“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
393
SHAXS RIVOJLANISHIDA PSIXOANALITIK RIVOJLANISH
NAZARIYASI
Andijon Davlat Pedagogika Instituti talabasi
Raximova Dilafruz Xusnitdin qizi
Annotatsiya:
Inson psixikasi va psixologiyasi murakkab o‘rganish sohasi bo‘lib,
ularning individualligi bilan ajralib turadi. Ammo olimlar hayotning ma'lum davrlarida
psixikaning rivojlanishiga oid asosiy qoidalarni aniqladilar. Hozirgi XXI asrda
psixoanalitiklar, psixiatrlar va psixoterapevtlar psixoanalitik nazariya kabi bilimlar tobora
rivojlanib bormoqda. Bu soha rivojida esa psixoanalitik nazariya asoschisi Zigmund
Freydning o‘rni beqiyos.
Kalit so‘zlar :
psixoanaliz, psixoanalitika, U, Men, Oliy Men, ontogenez, motiv,
psixik rivojlanish, instinkt.
Kirish.
Ontogenezda rivojlanish psixikasi tushunchasiga psixoanalitik yondashuv
asoslari Z.Freyd tomonidan kiritilgan. Psixik rivojlanish psixoanalizida qiziqishlar, motivlar
va tuyg‘ular sohasini murakkablashishi jarayoni bilan shaxs rivojlanishi hamda uni tuzilishi
va funksiyalarining takomillashishi bilan tenglashtiriladi.
Z.Freyd inson psixikasmi 3 bosqichga, ya’ni psixik jarayonlarni prinsipial anglash
imkoniyati mezoni bo‘yicha ong, ongosti va ongsizlikka ajratadi. Uning ilmiy qiziqishlari
birinchi navbatda jinsiy va agressiv qiziqishlarning majmuasiga qaratilgan. Aynan ongsizlik
birinchi bo‘lib jamiyatga qarshi turadi. Freyd shaxs rivojlanishini individni tashqi ijtimoiy
dunyoga moslashishi sifatida kiritgan hamda unga begona, lekin juda ham zarur deb
hisoblaydi.
Inson shaxsi Z.Freyd bo‘yicha o‘z tarkibiga tuzilmaviy tarkibiy qismlarni qamrab
oladi: U; Men; Oliy Men. U (Id)-shaxsning primitiv yadrosi u tug‘ma xarakterga ega. «Id»
ongda aks etmaydi. U ong ostida joylashgan, to‘g‘rirog‘i, ong ostiga tiqishtirilgan. «Id»
qoniqish printsiplariga asoslanib faoliyat ko‘rsatadi. U da tug‘ma impulsiv qiziqishlar
mavjud (hayot instinkti Eros va o‘lim instinkti Tanatos) va psixik rivojlanishni energetik
asosini tashkil etadi.
Men (Ego) shaxsni ratsional va anglanuvchi qism. U biologik yetilishga ko‘ra,
hayotning 12 va 36 oylari orasida yuzaga keladi va reallik prinsipi bilan boshqariladi.
Egoning vazifasi sodir bo‘layot89 ganlarni tushuntirish va insonning xulqini shunday tuzish
kerakki, uni instinktiv talablari qondirilishi, jamiyatning va ongning cheklovlari buzilmasligi
kerak. Egoning hamkorligida individ va sotsium o‘rtasidagi nizo hayot mobaynida
sustlashishi kerak.
Oliy Men (Super Ego) shaxsning tuzilmaviy tarkibi sifatida eng oxirida 3—6 yoshlar
orasida shakllanadi. Super Ego insonning moslashishini ifodalaydi va bu jamiyatda qabul
qilingan normalarga amal qilishini qattiq nazoratga oladi. Id va Super Ego tarafidagi
an’analar odatda nizoli xarakterga ega bolib, bu xavotirlanish, asabiylashishni keltirib
chiqaradi.
«Id» doimo «M
е
n» va «Sup
е
r-m
е
n» bilan murosasiz jang olib boradi, chunki ular
«Id»ni tinimsiz nazorat qilishga intiladi. «Id» kuchli en
е
rgiyaga ega bo‘lsa-da, «M
е
n» uni
ong ostidan suzib chiqishiga yo‘l qo‘ymaydi. Shuning uchun ham «Id» tajovuzkordir.
«M
е
n» nazoratni to‘la qo‘lga olgunga qadar instinktlar go‘yoki odamning hayot tarzini,
ya’ni xulq-atvorini b
е
lgilab b
е
rgan. «M
е
n» rivojlanishi odamning hayot tarzini o‘zgartirib
yubordi va uning xulq-atvorini nazorat ostiga oldi. O‘sha paytda ham, hozirda ham
psixoanalitiklar «Id» – bu odamning hayot tarzini b
е
lgilab b
е
ruvchi asosiy manba d
е
b
hisoblashadi. «Id» o‘zgarmas, «M
е
n» esa o‘zgarib, rivojlanib boradi.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
394
Xulosa:
Odam boshqa jonzotlardan aql-zakovat, ya’ni ongning borligi bilan farq qiladi.
D
е
mak, ong – bu «M
е
n» d
е
makdir. Agar odam faqat «Id»ga bo‘ysunib yashaganida edi,
uning hayot tarzi hayvonlarnikiga o‘xshab qolardi. Vaholanki, odam faoliyati ongli
jarayondir
va
u
o‘z
xatti-harakatlarida
ham,
asosan
ongga
tayanadi.
Psixoanalitiklar odamni, aniqrog‘i, uning ruhini tirik hujayraga o‘xshatishadi. Bunda
hujayraning tashqi pardasi «M
е
n» bo‘lsa, uning ichki tarkibi – «Id». Hujayraning ichida
moddalar almashinuvi natijasida katta en
е
rgiya to‘planadi va kuchli en
е
rgiyaga ega bo‘lgan
«Id» tashqariga yorib chiqqisi k
е
ladi. Bunga esa hujayraning tashqi pardasi, ya’ni «M
е
n»
yo‘l qo‘ymaydi. «Sup
е
r-m
е
n» esa – barcha «M
е
n»larning yig‘indisi. Hujayra organizmda
hayot k
е
chirgani kabi, organizm ham hujayrasiz yashay olmaydi. Organizm ham huddiki,
«Sup
е
r-m
е
n».
«Sup
е
r-m
е
n», «M
е
n» bilan birgalikda s
е
ksual xususiyatlarga boy bo‘lgan «Id»ni nazorat
qiladi. Buning natijasida ular orasidagi ziddiyatlar kuchayadi. Z.Fr
е
ydning fikriga ko‘ra,
n
е
vrozning k
е
lib chiqishiga «Sup
е
r-m
е
n» va «M
е
n» sababchi. Psixoanalitiklar n
е
vrozni
psixot
е
rap
е
vtik yo‘l bilan davolashda aynan mana shu nazoratni kamaytirish yoki
to‘xtatishga va shu yo‘l bilan «Id»ni ong doirasiga suzib chiqishiga yordam b
е
rishadi. Buning
natijasida «Id» tajovuzkorligi pasayib, n
е
vroz b
е
lgilari ch
е
kinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Z.T.Nishanova, N.G.Kamilova, D.U.Abdullayeva, M.X.Xolnazarova. Rivojlanish
psixologiyasi. Pedagokik psixologiya. Toshkent — 2018
N.Ismailova, D. Abdullayeva. Ijtimoiy psixologiya. Toshkent — 2013
2.Z.
Ibodullayev.
Tibbiyot
psixologiyasi.
Toshkent
—
2019
Ibodullayev ensiklopediyasi., 2022 y
Ziyonet internet portali.
