“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
260
BOSHL
А
NG
ʼ
ICH SINFL
А
RD
А
CHET (INGLIZ ) TILI O
ʼ
QITISHNING
O‘ZIGA XOS MU
А
MMOL
А
RI
N.O Yoqubova
Andijon shahar pedagogika kolleji
Umumkasbiy
fanlar kafedrasi Oliy toifali o‘qituvchi
Annotasiya:
Bugungi zamonaviy ta’lim tizimida chet tillarini, xususan ingliz tilini
o‘rganish ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylandi. Shu bois ham ushbu maqola ingliz tilini
boshlang‘ich sinflarga o‘qitishda yuzaga keladigan muammolar va ularning yechimlari
mavzusiga bag‘ishlangan. Ingliz tilini boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga innovatsion metodlar
va zamonaviy texnologiyalar vositasida turli interfaol psixologik o‘yinlar yordamida qiziqarli
tarzda o‘qitish usullari ham yoritilgan. Shuningdek, maqolada olib borilgan tadqiqotlar va
tahlillar natijasida ingliz tilini chet tili sifatida kichik yoshdagi o‘quvchilariga o‘qitishning
intensiv yo‘nalishlari, hamda metodik tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
o
ʼ
rganish usuli, interfaol, intelektual-psixologik o‘yinlar, yangi so
ʼ
z va
iboralarni o
ʼ
qitish, yozma mashlar,og
ʼ
zaki muloqot
Barchamizga ma
ʼ
lumki mustaqilligimizning keyingi yillarida chet tili o
ʼ
qitishga
bo
ʼ
lgan talab sezilarli darajada ortib bormoqda.
А
yniqsa, Prezidentimizning 2012-yil dekabr
oyidagi chet tilini o
ʼ
qitishning yanada takomillashtirishga oid qarori e
ʼ
lon qilingandan so
ʼ
ng
bu borada keskin burilish bo
ʼ
ldi, desak mubolag
ʼ
a bo
ʼ
lmaydi. Prezidentimizning qaroriga
ko
ʼ
ra chet tillarini o
ʼ
qitishni birinchi sinfdanoq boshlash yo
ʼ
lga qo
ʼ
yildi. Endi chet tilini
o
ʼ
qitishda boshqacha talab, yangicha yondashuv, shuningdek yosh bolalarning ruhiyatidan
kelib chiqqan holda yangi texnologiya va uslub yaratish zaruriyati tug
ʼ
ildi. Dastlab yangi,
mukammal darslik yaratish va darslikka oid ko
ʼ
rgazmali qurollar ishlab chiqish ustida
dasturlar ishlab chiqildi. Eng muhimi chet tili ona tili bo
ʼ
lmaganligidan quyi sinf
o
ʼ
quvchilarining zeriktirib qo
ʼ
ymaydigan o
ʼ
yinli darslar o
ʼ
tilishi yo
ʼ
lga qo
ʼ
yildi.
А
lbatta bu
ishlar birdaniga amalga oshirilgani yo
ʼ
q. Dastavval, yaratilgan darslik ayrim belgilangan
joylarda tajribalar o
ʼ
tkazildi va kamchiliklar aniqlanib tegishli xulosalar qilindi.
Boshlang‘ich sinflar uchun mo‘ljallangan chet tili mashg‘uloti o‘quvchilarda
o‘rganilayotgan tilga nisbatan qiziqish uyg‘otishi hamda ularni yangi notanish tilda
muloqot qilishga chorlashi lozim. Mashg‘ulotlarni uzluksiz olib borilishi va
o‘rgatilayotgan so‘zlarni o‘yinlar vositasida muntazam takrorlab borish maqsadga
muvofiqdir. Bola ta’lim olayotgan muhitda o‘zini erkin, ya’ni qo‘rquv va bosimdan
holi his etsa, bolalarcha qiziquvchanligi tufayli o‘quv jarayonidagi ishtiroki yanada
faollashadi. Mavzularni o‘yin tarzida yetkazib berish uchun harakat va ijodkorlikka
yetaklovchi, tanqidiy fikrlashga undaydigan, intellektual salohiyatini oshirishga
qaratilgan, bolaning qobilyatlarini har tomonlama rivojlantirishga keng imkoniyatlar
beradigan harakatli o‘yinlar va jismoniy mashqlarga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlarni olib
borish, mashg‘ulotlarda esa bir xillikdan qochish lozim. Turli interfaol va intelektual-
psixologik o‘yinlardan foydalanish orqali bolalarning qiziqish darajasini kengaytirish
darkor. Mashg‘ulotlarda sifatli va zamon talabiga javob beradigan darajadagi innovatsion
metod va ko‘rgazmali qurollardan foydalanish mashg‘ulotni muvafaqqiyatli tashkil
etishdagi birinchi qadamdir. O‘qituvchilar bolalarning ishtiroki bo‘yicha ijobiy fikr
bildirishi, ya’ni rag‘batlantirishi zarur va shartdir. Rag‘batlantirish bolani o‘ziga bo‘lgan
ishonchini yanada kuchaytiradi. Undagi ijobiy qobilyat va fazilatlarni yuzaga kelishida
turtki bo‘ladi. Og‘zaki nutq jarayonida esa bolalarning nutqini bo‘lmasdan, nutq
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
261
yakunlanganidan so‘ng xato va kamchiliklar xushmuomalalik bilan tushuntirilishi va
tuzatilishi lozim.
Birinchi sinflarda chet tilini o
ʼ
qitishni yo
ʼ
lga qo
ʼ
yilishi eng muhim qadamlardan bo
ʼ
lib
hisoblansa, quyi sinflarda chet tilini o
ʼ
qitishning yangicha usulda o
ʼ
qitish ham asosiy
muammolardan biridir. Chunki mustaqilligimizning dastlabki yillaridayoq barcha sohalarda
bo
ʼ
lgani kabi chet tillarini o
ʼ
qitishda ham islohotlar o
ʼ
tkazilib kelindi.
А
vvalgi eskicha
usulda dars o
ʼ
tish hozirgi davr zukko bolalarga to
ʼ
g
ʼ
ri kelmay qoldi. Bugungi kunda
o
ʼ
quvchilarga chet tilini o
ʼ
qitishda ko
ʼ
proq ingliz tili grammatikasiga etibor berilar edi. Dars
davomida ko
ʼ
proq yozma mashqlar bajarilib og
ʼ
zaki muloqotga kam e
ʼ
tibor berilar edi.
Bundan tashqari har bir darsga mo
ʼ
ljallangan leksikumga mo
ʼ
ljallangan mashqlar juda oz
berilar edi. Bundan tashqari o
ʼ
quvchilarni ruhiy holatlarini hisobga oluvchi usullar to
ʼ
g
ʼ
risida
gapirilmas edi.
Hozirgi paytda esa o
ʼ
quvchilarni xarakterini hisobga olgan holda qo
ʼ
llanuvchi
Auditory, Visual, Kinethetic, Individual, Group learning kabi usullar mavjud bo
ʼ
lib, bu
usullar auditoriyadagi o
ʼ
quvchilarni xarakterini hisobga olgan holda qo
ʼ
llaniladi.
А
gar bir
sinfda ba
ʼ
zi bolalar eshitib o
ʼ
rganishni ko
ʼ
proq afzal ko
ʼ
rishsa, bunday o
ʼ
quvchilarni eshitib
o
ʼ
rganish usulini qo
ʼ
llash yaxshi samara beradi. Shuningdek o
ʼ
quvchi ko
ʼ
rish orqali
yaxshiroq tushunsa, bunday xarakterli o
ʼ
quvchilarga Visual o
ʼ
rganish usulidan foydalanish
to
ʼ
g
ʼ
ri yondashuv bo
ʼ
ladi.
Chet tilini o
ʼ
qitishdagi yangi so
ʼ
z va iboralarni o
ʼ
qitish ham muhim rol
ь
o
ʼ
ynaydi.
Ilgari an
ʼ
anaviy usulda yangi so
ʼ
zlarni o
ʼ
qitishda so
ʼ
zlar yozuv taxtasiga yozilib, ularning
tarjimalari o
ʼ
qituvchi tomonidan aytib berilar edi va o
ʼ
quvchilardan ular asosida gaplar
tuzishlari talab etilar edi. Hozirda bu usul hech qanday samara bermaydi. Dars davomida
yangi so
ʼ
zlarni tarjimasisiz yozuv taxtasiga yozganidan so
ʼ
ng o
ʼ
qituvchi ularni qanday
ma
ʼ
no anglatishini ingliz tilida tushuntiradi. Shuningdek past o
ʼ
zlashtiruvchi o
ʼ
quvchilarni
imkoniyatlarini hisobga olgan holda rasmlardan foydalanib tushuntirishi kerak. Shundagina
past o
ʼ
zlashtiruvchi o
ʼ
quvchilarga ham tushunarli bo
ʼ
ladi. Odatda past o
ʼ
zlashtiruvchi
o
ʼ
quvchilarni darsga jalb qilish qiyinroq kechadi. Ularga tushunarli bo
ʼ
lishi uchun berilgan
yoki yangi o
ʼ
zlashtirilgan so
ʼ
zni ishlatib, muloqot qilish darsdagi faol o
ʼ
quvchilar bilan
bajarilib so
ʼ
ngra past o
ʼ
zlashtiruvchi o
ʼ
quvchilar bilan ham amalga oshirilishi kerak.
Shundagina yangi leksika ustidagi ishlash deyarli barchaga barobar samara beradi.
Shuningdek, boshlang
ʼ
ich sinfdagi bolalarga so
ʼ
zlarni to
ʼ
g
ʼ
ri talaffuz ettirish muammosi
ham ko
ʼ
ldalang turadi. Bu borada o
ʼ
quvchilarga tovushlarni alohida tushuntirish xuddi
yuqori sinflarda bo
ʼ
lgani kabi yaxshi samara bermaydi. Bunday holatlarda so
ʼ
zlarni to
ʼ
g
ʼ
ri
talaffuz etishda o
ʼ
qituvchi o
ʼ
rnak bo
ʼ
lishi yoki so
ʼ
zlarning to
ʼ
g
ʼ
ri talaffuzi yozib olingan
yozuv eshittirilishi to
ʼ
g
ʼ
ri bo
ʼ
ladi, deb o
ʼ
ylayman.
Darhaqiqat, jadal rivojlanayotgan bugungi kunda chet tillarnio‘qitish va o‘rganish
muhim ahamiyat kasb etadi. Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning chet tilllari bo‘yicha
fundamental bilimga ega bo‘lishi yosh avlodning kelajakda chet tillarini mukammal
o‘rganishidagi poydevor hisoblanadi. O‘qituvchining kasbiy kompetentligi, bolalar
psixologiyasidan xabardorligi hamda innovatsion axborot texnologiyalari va multimedia
vositalarini puxta bilishi boshlang‘ich sinflardagi ta’limning sifati va samaradorligini
kafolatlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O
ʻ
zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta
ʼ
lim tizimini yanada
rivojlantirishchora-tadbirlari to
ʻ
g
ʻ
risida”gi 2017-yil 20-aprelPQ-2909-sonli Qarori.
2. O
ʻ
zbekiston Respublikasi Prezidentining “O
ʻ
zbekiston Respublikasida xorijiy
tillarni o
ʻ
rganishni ommalashtirish faoliyatini sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqish
chora-tadbirlari to
ʻ
g
ʻ
risida” gi 2021-yil 19-may PQ-5117-sonli Qarori.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
262
3. Horwitz, E. (1999). Cultural and situational influences on foreign
language learners’ beliefs about language learning: A review of Balli studies. 557-
576 .
4. Nikolov, M., & Mihaljevic Djigunovic, J. (2006). Recent research on age,
second language acquisition, and early foreign language learning. Annual Review
of applied Linguistics, 234-260.
