“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
333
GERONTOPSIXOLOGIYA
Andijon davlat pedagogika instituti
Aniq fanlar fakulteti Fizika-Texnalogiya
kafedrasi Texnologik ta
ʼ
lim yo
ʻ
nalishi
101- guruh talabasi Mamasidiqova Dilnoza
Annotatsiya
: Ushbu maqolada Gerontopsixologiya boshqa pisixologiyadan qanday
farqli tomonlar bor ekanligi haqida fikr yuritiladi.Bu psixologiya yosh va qarilar
psixologiyasidur.Psixologiyaning
ummumiy
vositalaridan
qanday
tartibda
foydalanib,hozirgi kunda keksalar ruhiyati va fe’lining o‘ziga xos xususiyati o‘rganilishi,
olimlar kishilarda keksayish tufayli paydo bo‘ladigon ruhiy xususiyat va o‘zgarishlarga
avvaldan qiziqib kelishgani va shuningdek ,ushbu maqolada qanday qilib qarigan paytlarda
ham bardam tetik yashashiga yordam beradigon vosita va yo‘llar ishlab chiqadi.
Kalit so‘zlar.
Geron-qari, umumfizilogik, psixofizk,tirik organizmlar, gerogigiyena,
infeksion kasaliklar, qarish sabablar molekula va hujayra.
Dunyo aholisining keksayishi ro‘y bermoqda, ya’ni rivojlangan davlatlarda keksa
insonlar soni ortib bormoqda. Aholi keksayishi nima sabablaridan biri tug‘ilishning
kamayishi, salomatlikning yaxshilanishi, kichik va katta yoshdagilarda o‘lim sonining
kamayishi, hayotning individual davomiyligining ortishidir. Bron-za davrida hayotning
o‘rtacha davomiyligi 18—20 yil bolsa, o‘rta asrlarda 35 yil, XIX asrda 44 yil bolsa, XX asrda
68-72 yilni tashkil etadi.
Aholining keksayishi fenomeni iqtisodiy, tibbiy, huquqiy, siyosiy va boshqa
muammolarni tug‘diradi. Saylovchilar va tovar iste’molchilarining ko‘pchilik qismi keksalar
bolganligi
uchun barcha tizimlarni qayta ko‘rib
chiqishni talab
qiladi.
Keksalik
barchamizning oldimizda turibdi va shuning uchun unga e'tibor qaratish lozim. Oxirgi
Ontogenez bosqichlari, ehtimol, ilmiy nuqtai nazardan eng ko‘p e'tibordan chetda qolmoqda.
Buning sababi, bizda bor qarilik va qarilikni inson hayotining zerikarli va unchalik istiqbolli
bo‘lmagan bosqichi deb hisoblaymiz. Bu boradagi an'anaviy qarashlar g‘oyalar va umidlarni
tashvishlarga to‘la muqarrar haqiqat sifatida shakllantiradi. va umidlar ko‘p emasdur. Aholi
kundan-kunga keksaygan sari, ong va aql bilan bog‘liq savollar bilan shug‘ullanadigan
mavzular keksa odamlarning shaxsiyati tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Bularga javob
berishi kerak bo‘lgan fan savollar gerontopsixologiya (qarish psixologiyasi). Uning diqqat
markazida psixologik holat va ontogenez davrida odamning xatti-harakati - 60 yoshdan
o‘limgacha. Bu nisbatan yangi ilmiy soha asoslarini kuzatish mumkin bo‘lgan gerontologiya
va psixologiya bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan tadqiqot qadimgi mutafakkirlarning
qarilik va qarilik haqidagi tushunchalari. Gerontologiyani o‘rganish zaruratga ko‘ra
fanlardir. Ko‘pchilik Biologiya fanlari sohalari, ijtimoiy va xulq-atvorshunoslikning deyarli
barcha fanlari bilan birgalikda qarilik va keksa odamlar bilan bog‘liq. Umumiy psixologiya
vositalari hamda usullaridan foydalanib, keksalar ruhiyati va fe
ʼ
lining o
ʻ
ziga xos
xususiyatlarini o
ʻ
rganadi. Garchi olimlar kishilarda keksayish tufayli paydo bo
ʻ
ladigan ruhiy
xususiyat va o
ʻ
zgarishlarga avvaldan qiziqib kelsalarda, gerontopsixologiya alohida fan
sohasi sifatida XX asrning II yarmidagina shakllana boshladi. Gerontopsixologiya fani
asoschisi Stenli Xoll hisoblanadi. XX asrning II yarmida jamiyatda keksalar soni kop bolib,
ularning ijtimoiy hayotdagi roli ortib borgan. Bu esa “aholining qarishi” deyiladi. Aynan
keksalik davrida inson organizmining jismoniy zaifligi va sogliqning yomonlashuvi
natijasida ruhiyatda ham ozgarishlar kuzatiladi. Gerontopsixologiya psixologiya fanining
tarkibiy qismi ekanini ilmiy jihatdan Stenli Xoll asoslagan bo‘lsada, lekin bu yo‘nalishning
o‘ziga xos xususiyatlari to‘g‘risida Mark Tulliy Sitseron ("Keksayish haqida" asarida),
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
334
I.I.Mechnikov ("Optimizm etyudlari" kitobida), O‘rta Osiyo allomalari donolik,
donishmandlik haqidagi durdonalarida falsafiy fikr va mulohazalarni bildirganlar.
Amerikalik psixolog Stenli Xoll (1846— 1924) "Keksayish" monografiyasida amaliy
va metodologak ahamiyatga molik qator g‘oyalarni ilgari surgan. O‘sha asar keng ilm ahli
ichiga tez yoyilishiga qaramay, uning izdoshlari birdaniga ko‘paymadi. XX asrning 30-
yillaridan boshlab keksalik davriga oid tibbiy-biologik tadqiqotlarning ko‘payishi,
Shuningdek,
inson
kamolotiga
shaxs
sifatida
yondashishning
paydo
bo‘lishi
psixogerontologiyaning rivojlanishiga birmuncha ta’sir ko‘rsatdi. Ana shu tariqa keksayishga
tibbiy, ijtimoiy jihatdan yondashish bilan bir qatorda psixologik jabha jihatidan yondashish
ham vujudga keldi va psixogerontologiyaning tadqiqot sohasi kengayib bordi, shu soha
bo‘yicha ingliz tilida maxsus jurnallar chiqa boshladi. Ilmiy izlanishlarning aksariyati
keksayish davridagi odamlar shaxsining xususiyatlari, diqqati, xotirasi, tafakkuri, aql-
zakovatiga bag‘ishlangan bo‘lib, boshqa psixik holatlar, jarayonlar juda kam tadqiq qilingan.
Hozir keksayish psixologiyasi ham gerontologiyaga, ham ongogenez psixologiyasi sohasiga
taalluqli degan ikki xil ilmiy nazariya mavjud, vaholanki, ular o‘zaro bog‘liq bo‘lib, bir-birini
doimo ilmiy axborot va ma’lumotlar bilan boyitib turadi. Psixogerontologiya fanida
gerontologiya, involyusiya, geriatriya, gerogigiena, geteroxronlik kabi ilmiy tushunchalar
mavjud. Gerontologiya — grekcha so‘z bo‘lib, keksayishning, keksalikning kelib chiqishi
demakdir. Geriatriya so‘zi keksaygan inson shaxsini davolashni bildiradi. Involyusiya
tushunchasi evolyusiyaning teskarisi bo‘lib, o‘sishdan orqaga qaytishni ifodalaydi.
Gerogigiena — keksaygan odamning salomatligini saqlash va mustahkamlash sohasidir.
Gerogigiena keksa odamlarda asab, ruhiy kasalliklarning oldini olish uchun xizmat qiladi.
Geteroxronlik bir xil Yoshdagi odamlarda ruhiy jarayonlarning turlicha (har xil vaqt va
muddatda) namoyon bo‘lishidir.
Psixogerontologiya
fanida
gerontogenezning
evolyusion
omillari
qatoriga
I.V.Davidovskiy nasliy, ekologik, biologik, ijtimoiy alomatlarni kiritadi. D.Bromley
insonning qidirish sikli uchta bosqichdan iborat bo‘lishini ta’kidlaydi: 1) "ishdan, xizmatdan
uzoqlashish" (iste’fo) — 66-70 Yosh; 2) keksalik (70 va undan katta Yosh), 3) munkillagan
keksalik (hasta keksalik va o‘lim) — maksimum 110 Yosh. SHu bilan birga (keksayishning
qonuniyatlari ham kashf qilingan, ular qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin). 1)
geteroxronlik (har xil vaqtlilik) qonuni; 2) o‘ziga xoslik qonuni; 3) xilma-xillik qonuni.
I.V.Davidovskiy "Keksayish nima?" nomli asarida ta’kidlaganidek, inson 50—60
Yoshga to‘lganda yoki undan oshgan chog‘ida yetuklikning kechikkan davriga kirib keladi.
SHu Yoshdagi odamlarning o‘limini XVIII asrdagi tengdoshlari bilan taqqoslansa, ularning
yashash va mehnat qilish imkoniyati 75 Yoshgacha uzayishi mumkin. CHunki hozirgi kunda
nafaqani belgilash haqiqiy biologik qarish Yoshidan 15—20 yil ilgarilab ketgan. Bu hol aqliy
mehnat bilan shug‘ullangan ziyoli odamlarda yaqqol ko‘zga tashlanadi. I.V.Davidovskiyning
fikricha, uzoq umr ko‘ruvchilar asosan ozish, faol, harakatchan odamlar bo‘lib, havodan
erkin nafas olishni juda yoqtiradilar, organizm faoliyatiga daxldor tinka quritar kasalliklardan
holi bo‘ladilar.
Tadqiqotchi P.P.Lazerev 1928- yilda umr o‘tishi bilan ko‘ruv apparati markaziy
etnologiyasining xiralashuvini aytgan edi. Keyinchalik, 1967- yilda amerikalik psixolog
Gregori bu fikrni tajribadan o‘tkazdi va inson keksayishi bilan retseptor apparatining optik
funksiyasi zaiflashadi, ko‘ruv sezgasi va idrokini xiralashtiradi. Ko‘zning rangni sezishi
Yoshi ulg‘ayishi bilan o‘zgarib boradi, hatto, rangni ajratish qobiliyati sezilarli darajada
pasayadi. SHuni alohida ta’kidlash kerakki, rang ajratish, spektr nurlarining yoyilishi Ibn
Sino tomonidan tushuntirib berilgan, fan olamida esa bu kashfiyot Gel’mgolsga qiyos
beriladi. Ko‘rishning pasayishi geteroxron xususiyat kasb etib, spektrning qisqa va to‘kis
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
335
qismida (ko‘k va qizil rangda) aniqroq aks etadi. Psixogerontologik nuqtai nazardan sezish
vaqtini rad qilgan E.N.Sokolov, E.I.Boyko, A.R.Luriya sezish vaqti .
Yosh davrining informatsion stimul funksiyasidan boshqa narsa emas, deya xulosa
chiqaradilar. Ular sezish vaqgining egri chiziqli ko‘rsatkichlarini sxema tarzida ishlab chiqib,
keksalik davriga xos ikkita xususiyatni chuqur tahlil qildilar. Xuddi shunga o‘xshash
ma’lumotlar D.Birron, D.Botvinnik tajribalarida ham olingan. Psixogerontologiyada keksa
erkak va ayollarning psixologak xususiyatlarini o‘rganishda ko‘proq test (sinov) dan
foydalaniladi.
Testlar o‘z maqsadi, mohiyati hamda tizimiga binoan bir nechta ko‘rinishga ega:
1) maqsadga yo‘naltirilgan, bilim hajmini aniqlovchi standart testlar — imtihon —
sinov varaqasi;
2) insonning aql-zakovatini o‘lchashga moslashtirilgan aql testlari; 3) inson shaxsining
fazilatlarini tekshirishga mo‘ljallangan testlar;
4) inson iste’dodi, iqtidori hamda qobiliyatining darajasini aniqlashga qaratilgan
testlar.
Mikroskopiyaning natijalariga binoan: nerv hujayra- larining umumiy miqsori
kamayadi, bu o‘zgarish qobig‘ining III-V zonalarida aniq bilinadi;
2) Purkine hujayralarining mikdori keskin kamayadi, hujayralarning yo‘qolishi etuk
kyshilart nisbatan 25 % ko‘p bo‘ladi;
3) nerv hujayralari ajinlashadi: yadro esa noto‘g‘ri ko‘rinishga ega bo‘la boshlaydi; 4)
nerv tolalari yo‘g‘on- lashadi;
5) xabar olib boruvchi yo‘lda mielin tolalarining miqdori ozayadi.
Keksayish davri 61 yoshdan 74 yoshgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu
yoshdagi kishilar shaxslararo munosabatlarda boshqa yoshdagi kishilardan ajralib turadi.
Ularni shartli ravishda ikki guruhga bo‘lish mumkin: 1) mutlaqo istefoga chiqqan, ijtimoiy
faol bo‘lmagan erkak va ayollar; 2) nafaqaga chiqqan erkak va ayollar, lekin ijtimoiy
hayotning turli sohalarida faoliyat ko‘rsatayotgan keksalar. Keksalik davri 75 -90 davrlarni
o‘z ichiga oladi. Keksalar jismoniy va aqliy faollikka moyil hamda passiv turmush tarziga
ko‘nikkan qariyalar guruhiga ajratish mumkin. Biologik qarish, psixik jarayonlar, holatlar,
xususiyatlar va xatti-harakatlarda keskin o‘zgarishlarni vujudga keltiradi. Sezgi organlari
zaiflashadi, asab tizimi kuchsizlanadi. Ma`lumotlarni qabul qilish, ularni qayta ishlash,
mohiyatini anglash hamda ongni biror bir obyektda uzoq muddat ushlab turish qiyinlashadi.
Grekov so‘z metodi assotsiyasi asosida xotira jarayonining xususiyatlarini o‘rgangan. Uning
ma`lumotlari quyidagicha: 1. 70 dan 80 gacha bo‘lgan keksalarda xotira ( mexanik xotira)
zaiflashadi; 2. 70 dan 80 gacha bo‘lgan keksalarda mantiqiy-ma`noli xotirada miqdorning
ahamiyati saqlanadi; 3. obrazli xotira zaiflashadi; 4. 70 -89 gacha yoshlarda xotiraning
barqarorlik negizida ma`noning ichki aloqadorligi yotadi; 5. uzoq muddatli xotira
kuchsizlanadi; 6. 90 yoshda nutqning ichki bog`lanishi buziladi; 7. xotiraning obrazli-hissiy
turlari nutqning tuzilishiga bo‘ysunmay qoladi.
O‘sha davrda shakllangan ilmiy bilimlar bilan bir qatorda bir qator amaliyotlar ham
mavjud asosan okkultizm va metafizika bilan bog‘liq. Sayohatchilarni tez-tez ko‘rish
mumkin edi, yoshlik eliksirlarini, o‘lmaslik toshlarini va har xil narsalarni taklif qilgan
sehrgarlar yoki oddiy charlatanlar mangu yoshlik, uzoq umr va hatto o‘lmaslikni va’da
qiluvchi marosimlar . Qarish jarayonlarini keyingi tekshirish klinik tibbiyotning rivojlanishi
bilan bog‘liq Bu keksa yoshdagi odamlarning ortobioz rejimiga (dono va sog‘lom turmush
tarzini o‘rganish) qaratilgan.
Galen va uning maktabi keksalikni tabiiy jarayon degan qarashni birinchi bo‘lib
ommalashtirishgan. ni tanishtiradilar Diskrasiato atamasi qarilikning barcha belgilarini,
masalan, to‘qimalarda issiqlik va namlikni yo‘qotish kabi narsalarni o‘z ichiga oladi. ko‘plab
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
336
hayotiy jarayonlarga ta'sir qiladi. Galen birinchi marta normal va erta qarish o‘rtasidagi
farqni aniqladi u senium ex morbe deb chaqiradi. U o‘z vaqtida davolanmagan har qanday
kasallikka olib kelishi mumkinligiga ishongan erta qarish. Uning izdoshlari va u buni
sekinlashtirish uchun keksa odamning dietasi uchun dastur ishlab chiqdi. jarayon va uning
alomatlarini engillashtirish uchun. Gerokomoia keyinchalik u keksalikni o‘rganish deb
nomlangan yangi tadqiqot sohasiga aylandi . Bu dietaga va faol harakatlarga bo‘lgan
ehtiyojga va shaxsiy gigiena qoidalariga qaratilgan. Shu bilan birga, keksa yoshdagi eng
tez-tez uchraydigan kasalliklarning klinik holati tasvirlangan. O‘rta asrlarda bu maktabning
qarashlari keyingi rivojlanish uchun asos yaratdi. Gerokomiya deb nomlangan tadqiqot.
Uning rivojlanishida arab maktabi vakilining hissasi katta Abu Ali Ibn Sino (Avitsenna).
Uning maktabi va u o‘zlarining insholarida Galenning tushunchalarini yanada rivojlantirdilar
keksa odamlarning turmush tarzi haqida. Urg‘u yana ovqatlanish rejasi va oziq ovqat
tarkibiga, ehtiyojga qaratilgan harakat, massaj, ot minish, yaxshi gigiena odatlari va
boshqalar uchun.
Fanga doir tadqiqotlar G.Stoynev qarilik va qarishni o
ʻ
rganishning kelajakdagi
rivojlanishini umumlashtiradi. 1489 yilda birinchi Qarish haqidagi ma'lum faktlar bo‘yicha
tizimlashtirilgan qog‘oz Gerontokomia nomi ostida G. Zerbi tomonidan chiqarilgan. Qog‘oz
o‘sha davrdagi boshqa qog‘ozlardan keksalikning kelib chiqishini chuqur tahlil qilgani bilan
ajralib turardi. Insonda sodir bo‘ladigan fiziologik va psixologik o‘zgarishlar. Bu eski
ehtiyojga urg‘u beradi . odamlar oilada yashashlari kerak, chunki yolg‘izlik erta qarishning
asosiy sabablaridan biridir. Ushbu tadqiqot sohasida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan keyingi
ish J. Floyer tomonidan amalga oshirilgan. U 1724 yilda e'lon qildi . Ushbu mavzu bo‘yicha
Angliyada birinchi ilmiy maqola “Gerocomics Medicine” deb nomlangan. Bu qarish degan
fikrni ilgari surdi , tana suyuqliklarining nomutanosibligi (kakokimyo) natijasida yuzaga
keladigan kimyoviy xususiyatlarni o‘zgartirish jarayonidir. Har bir insonning qarish
jarayoni uning biologik konstitutsiyasiga qarab o‘ziga xosdir. Uning sekinlashishi bo‘ladi.
individuallashtirilgan, chunki faqat ba'zi umumiy ortobioz tamoyillari mavjud va
shaxsiylashtirilgan dastur bo‘lishi kerak . har bir inson uchun yaratilgan. 1796 yilda nemis
geriatriyasining asoschisi X. Xyufeland o‘zining mashhur "San'ati" essesini nashr etdi. Inson
umrini uzaytirish. U Makrobiotiklar nomi ostida bir nechta masalalarni o‘tkazdi va uning
asosiy qismi uning mazmuni umr uzunligini belgilovchi omillarga qaratilgan. Hufeland
hissiyotlar va hissiyotlar degan xulosaga keladi qarish jarayonining ajralmas qismini tashkil
etadi. U qo‘rquv, nochorlik va yo‘qlik hissi haqida fikr yuritadi hayotdagi istiqbollar,
qat'iyatsizlik, azob-uqubatlar, umidsizlik, qayg‘u va hasad, nafrat va hatto baxillik
keksalikning kelishini tezlashtirishi mumkin.XX asrning 30-yillaridan boshlab sezilarli
darajada
rivojlangan
ijtimoiy-psixologiya
tadqiqotlari
va
nazariyalari
asr,
gerontopsixologiyaga ham ta'sir ko‘rsatdi, garchi faqat moslashish, rol o‘zgarishi va kabi
ma'lum sohalarda manfaatlar. Bu masalalar Chikago universitetida E. Burgess, R.
Havighurst, V. Genri, B. Noygarten va boshqalar. B. Ananiev va M. Aleksandrova
gerontopsixologiyaning kashshoflaridan biridir.
Rus maktabidan. Ananiev gerontopsixologiyani tasniflashda birinchi urinishlarni
amalga oshirdi. psixologiya, Aleksandrova esa sobiq Ittifoqda keksalikni birinchi kompleks
tadqiq qildi. Qiziqish shaxsiyatda o‘zgarishlar va qarishning shaxsiyat nazariyasi kuchayadi,
ammo bu sohadagi yondashuv katta darajada eklektik. Agar kimdir Bolgariyada
gerontologiyaning rivojlanishini kuzatishga harakat qilsa, uning ildizlarini u erda topadi.
Bolgariya milliy tiklanishidan tibbiy adabiyotlar. Taniqli tabiblar va ma
ʼ
rifatparvarlar, ular
orasida P. Beron, I. Bogorov, D. Mollov, X. Stamboliyski va boshqalar keksalik masalalariga
bir qator maqolalarini bag‘ishlaydilar. Uzoq umr ko‘rish. Bolgariya ozod qilingandan so‘ng,
uzoq umr ko‘rish fenomenini o‘rganish ko‘pchilikni qiziqtirdi odamlar. 1911- yilda nashr
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
337
etilgan A. Zlatarovning "Tib falsafasining ocherklari" nomli monografiyasi Bolgariyada
keksalikni o‘rganishning birinchi batafsil tavsifi. Hujayra metabolizmining yoshga bog‘liq
sekinlashishi va uni rag‘batlantirish usullari bo‘yicha eksperimental tadqiqoti uchun.
So‘nggi bir necha o‘n yilliklarda Bolgariyada qarilik va qarilik muammolari bo‘yicha ba'zi
batafsil tadqiqotlar olib borildi. I. Petrov, G. Stoynev, S. Vizev, G. Iolov, D. Gradev, N.
Aleksandrova, L. Georgiev, P. Balkanskalar tomonidan.
Xulosa
Hozirgi kunda psixologiya fani hayotimizdagi ko‘p narsalarni hal qilib
kelmoqda.Kundan-kunga uning yangi qirralari ochilib kelmoqda.Dori-darmon emas inson
ruhiyatini o‘zgartirish orqali uning holatini o‘zgartirish,hayotga bo‘lgan qiziqishlarini oshirib
uni hayotga qaytarmoqda.Bu albatta insoniyat uchun eng katta ixtirodur. Hayotning so‘nggi
bosqichlarida aqlni bilish uzoq vaqtdan beri o‘tganligi ayon bo‘ldi va bu murakkab
evolyutsiya yo‘lidur. Unda turli xil ilmiy sohalarning ko‘plab omillari va ta'siri birlashtiradi.
Bu xilma-xilligi va ahamiyati uchun zaruriy shart. Gerontopsixologiyaning rivojlanishi
hozirgi kunda ham, yangi ming yillikda ham davom etmoqda. Oxirgi qism sifatida yosh
psixologiyasidan kelib chiqqan holda, u atrofdagi tobora ko‘proq keksayib borayotgan
aholining ehtiyojlariga javob berishi va ushbu demografik faktdan tashqari,
gerontopsixologiyaga bo‘lgan qiziqish bir qator boshqa narsalar bilan bog‘liq. Odatda
quyidagi uchta toifaga bo‘linishi mumkin: Insonparvarlik - inson hayoti ne'mat, u noyob va
uning yaxshi va samarali tajribasi shaxs va jamiyat manfaatlarini chambarchas
bog‘laydi.Kegingi yuz yilliklarda ham keksalar uchun namuna bo‘lishi mumkin. Ijtimoiy -
uzoq umr ko‘rish keksa odamning ijtimoiy rolini,ishi, uning faoliyati va ijtimoiy
qobiliyatlarini qayta baholashni talab qiladi.Gerontopsixologiya hozirgi kunda qarishni
sekinlashtirish uchun bir sabab deb ayta olamiz.Rivojlangan mamlakatlarda erta qarish
jarayonini sekinlashtirish uchun turli yo‘llar o‘ylab topilgan. Inson qarishni boshdan
kechirayotgan paytlarda ham jismonan va ruhan kuchdan qola boshlaydi lekin
gerontopsixologiya kishilarning qariganda ham bardam, tetik yashashiga yordam beradigan
vositalarni izlab topadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1. Bolshoypsixologicheskiyslovar/ PodredaksieyB.G.Me
щ
erikova, V.P.Zinchenko. –
3-e izd., dop. i pererab. – SPb.: PRAYM-EVROZNAK, 2006. – 672 s.
2. VengerL.A., MuxinaV.S.Psixologiya: Ucheb. Posobiedlyaucha
щ
ixsyaped uch-
щ
. –
M.: Prosve
щ
enie, 1988. – 336 s.
3. Vozrastnaya i pedagogicheskaya psixologiya: Uchebnik dlya studentov ped. in-tov/
V.V.Davidov, T.V.Dragunova, L.B.Itelson i dr.; Pod red. A.V.Petrovskogo. – 2-e izd., ispr.
i dop. – M.: Prosve
щ
enie, 1979. – 288 s.
4. Efimkina R.P. Psixologiya razvitiya. Metodicheskie ukazaniya. – Novosibirsk,
Novosibirskiy gos. un-t, 2004. – 54 s.
5. Yosh psixologiyasi : Ped. in-t.talabalari uchuno‘quvqo‘llanma. M.G.Davletshin
umumiy tahririostida. – T.: O‘qituvchi, 1974. – 194 s.
