ta’lim zarur?”
- degan savol tug‘iladi. Ba’zan tengdoshlarimiz, maktabdoshlarimiz orasida yoki mahallada
imkoniyati cheklangan bolalarni ko‘rib qolsak, tushunib-tushunmasdan uni ajratib qo‘yishga,
u bilan muloqot qilmaslikka harakat qilamiz. Bu noto‘g‘ri, aslida ular bilan o‘rtoq bo‘lib, bir
jamoa bo‘lib yashasak, ularning baxtli hayot kechirishlariga hissa qo‘shishimiz mumkin.
Ta’lim jarayonining asosiy markaziy figuralaridan biri sifatida pedagog shaxsi
shakllanishi muammosi xozirgi zamon psixologiya fanining dolzarb mavzularidan biridir.
Zero ta’limning sifati va samarasi pedagogik jarayonda faoliyat yuritayotgan kadrlarning har
tomonlama tayyorgarligiga va kasbiy deformatsiyasiga bog‘liqdir. Pedagog-tarbiyachi ishida
tayyorgarlikni shakllantirish uning turli tarkibiy qismlari qarama-qarshi yo‘nalishlarga ega
bo‘lishi bilan murakkablashadi. Demak, intellektuallik ham tayyorgarlikning tarkibiy
qismidir, chunki u vazifalar va masuliyatlarni tushunadi, shuningdek faoliyatning asosiy
tarkibiy qismi - o‘qitilayotgan mavzuni bilish va uning muammolarini tushunishdir.
Hissiylik - hozirgi paytda kayfiyat, va hissiylik kommunikativ madaniyat sifatidir.
Kasbiy moslashuv - shaxsning kasbiy ko‘nikmalar va malakalarni muayyan darajada
egallashida, unda ayrim kasbiy jihatdan zarur hislatlarning shakllanishida, xodimning o‘z
kasbiga nisbatan barqaror ijobiy munosabatda bo‘lishining rivojlanishida ifodalanadi. Kasb
sohasidagi ish bilan tanishuvida, kasb mahorati ko‘nikmalarini, funktsional vazifalarni sifatli
bajarishida va mehnat sohasidagi ijodkorlikda namoyon bo‘ladi. Deformatsiya tushunchasi,
odatda, organizmga ta’sir etuvchi va unda muhim xarakter xususiyatini hosil qiluvchi
o‘zgarish sifatida talqin qilinadi.
Ko‘pgina tadqiqotchilar “Inson-Inson” tipidagi kasblarda kasbiy deformatsiyaning
paydo bo‘lishi va shakllanishini ta’kidlaydilar. Insonning muayyan mehnat muhitiga
moslashuvi uning kundalik muomalasida, mehnat faoliyatining aniq ko‘rsatkichlarida,
mehnat samaradorligida, ijtimoiy axborot va uning amalda ro‘yobga chiqarilishida, faollikda
namoyon bo‘ladi. Mehnatga moslashish birlamchi bo‘lishi (xodimning mehnat muhitiga
kirishida) va ikkilamchi (kasbni almashtirgan va almashtirmagan holda ish o‘rnini
almashtirishida yoki muhitning jiddiy ravishda o‘zgarishida) bo‘lishi mumkin. Ular
murakkab tuzilishga ega bo‘lib, quyidagi moslashuvlardan iboratdir: Ijtimoiy - tashkiliy
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
97
moslashuv - ta’lim muassasasining tashkiliy tuzilishi, boshqaruv tizimi va ishlab chiqarish
jarayoniga, hizmat ko‘rsatish tizimini, mehnat va dam olish rejimini o‘zlashtirishni bildiradi.
Psixodiagnostika psixologik diagnoz qo‘yish haqidagi fandir. Bunda diagnoz k o
‘rsatkich va tavsifnom alarni birgalikda tahlil qilish asosida sinaluvchining holati va
xususiyatlari haqidagi xulosalardan iborat. Psixologik diagnoz (diagnosis - grekcha, aniqlash,
bilish degan ma'noni anglatadi) shaxs individual - psixologik xususiyatlarining hozirgi
holatiga baho berish, rivojlanishini oldindan aytish (prognoz qilish) va psixodiagnostik
tekshiruv vazifalaridan kelib chiqib, tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan psixolog
faoliyatining so‘nggi natijasidir.
Psixodiagnostika – amaliy jihatdan psixologning deyarli barcha faoliyat doiralarida,
ya’ni psixologik-pedagogik tadqiqotlarda muallif yoki ishtirokchi sifatida qatnashayotganda,
psixologik maslahat hamda psixologik korreksion (to‘g‘rilash va rivojlantiruvchi) ishlarni
amalga oshirayotgan jarayonda qo‘llaniladi. Shunday qilib, diagnostika yorqin namoyon
bo‘luvchi individual-psixologik, psixofiziologik xususiyatlar asosida olingan ma’lumotlarni
taqqoslash bilan alohida kishi yoki ma’lum shaxslar guruhi borasida xulosa chiqarish
demakdir. Bolalar bog‘chasidagi bolalarning qobiliyat va layoqatlarini har tamonlama
rivojlantirishga, ular shaxsini shakllantirishga qaratilgan.
Psixodiagnostik tadqiqotlar amaliyotida psixologik diagnoz qo‘yishning 3 bosqichi
farqlanadi:
1. Simptomatik diagnozda dasturi mavjud har qanday EHM bajarishi mumkin bo‘lgan
tadqiqotda olingan natijalar qayta ishlanadi.
2.
Etnologik
dagnozda
(kelib
chiqish
sabablari)
biror
xususiyatning
mavjudligini_emas,_balki uning vujudga kelish sabablari ham hisobga olinadi.
3. Tipologik diagnozda sinaluvchi shaxs tuzilishida olingan natijalarning ahamiyati
va_o‘rni aniqlanadi. Psixodiagnostika psixologiyaning ilmiy va amaliy jabhalaridan tashqari
uning boshqa sohalarida keng qamrovda qo‘llaniladi.
Diagnostik faoliyatning maqsadi o‘qituvchiga pedagogik vaziyatlarni tahlil qilish va
baholash mezonlarini belgilashga, muammolarni oson hal qilish yo‘llarini aniqlashga,
o‘quvchilarning faoliyatini boshqarishga va o‘zining kasbiy faoliyatini tuzatishga, pedagogik
o‘zaro
ta’sir
samaradorligini
baholashga
imkon
beruvchi
yaxlit
axborotni_aniqlashdan_iborat.
Tuzatish va psixologik diagnostika birligi printsipi psixologik amaliyotning alohida
turi sifatida psixologik F.V.Dubrovin, D.B.Elkonin va boshqalarning asarlarida batafsil
ko‘rilgan bu tamoyil barcha korreksiya faoliyatining asosi sifatida tan olingan, chunki
tuzatish faoliyatining samaradorligi 90% ilgari amalga oshirilgan psixologik diagnostika
jarayonining chuqurligi va jiddiyligiga bog‘liq. Belgilangan tamoyil ikki yo‘nalishda amalga
oshiriladi. Avvalo, axloq tuzatish ishlarini amalga oshirishdan oldin, o‘ziga xos psixologik
diagnostika tadqiqotlarini o‘tkazish kerak, buning asosida birlamchi xulosa chiqariladi va
korrektsion-rivojlanish ishining maqsad va vazifalari aniqlanadi. Samarali tuzatish ishlarini
faqat batafsil psixologik o‘rganish asosida qurish mumkin.
Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, bo‘lg‘usi pedagogning kasbiy deformatsiyasi va
o‘quuvchilarning psixologik salomatligini ta’minlash hamda korreksiya samaradorligi
dinamikasini nazorat qilish, o‘z navbatida, tuzatish ishlari jarayonida ishtirok etuvchi
psixologga kerakli ma'lumotlarni va o‘z-o‘ziga ishonishni ta'minlaydigan diagnostika tartib-
qoidalarini amalga oshirishni talab qiladi. Ijtimoiy amaliyotning turli sohalari va psixologlar
tayyorlash jarayonini psixokorreksiya ishlarisiz amalga oshirish mumkin emas.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Maxsus pedagogika -T.: Fan va texnologiyalar, 2014.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
98
2.https://cyberleninka.ru/article/n/pedagogning-kasbiy-deformatsiyasi vao‘qituvchilar
psixologik salomatligini ta’minlash
3. https://uz.wikipedia.org/wiki/Psixologik tuzatish
4.
https://arxiv.uz/uz/documents/slaydlar/pedagogik-psixologiya/pedagogika-fanining-
predmeti-va-uning-vazifalari
