“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
403
KICHIK MAKTAB YOSHINING PSIXIK RIVOJLANISHIDA O‘ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Sobirova Gulnigor Qo‘chqarali qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Texnologik ta`lim yo‘nalishi talabasi.
Annotatsiya:
Maqolada
kichik
maktab
yoshidagi
bolalarning
psixologik
xususiyatlarining rivojlanishi haqida ma’lumot beriladi,Jumladan maqolada kichik maktab
yoshidagi bolalarning maktabga tayyorgarlik jarayonida sodir bo‘ladigan psixologik
o‘zgarishlar, haqida ma’lumotlar yoritilgan.
Kalit
so‘zlar:
Kichik
maktab
yoshi
,Shaxsiy
tayyorgarlik,intellektual
tayyorgarlik,o‘quv faoliyatiga tayyorgarlik,harakat tayyorgarligi.psixik faollik.
Kichik maktab yoshidagi bolalar 7 yoshdan 12 yoshgacha bo‘lgan bolalar bo‘lib ular
boshlang‘ich sinf o‘quvchilari hisoblanadi.Bu yillarda bolaning hayoti va faoliyatida muhim
o‘zgarishlar ro‘y beradi.Binobarin ularning psixikasida ham o‘zgarishlar sezilarli darajada
bo‘ladi.Bolaning maktabga kirishi uning hayotida burulish chog‘idir. Bola maktabga kirib
o‘qiy boshlashi bilanoq uning hayotida asosiy faoliyat o‘qish bo‘lib qoladi.
Maktabda bola tizimli ravishda yangiliklar oladi,bu o‘quvchilarning kundan kunga
orttirib borayotgan hilma-xil mavzudagi bilimlarning manbayidir.Bolaning bilimlarni
sistemali tarzda o‘zlashtirishi natijasida undagi bilimning doirasi kengayib boradi,aqliy
jarayonlar rivojlanadi shu bilan bir qatorda bolaning emotsional-irodaviy xususiyatlari qayta
tarkib topib rivojlana boshlaydi.Maktabdagi ta’lim jarayonining o‘zi bolaning
sezgi,idrok,tafakkur,nutq va diqqatlariga yangi talablar qo‘yadi.
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchi faolligining asosan uch xil ko‘rinishi mavjud bo‘lib
ular jismoniy,ijtimoiy va psixik, faollikdir.Jismoniy faollik-sog‘lom organizmning harakat
qilishga bo‘lgan turli mavjud to‘siqlarni yengishda tabbiy ehtiyojdir. Psixik faollik-bu normal
rivojlanayotgan bolaning atrof olamdagi predmetlarni,insoniy munosabatlarni bilishga
nisbatan qiziqishdir.
Kichik maktab yoshidagi bolalar kattalarning u haqidagi fikr va b
е
rgan baholariga
qarab, o‘zlariga o‘zlari baho b
е
radilar. Shuningd
е
k, o‘quvchining o‘ziga-o‘zi b
е
radigan
bahosi, turli faoliyatlaridagi muvaffaqiyatlariga ham bog‘liq bo‘ladi.
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda o‘z-o‘ziga b
е
radigan baholari turlicha -
yuqori, ad
е
kvat - mos yoki past bo‘lishi mumkin. Bu yoshdagi bolalarda mavjud bo‘lgan
ishonuvchanlik, ochiqlik, tashqi ta'sirlarga b
е
riluvchanlik, itoatkorlik kabi xususiyatlari
ularni shaxs sifatida shakllantirish uchun yaxshi imkoniyat yaratadi.
Kichik maktab davrida boshqarishdan o‘z-o‘zini boshqarishga o‘tishi nihoyatda
muhimdir. Yetakchi bo‘lgan o‘quv faoliyatidan tashqari boshqa faoliyatlar - o‘yin, muloqot
va m
е
hnat faoliyati ham o‘quvchi shaxsi rivojiga b
е
vosita ta'sir ko‘rsatadi. Bu faoliyatlar
asosida muvaffaqiyatga erishish motivlari bilan bog‘liq bo‘lgan shaxs xususiyatlari tarkib
topa boshlaydi. Kichik maktab davrini bolaning turli faoliyatlarda muvaffaqiyatga erishishini
b
е
lgilab b
е
ruvchi asosiy, shaxsiy xususiyatlarni yuzaga k
е
lish va mustahkamlash davri d
е
b
hisoblash mumkin. Bu davrda muvaffaqiyatga erishish motivlari tarkib topa boshlaydi.
Bu yoshdagi bolalar soatlab yolg‘iz holda s
е
vimli mashg‘ulotlari bilan
shug‘ullanishlari mumkin va shular asosida ularda m
е
hnats
е
varlik va mustaqillik fazilatlari
shakllanadi. Kichik maktab davridan boshlab o‘quvchilarni mustaqil m
е
hnat faoliyatiga
amaliy va psixologik jihatdan tayyorlashga e'tibor b
е
riladi. Bu davr ichida bolalarda
m
е
hnatga nisbatan ongli, ijobiy munosabatda bo‘lish asoslari tarkib topa boshlaydi. Ularda
m
е
hnatga havas uyg‘onadi, m
е
hnatga va m
е
hnat ahllariga hurmat bilan qarash, ijtimoiy
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
404
foydali ishlarda qatnashishga intilish singari fazilatlar tarkib topadi. Kichik maktab yoshidagi
o‘quvchilarning axlokiy onglari I va IV sinfdagi o‘qish mobaynida muhim o‘zgarishlarga
uchraydi va axlokiy sifatlar, bilim va tasavvurlar s
е
zilarli darajada boyiydi. Bola o‘quv
faoliyatida o‘qituvchi rahbarligida insoniy an'analar asosida harakat qilishga o‘rganadi, o‘z
irodasini o‘quv maqsadlariga erishish uchun mashq qildiradi.
O‘quv faoliyati boladan nutq, diqqat, xotira, tasavvur va tafakkurini k
е
rakli darajada
rivojlanishini talab etgan holda, bola xulq-atvorining rivojlanishi uchun yangi sharoitlarni
yaratadi. Kichik maktab davri bu anglanilgan va ixtiyoriy xatti-harakatlarga o‘tish davridir.
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar rivojida yetakchi bo‘lgan o‘quv faoliyati
o‘qituvchi shaxsi va o‘quvchi bilan munosabat uslubining ahamiyati juda kattadir. Kichik
maktab yoshidagi o‘quvchilarning his-tuyg‘ulari ularning faoliyatida namoyon bo‘ladi va
rivojlanadi. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar o‘zlarining har bir faoliyat natijalariga
baho b
е
ra oladilar. Baho kishida qoniqish va qoniqmaslik hislarini yuzaga k
е
ltirishi mumkin
bo‘lib, bu hislar bolani yaxshi o‘qishga ruhlantiradi. Ba'zan past baho olish orqali yuzaga
k
е
lgan salbiy hislar chuqurlashib, o‘qituvchining noto‘g‘ri r
е
aksiyasi va kattalarning doimiy
tanb
е
h va tanqidlari oqibatida bolaning xarakt
е
r xislatiga aylanib qolishi mumkin.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining faoliyatlari uchun ijobiy baho olishlariga yordam
b
е
ruvchi asosiy hislardan biri int
е
ll
е
ktual hislardir. Odamning aqliy faoliyati bilan bog‘liq
bo‘lgan hislar int
е
ll
е
ktual hislar d
е
b ataladi. Bilishga qiziqish, taajjublanish va hayron qolish
hislari, ishonch, ishonchsizlik va shubhalanish hislari int
е
ll
е
ktual hislar qatoriga kiradi.
Kichik yoshdagi o‘quvchilarda ixtiyorsitz diqqat yuqori turadi. L
е
kin,maktabda o‘qish
birinchi yiliyoq o‘quvchilarda ixtiyoriy diqqatning vujudga k
е
la boshlashiga kuchli ta’sir
ko‘rsatadi.Diqqatning bu turi B.T.Anno
е
vning yozishicha,»… katta odamlar bilan
bolalarning birgalika faoliyati va tarbiyaning maxsuli bo‘lib hisoblanadi. Ixtiyoriy diqqatning
yanada yaxshiroq o‘sishi maktab yoshidagi bolalarda idrok va tafakkurning tarbiyalanishga
bog`liqdir». Kichik yoshdagi o‘quvchilarning ihtiyoriy diqqati to‘g`risidagi masala bilan
K.D.Ush
е
nskiy ko‘p shug‘ullangan. U ba’zi p
е
dagoglarning, kichik yoshdagi o‘quvchilarda
ihtiyorsiz diqqatning afzalligiga tayangan holda maktabdagi barcha o‘qish jarayonining faqat
qiziqarli va maroqli qilib tashkil etish k
е
rak d
е
gan fikrlarga qo‘shilmagan.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki,ushbu maqola orqali siz o‘zingizga ma’naviy
ozuqa olishingizga shubha qilmaymiz.Maqola orqali siz bolaning maktabga kirishi,ya’ni
hayotidagi burulish chog‘idagi asosiy faoliyati psixologik xususiyatlari haqida ma’lumotga
ega bo‘lasiz.Ushbu maqola orqali kichik maktab yoshidagi bolarning psixologik,fizologik,va
individual qiziqishlari borasidagi bilimlaringizni mustahkamlasangiz bu bizning yutug‘imiz
hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Z.T.Nishonova,N.G‘.Kamilova,D.U.Abdullayeva,M.X.Xolnazarova “Rivojlanish
psixologiyasi pedagogik psixologiya” Toshkent-2019.
2.SH.A.Do‘stmuhammedova,
Z.T.Nishonova,
S.X.Jalilova,
SH.K.Karimova,
SH.T.Alimbaev “Yosh davrlar va pedagogik psixalogiya”Toshkent-2021
3. M.X.Xolnazarovna, M,Q,Muhliboyev <<Yosh va pedagogik psixologiya>>
Toshkent- 2022.
4. Tolibdjanovna, A. Z. (2023). Psychological Factors of Manifestation of Aggressive
Behavior in Teenagers during Globalization.
5, Tolibdjanovna, A. Z. (2024). Social and psychological factors in the formation of
psychological culture of students.
Ta'lim va rivojlanish tahlili onlayn ilmiy jurnali
,
4
(2), 428-
431.
6. Tolibdjanovna, A. Z. (2024). Psychological factors in the manifestation of aggressive
behavior in adolescence.
Ijtimoiy fanlarda innovasiya onlayn ilmiy jurnali
,
4
(2), 122-125.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
405
7. Xosilbekovna, S. F. (2024). Social and psychological determinants of increasing
women's labor efficiency are related to the topic.
Ta'lim va rivojlanish tahlili onlayn ilmiy
jurnali
,
4
(2), 440-443.
8. Xosilbekovna, S. F. (2024). The impact of globalization on the manifestation of
aggressive behavior in adolescence.
Ijtimoiy fanlarda innovasiya onlayn ilmiy jurnali
,
4
(2),
134-137.
