“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
274
BOSHLANG‘ICH SINFLARNING TA’LIM SAMARADORLIGINI
OSHIRISHDA 4 K TALIM MODELINING O‘RNI VA AHAMIYATI
Xayitboyeva Mehrinoz Baxtiyorjon qizi,
Muhammadjonova Odina Farxodjon qizi
ADPI, Tabiiy fanlar fakulteti
Biologiya 2-bosqich talabalari
Annotatsiya:
Hozirgi kunda O‘zbekistonda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari Yangi
avlod darsliklari asosida ta‘lim oladi. O‘zbekistonda yangi_innovatsiyalar orqali ta‘lim
sifatin yaxshilash maqsadida O‘zbekistonga 4K modeli olib kirildi. Ya‘ni bu tamoyilda quruq
ma‘lumotlarni yodlatish yoki o‘qish, yozishni o‘rgatish bilan cheklanilmaydi. O‘quvchilar
nafaqat fanlarni, balki XXI asrda zarur bo‘lgan hayotiy ko‘nikmalarni ham o‘rganadi.
Kalit_so‘zlar:_
Kollaboratsiya, kommunikatsiya, kreativ_fikrlash, kritik fikrlash,
PISA, PIRLS.
Boshlang‘ich ta’lim – shaxs shakllanishi davrining eng muhim bosqichi. Bu davr
bola ong ostida olamni anglash, tasavvur va bilimlar poydevorini tiklash pallasi bo‘lgani
uchun ham nozik e’tibor talab etadi. Ayni shu pallada bola o‘zida «o‘quvchi shaxsi»ni
yaratadi, maktabga va ta’lim olishga nisbatan qiziqishni, mehrni tuyadi, ilm yo‘lidagi kelgusi
natijalar uchun kuch to‘plashni boshlaydi. Bu esa, zamonaviy pedagogika oldidagi doimiy
va murakkab masala sifatida darsliklarning g‘oyaviy, tarbiyaviy va ma’rifiy saviyasiga jiddiy
yondashishni talab etadi. Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida
o‘qitish metodikasini takomillashtirish vazifasi belgilangan. Shunga muvofiq, darsliklarni
yangilash bo‘yicha muayyan ishlar bajarildi. Xususan, ilg‘or xorijiy tajribalar asosida 1-4-
sinf darsliklari yangidan “4K” modeli asosida tayyorlandi. “4K” modelidan foydalanish
ko‘plab sinovlardan o‘tgan, muhimi, zamonaviy yondashuvdir. Biz avvallari bolalarning
yozuviga ko‘proq e’tibor qaratganmiz, diktantlar yozdirganmiz. Yangi tajriba bilan esa
o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashi, o‘z fikrini erkin bayon eta olishiga ko‘proq ahamiyat
beriladi. Ushbu yangi zamonaviy maktab darsliklari innovasion yondashuvni taqdim etadi.
Bu metodologiya bolalarning har tomonlama rivojlanishiga qaratilgan bo‘lib, to‘rt asosiy
kompetensiyalarni o‘z ichiga oladi. Kollaboratsiya: Darsliklar o‘quvchilarning jamoada
ishlash qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradigan tarzda tuzilgan. Bu o‘quvchilarga
hamkorlik qilish, samarali fikr almashish va o‘zaro qo‘llab-quvvatlash ko‘nikmalarini
o‘rganishga ko‘maklashadi. Kommunikativlik: O‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq, ravshan
ifodalashga, suhbatdoshni tinglashga va tushunishga, ma’lumotni yetkazishda til
vositalaridan unumli foydalanishga o‘rganadi. Kreativ fikrlash: O‘quvchilar o‘z
maqsadlariga erishish uchun yangi yondashuvlarni qo‘llashni o‘rganadi, innovatsion
yechimlarni ishlab chiqadilar va ijodiy muammolarni hal qilish ko‘nikmalariga ega bo‘ladi.
Kritik (tanqidiy) fikrlash: Ushbu metodologiya o‘quvchilarning axborotni tanqidiy baholash,
o‘z fikri va mulohazalarini shakllantirish ko‘nikmalarini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi.
O‘quvchilar muammolarga tahliliy nuqtayi nazardan yondashishni
o‘rganadi va mantiqiy fikrlash asosida o‘z nuqtayi nazarini shakllantiradi. Yangi
innovatsion yondashuvni O‘zbekiston maktablarida joriy etishdan oldin xorijiy tajribalar ham
o‘rganildi. Singapur, Xitoy, Angliya, Finlandiya, Estoniya kabi ta’limi ilg‘or mamlakatlar
o‘quvchilarda 4K tamoyilini o‘z ichiga olgan XXI asr ko‘nikmalarini rivojlantirishga asosiy
e’tibor qaratadi. PISA, PIRLS kabi xalqaro reytinglarda yuqori o‘rinlarni egallagan davlatlar
ta’limida o‘quvchilarda "4K"ni o‘z ichiga olgan muloqot, tadqiqot, yaratuvchanlik kabi
ko‘nikmalarga alohida urg‘u berilgan va shuning uchun ham ular xalqaro reytinglarda katta
natijalarga erishishyapti. "4K" modeliga asoslangan innovatsion yondashuv maktablarda
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
275
qo‘llash uchun alohida sharoitlar talab etmaydi. Masalan, o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash
qobiliyati savol-topshiriqlar bilan,muloqot ko‘nikmasi esa savol topshiriqlar va
mashg‘ulotlar orqali rivojlanadi. Maktablarda bu usullarni ishlatish uchun sharoit yo‘q deb
aytish noto‘g‘ri.E’tiborlisi, 1-3 sinflar uchun taqdim etilgan
darsliklarning bir qismi, xususan, tasviriy san’at, o‘zbek tili va musiqiy savodxonlik
bo‘yicha kitoblar kengaytirilgan reallik texnologiyalaridan foydalanilgan holda ishlab
chiqilgan. Bu o‘quvchilarni fanga yanada ko‘proq qiziqtirish hamda bugungi
o‘smirlar hayotida muhim bo‘lgan gadjetlarni foydali vositaga aylantirish maqsadida
ishlab chiqildi. Kengaytirilgan reallik ilovasi 1 marta yuklab olinadi va oflayn rejimida
ishlaydi. Ushbu darsliklarda nafaqat fanlar, balki 21-asrda zarur bo‘lgan hayotiy ko‘nikmalar
ham o‘rgatiladi. Ayni damda kitoblar yosh psixologiyasini hisobga olgan holda, ishlab
chiqilgan. Masalan, birinchi sinfda ta’lim jarayoniga ko‘proq o‘yin orqali yondashiladi,
ma’lumotlar asosan ko‘rsatish-vizual tarzda yetkaziladi. O
ʻ
quv metodik komplekslar faol
o
ʻ
quv jarayoni uchun to
ʻ
liq materiallar to
ʻ
plami: darsliklar, mashq daftarlari, o
ʻ
qituvchilar
uchun uslubiy qo
ʻ
llanmalarni o
ʻ
z ichiga oladi. Shuningdek, Estudy elektron ta
ʼ
lim
platformasi ham ushbu tizimga uyg
ʻ
un tarzda qiritilgan. U matematika, tabiatshunoslik,
informatika kabi fanlar bo
ʻ
yicha o
ʻ
quv kurslarni hamda egallangan bilimlarni
mustahkamlash uchun 300 dan ziyod ongni oshiradigan o
ʻ
yinli vazifalarni o
ʻ
z ichiga oladi.
Platformadan dars davomida ham, bo
ʻ
sh vaqtda ham foydalanish mumkin. O
ʻ
quvchilar uning
yordamida o
ʻ
zlashtirgan materialni mustahkamlash bilan birga, mustaqil ravishda dasturdan
ilgarilab ketishlari ham mumkin. Platforma TAS-IX tarmog
ʻ
ida joylashtirilgan, bu esa undan
bepul foydalanish imkonini beradi. O
ʻ
quv-metodik komplekslar Android, IOS platformalari
va “Matematika” va “Alifbo” mobil ilovalari uchun o
ʻ
zbek va rus tillarida ongni o
ʻ
stiradigan
o
ʻ
yinlar to
ʻ
plamiga ega interfaol o
ʻ
quv dasturini ham o
ʻ
z ichiga oladi. E
ʼ
tiborlisi, 1-3 sinflar
uchun taqdim etilgan darsliklarning bir qismi, xususan, tasviriy san
ʼ
at, o
ʻ
zbek tili va musiqiy
savodxonlik bo
ʻ
yicha kitoblar kengaytirilgan reallik texnologiyalaridan foydalanilgan holda
ishlab chiqilgan. Bu o
ʻ
quvchilarni fanga yanada ko
ʻ
proq qiziqtirish hamda bugungi o
ʻ
smirlar
hayotida muhim bo
ʻ
lgan gadjetlarni foydali vositaga aylantirish maqsadida ishlab chiqildi.
Kengaytirilgan reallik ilovasi 1-marta yuklab olinadi va oflayn rejimida ishlaydi. Ushbu
darsliklarda nafaqat fanlar, balki 21-asrda zarur bo
ʻ
lgan hayotiy ko
ʻ
nikmalar ham o
ʻ
rgatiladi.
Ayni damda kitoblar yosh psixologiyasini hisobga olgan holda, ishlab chiqilgan. Masalan,
birinchi sinfda ta
ʼ
lim jarayoniga ko
ʻ
proq o
ʻ
yin orqali yondashiladi, ma
ʼ
lumotlar asosan
ko
ʻ
rsatish-vizual tarzda yetkaziladi.
Yangi avlod darsliklari taqdimotida tanishtiriladigan o‘quv-metodik komplekslar
(O‘MK) asosini Tanqidiy fikrlash, Jamoaviy ishlash, Ijodkorlik (Kreativlik) va Muloqot
qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish (4K) tamoyili tashkil etadi.
Xulosa o‘rnida aytish joizki, hozirda zamonaviy 4K modeli bo‘yicha tashkil
etilayotgan ta’lim modeli kelajakda yoshlarning bilimini yanada takomillashtirish imkonini
beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1
. N.P.Anikeev Jamoada ruhiy muhit.-.: T “O‘qituvchi”, 1993 y.
2
. SH.A.Do‘stmuhammedova O‘qituvchilarning o‘quv faoliyatlarini
boshqarish psixologiyasi.-.: T , 2000 y.
3
. Z.T.Nishanova Psixologik xizmat.-.: T, 2015 y
4
. Boynazarovna, A. S. (2022). Innovatsion faoliyat va axborotlar bilan ishlashga
ijtimoiy-madaniy adaptatsiya hosil qilish muammosining psixologik asoslari. Ta’lim
fidoyilari, 21, 73-77.
5
. Oqilova, K.(2021). Pedagoglardagi emotsional toliqish va uni bartaraf etish yo‘llari.
integration of science, Education and practice.Scientific-methodical journal, 307-310
