“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
656
SHAXSLARDA TAVAKKALCHILIK BILAN BOG
ʻ
LIQ VIRTUAL
O
ʻ
YINLARGA MOYILLIGINI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
ADPI talabasi Musaxo
ʼ
jayeva Robiya
Annotatsiya.
Ushbu maqolada virtual o
ʻ
yinlarning shaxslar aro ta
ʼ
siri ularning
psixologik, fiziologik, aqliy rivojlanishida orqada qolishidagi ahamiyati, virtual o
ʻ
yinlarning
aksaryatlari islom diniga zid ekanligi to
ʻ
g
ʻ
risida bayon qilingan.
Kalit so‘zlar:
axborot asri, virtual o‘yinlar, ommaviy madaniyat, tavakkalchilik.
XXI asri axborot texnologiyalari asri Internet tarmog
ʻ
i orqali yoshlarning qalbi va
ongini egallashga qaratilgan turli xil vayronkor g
ʼ
oyalarning kirib kelishi, kompyuter
o
ʻ
yinlariga qiziqish bilan bog
ʻ
liq. Bu qiziqishlarda buzg
ʻ
unchi g
ʻ
oya targ
ʻ
ibotchilari o
ʼ
z
maqsadlari yo
ʼ
lida samarali foydalanishga harakat qilmoqda. «o
ʼ
yinbozlik» jamiyatning
ma
ʼ
lum bir qismiga tahdid ekanligini yaxshi biladigan ekstremistlar o
ʼ
smirlar, yoshlar ongini
shu yo
ʼ
l bilan egallashga harakat qilmoqda. “Olimlar "I. P. Korolenko" va "T. A. Donskix"
o
ʼ
yinbozlik alomatlarini shunday tasniflashgan1.O
ʼ
smirning o
ʼ
yinda o
ʼ
tkazayotgan vaqt
miqdorining oshib borishi 2. Oldingi odatlar, qiziqishlar doirasi torayib, o
ʼ
yin haqida ko‘proq
o
ʼ
ylashi 3.Yutsa ham, yutqizsa ham o
ʼ
yindan chiqa olmasligi 4.O
ʼ
yin boshlanishini orziqib
kutish, o
ʼ
yinsiz qolganda bezovta bo
ʼ
lib, asabiylashish 5.Tobora ko
ʼ
proq o
ʼ
ynash istagi,
o‘yinga tobora ko‘proq narsa tika borish6.O
ʼ
yindan o‘zini toxtata olmay qolishi. «Bo‘ldi,
o‘yinni tashladim" deydi, biroq oldin birga o
ʼ
ynagan sheriklarini ko
ʼ
rsa, o
ʼ
yin haqida gap
ochilsa, o
ʼ
yingohning yonidan o
ʼ
tayotganda qaroridan tez aynib qoladi. 7. Ota-onasidan
o
ʼ
yinga pul olish uchun yolg
ʼ
on gapirishi, o
ʼ
g
ʼ
irlik qilishi 8. Oila a
ʼ
zolaridan, shifokorlardan
va boshqalardan o
ʼ
zining o
ʼ
ta o
ʼ
yinparastligini yashirib, yolg
ʼ
on gapirishi kabilar o
ʼ
smirning
o
ʼ
yinparastligidan dalolat beradi"[1.128b.] Bola bu holatga tushishida uning ota onasi va u
o‘rtasidagi munosabatlarda vaqtida mehrning yetishmasligi va qiziqishlarning e’tiborsiz
qolishi, extiyojlarni aniqlay olmaslik kabi bir qancha asoslarni keltirish mumkin.
Internetdan foydalanish qonun qoidalariga rioya qilish – axborot media savodxonlikka
ega bo‘lish bugungi globallashuv asridagi turli axborot tahdidlarini oldini olish omillaridan
sanaladi. “O
ʻ
smirlik davrida tarbiyaga jiddiy yondashmaslik, farzandning xatti-haraktlariga
nisbatan befarqlik natijasida ko
ʼ
pchilik hollarda farzandni qoldan chiqarish mumkin. Zero,
«o
ʼ
yinbozlik»ning oqibati yoki turli informatsion o
ʼ
yinlarga mukkasidan ketish natijasida
nafaqat mutaassiblik, balki turli xil kasalliklarning kelib chiqishi ham kuzatilyapti. Ya`ni
internet o
ʼ
yinlariga ishqibozlik oqibatida miya faoliyati bilan bog`liq "insult" "ludomaniya",
"ruhiy kasalliklar" aksariyat hollarda "yuragi yorilib o
ʼ
lish" kabi salbiy oqibatlar hozirgi
kundan judayam ko
ʻ
payib ketyabdi”[1-129].
Kompuyuter o‘yinlari yoshlarning vaqtini o‘g‘irlamoqda. Internet – klublarda yoshlar
ayni o‘qib, ilm oladigon bir paytda vaqtlarini bekorchi o‘yinlarga, ijtimoiy tarmoqlarda
mutlaqo notanish shaxslar bilan qimmatli vaqtini tanishishga sarflayotgani ham tashvishli
holat. Bu esa rivojlanib borayotgan davlatimiz uchun eng katta tahdidlardan biri hisoblanadi
chunki biz yoshlar qancha ko
ʻ
p bilim olib aqlimizni vaqtimizni ilm olish uchun sarflasak
davlatimiz kelajagi porloq bo
ʻ
ladi. Inson qancha ko
ʻ
p kitob o
ʻ
qisa shuncha fikrlashi ortib
boradi, aqliy salohiyatiga katta ta
ʼ
sir ko
ʻ
rsatadi eng muhimi esa yoshlar el yurtga xizmati
tegadigon barkamol avlod vujudga keladi. “Kompyuter o‘yinlarining keragidan ortiq
mashhur bo‘lib, ommalashib ketgani va yoshlarga salbiy ta’siri tibbiyotchilarni ko‘pdan beri
tashvishga solib kelayotgan muammolardan biridir. Hozir dunyodagi juda ko‘p mintaqalar,
jumladan, Yevropa mamlakatlarida internetga qullik hastaligini davolaydigan maxsus
shifoxonalar ko‘paymoqda. Ma’lum qilinishiga ko‘ra, tadqiqotchi Hilmiy Xidir Soriy
“internet orqali bog‘lanishning ijtimoiy munosabatlarga ta’siri” mavzuida 471 kishi o‘rtasida
o‘tkazgan so‘rovlar natijalariga ko‘ra, internetga mutelik oqibatida ijtimoiy va ruhiy
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
657
yolg‘izlik muammosi ko‘payayotgani aniqlangan. Sarosima, tushkunlik, xavotir,
farzandlarning internet bilan mashg‘ulligi sababli yosh oilalardagi kelishmovchiliklar,
yoshlarning oila a’zolari bilan aloqalari beqarorlashuvi ushbu muammoning asosiy
alomatlari sifatida ko‘rsatilmoqda” [1-131].
OAV — ayni paytda bu sohaning shaxs ijtimoiylashuviga ko‘rsatayotgan ta’siri juda
katta ekanligi barchaga ma’lum. Ko‘rsatilayotgan, eshittirilayotgan, yozilayotgan barcha ma’
lumotlar kishilar ongiga juda tez va unumli ta’sir ko‘rsatmoqda” [2-74].
Internetni yoshlar ongiga salbiy tomonlar bo‘lganidek ijobiy tomonlari ham mavjud.
“Internetga bir buzg‘unchi va yot g‘oyalarni targ‘ib qiluvchi hamda jinoyat olamiga
е
taklovchi “balo”ga qaraganday qarab, ha deganda bolalarimizga Internetga kirishga taqiq
qo‘yavermasdan, avval ota-onalar undagi foydali va zararli tomonlarni farqlashni, ajrata
olishni o‘rganishimiz zarur va muhim. Ana undan so‘ng farzandlarimizga u yoki bu resurs
yohud ijtimoiy tarmoq ularga ma’naviy yoki moddiy zarar
е
tkizishi mumkinligi, boshqalari
esa ma’naviyatini, bilim va ko‘nikmalarini oshirishga yordam berishi haqida tushuntirishimiz
darkor. Buning ustiga Inetrnetda shunday saytlar borki, ularda biznes ochish yo‘llari va
shunga o‘xshash boshqa ko‘plab foydali resurslarga to‘lib-toshib yotibdi. Bir so‘z bilan
aytganda, Internet pul topishning bepoyon imkoniyatlari manbasidir. Agar shularni
hammasini yotig‘i bilan farzandlarimizga tushuntirib bera olsak, yoshligidan Internetning
tegishli resurslaridan to‘g‘ri foydalangan holda o‘z kuchi bilan daromad topa olishi
mumkinligini singdirib borsak, bolalarimizda vaqtini bekor o‘tkazmasdan, o‘z ota-onasiga
tushayotgan og‘irligini kamaytirib borib, oila byudjetiga o‘zining ham ulushini qo‘shish
istagi paydo bo‘ladi”[1-136]. Internet resurslarining shunday bir yo‘nalishlari borki bu
yo‘nalishlari orqali hatto pul ishlab topib foyda olish ham mumkin bular quydagilar.
“Onlayn so‘rovlar, O‘z saytingni och va undan foyda ol, Veb-saytlar va veb-ilovalarni naqd
pul evaziga ko‘rib chiqish, Ijtimoiy tarmoqlar bilan ishlash”[1-137].
Insonni ijtimoilashuvida oila a`zolarining, do‘stlarining, ustozlarining bir so‘z bilan
aytganda yaqinlarining o‘rni katta ammo, internetdan har bir inson har hil foydalanadi.
Internetda to‘g`ri foydalanishimiz har birimizni avvalo o‘zimizga bog`liq deb o‘ylayman.
Har bir inson o‘zini tez tez analiz qilib ya`ni “men hozir qayerga ketyabman?” , “ men o‘zi
nima bilan mashg`ulman?” , “bugun kelajagim uchun qanday foydali biron ish qildim?”
degan savollarni berib tursa hech qachon u vaqtini bekorchi narsalarga sarflamaydi. Eng
muhimi esa o‘zi uchun foydali biron ishga qo‘l uradi.internetdan esa foydali ma`lumotlar
izlashga harakat qiladi. Aytib o‘tkanimdek ineternetni foydali tonmonlari ham ko‘p, biron
bir kitobni electron shaklda shaklda yuklab olib o‘qisangiz bo‘ladi, internet orqali hunar
o‘rganib shu hunarida foyda olish mumkin ayol qizlar uchun eng muhim jihatlaridan biri ozi
hohlagan taomni pishriqlar salarlarni uyda otirgan holda o‘rganib tayyorlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1 2022-yil “30” avgustdagi 1-sonli Kengash qarori bilan tasdiqlangan “Media
savodxonlik va axborot madaniyati” fan dasturi (sillabus) asosida ishlab chiqildi.
J.S.Iymanov - ADPI “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
B.B.Bektashev - ADPI “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
A.Axmedov - ADPI “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
A.Egamberdiyev – ADPI “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dotsenti, (DSc)
T.Ortiqov - ADU “Falsafa” kafedrasi, falsafa fanlari doktori, professor
2 Ismoilova, Nurjahon
1-58 Ijtimoiy psixologiya: o‘quv qo‘lIanma / N. Ismoilova, D. Abdullayeva;
0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
- Toshkent: 0 ‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2013.- 168 b
