“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
629
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING PSIXOLOGIYASIDA
ERTAKLARNING AHAMIYATI
Maktabgacha ta’lim sirtqi yo‘nalishi 105 guruh talabasi
Tillayeva Mahbubaxon Olimovna
Annatatsiya:
Yosh avlodni bilimli, dono va axloqli qilib tarbiyalashda ertaklarning
o‘rni juda muhim. Ertak bola uchun axloqiy ta’limot va nasihatlardan ko‘ra afzalroqdir.
U yaxshilikka ishonchni uyg‘otadi, qiyin vaziyatda yechim topishga, odamlar bilan
munosabatlarni o‘rnatishga yordam beradi. Ertak bolaning adolat, sevgi, do‘stlik,
yaxshilik va yomonlik haqidagi tasavvurini shakllantiradi. Maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida olib borilayotgan faoliyatlarni bolalar uchun ham aqliy ham jismoniy
ahamiyati kattadir. Ushbu maqolada ertaklar orqali bola psixologiyasiga qanday ta’sir
o‘tkazish haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar.
Bolalar psixologiyasi, obrazli faoliyatlar, xulq-atvor, ijtimoiy ehtiyoj,
ongli maqsad, o‘ziga bo‘lgan ishonch, bolalar mohiyatiga ijobiy ta’siri.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kichik yoshdagi bolalarni tarbiyalash va
ta’lim berish” bo‘yicha ikkinchi Butunjahon konferensiyasi ochilish marosimidagi nutqida
“Bolalarni kichik yoshdan boshlab rivojlantirish, ularning o‘qishi uchun munosib shart-
sharoitlar yaratish orqali kelajak yoshlarning o‘zligini to‘la namoyon etishga mustahkam
zamin yaratyapmiz. Zero, bu kabi ezgu maqsadimiz yo‘lida sarflangan investitsiyalar ertaga
bir necha barobar ortig‘i bilan qaytishiga shubha yo‘q” deydi SH.Mirziyayev.
Ertaklar aqlga ham, yurakka ham faol ta’sir ko‘rsatadi: aqlni to‘ldiradi, yurakni
hissiyotchan qiladi. Barchamiz bolalarimizning jasur va intiluvchan, diyonatli, e’tiqodli,
aqlli bo‘lib voyaga yetishini istaymiz. Buning uchun esa, uning tarbiyasiga ijobiy ta’sir
qiladigan, aqliy salohiyatini o‘stiradigan ertaklardan foydalansak bo‘ladi.Ertakterapiya
atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatni mukammallashtirish hamda emotsional
buzilishlarni to‘g‘rilashda foylaniladigan usuldir.
Ma’lumki, bolaning yoshi ulg‘ayib, mustaqil harakat qilish imkoniyati oshgan sari,
uning ertaklardagi narsa va hodisalar bo‘yicha dunyoqarashi kengayib boradi. Maktabgacha
yoshdagi bolalarning yetakchi faoliyati o‘yindir.
Bog‘cha yoshdagi bolalar o‘zlarining o‘yin faoliyatlarida ildam qadamlar bilan olg‘a
qarab borayotgan sermazmun hayotimizning hamma tomonlarini aks ettirishga intiladilar.
Bola atrofdagi narsalar dunyosini bilish jarayonida ular bilan bevosita amaliy munosabatlar
bolishga kuzatiladi. L.S.Vigotskiyning madaniy tarixiy kontseptsiyasida bolaning
psixiktaraqqiyoti qarama-qarshiliklar kurashi asosida yuz beradi, bolaning shu choqqacha
erishgan imkoniyatlari darajasi bilan yangi ehtiyojlari o‘rtasida tug‘iladigan qarama-
qarshiliklar bolaning psixik jihatdan taraqqiy etishiga sabab bo‘ladi deb aytadi.
Masalan, ilk yoshdagi bolaning tili endi chiqayotgan bo‘ladi. Uning so‘z zaxirasi
deyarli bo‘lmaydi. Bundan tashqari ular so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz eta olmaydilar. Shu sababli
bu yoshdagi bolalarning tilini ha
mm
a ham bemalol tushuna olmaydi. Bolaning mana shu
davrida biz ertaklardan foydalanishimiz mumkin. Bunda bola foliyatlar dovomida ertaklarni
sahnalashtirishimiz orqali o‘zi ham ishtirok etadi. Bolani o‘ziga bo‘lgan ishonchi ortadi.
Orzusidagi qahromonga aylanadi (ma’lum mudadga bo‘lsa ham) vatan parvalik ota-onaga
bo‘lgan mehr-muhabbat do‘stlik tushunchasi hayvonat va o‘simlik dunyosiga bo‘lgan mehr-
shavqat tuyg‘ulari rivojlanadi. Bu ijobiy hislatlar ularning ruhiyatini ko‘tarishga xizmat qilsa
salbiy qahromonlarining yomon odatlari ularni to‘g‘ri yo‘lga yetaklaydi. Bunday yomon
odatlarni o‘zlarida shaklantirmaslika harakat qiladilar. Yana bir muhim jihati, agar
sahnalashtirilgan ertagimiz foliyat mavzuzi bilan bir hillikda bo‘lsa, mavzu tarbiyalanuvchi
bolalar uchun yanada tushunarli tarzda bo‘ladi. Masalan; O‘zbek xalqimizning milliy
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
630
qadiryatlarni o‘ziga singdirgan ‘’Qimmat va Zumrad ‘’ ertagi. Bu ertakdagi ijobiy qaxramon
mehribon mehnatkash Zumrad va uning ko‘nggilchang otasi. Salbiy qahramon Qimmat va
uning onasi. Shu bir ertakni o‘zini bir necha foliyatlarda bog‘lasak bo‘ladi. ‘’Hushmomilalik
alifbosi’’ mavzusi, ‘’O‘zbekiston mening vatanim’’ mavzusi, ‘’Meva va sabzavotlar ‘’
mavzusi. Bunda o‘rmonda adashib qolgan Zumradni topib olgan dono kapirning uyidagi
Zumradga bo‘lgan samimy munosabat, yaratilgan shart sharoitlar, Zumraratning o‘z uyiga
o‘xshamasligi. Uni o‘z uyi va vataniga bo‘lgan muhabatini oshirsa, otasiga bo‘lgan soginch
tuyg‘usi, ota-onaga bo‘lgan mexrni yanada mustahkamlaydi. Bunday foliyat bolalarning
jismoniy va pisixik jihatdan rivojlanishi uchun yoxshigina vositadadir. Bolalar bunda tafakur
qiladi. Shuni ham ta’kidlab o‘tish keraki, bunday foliyatlar faqat tashqi muhutdagi narsa
hodisalarni bilish vositasigina emas, balki qudratli tarbiya vositasi hamdir.
Xulosa qilib shuni aytish mumkunki to‘g‘ri tanlangan ertak yordamida boladagi
ko‘plab muammolar – qo‘rquv, injiqlik kabilarni yo‘qotish, bolada qat’iyat va irodani
shakllantiradi. Ertaklarni faqatgina psixologik terapiyadagina qo‘llamay, balki oila
davrasida muntazam qo‘llash bolalik davridagi eng iliq hislarni bola xotirasida
muhrlashga imkon beradi. Ertaklar bolaning muammolaridan kelib chiqqan holda
tuzilishi, ertak terapiyasini o‘tkazish mobaynida bolaning har bir xatti-harakatiga
ahamiyat berib borilishi lozim. Bunday faoliyatlar bolaning jismoniy va psixik jihatdan
rivojlanishi uchun yaxshigina vositadur. Bolalar bunda tafakkur qilish, xom xayol surish,
dam olish va xushchaqachaqlik jarayonlarining barchasi faoliyatda aniq boladi.
Adabiyotlar ro‘yhati:
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Kichik yoshdagi bolalarni tarbiyalash va
ta’lim berish bo‘yicha ikkinchi Butunjahon konferensiyasi ochilish marosimidagi nutqi.
Sh.Mirziyoyev15.11.2022-y.
2.Do‘smuhammedova.Sh.A , Tillashayxova.X.A,Baykunusuva.G.Yu,
Ziyavitdinova.G.Z, “Yosh davrlari va pedagogic psixologiya”- darslik Toshkent.Nizomiy
nomidagi TDPU,2021-y
3.Ivanov.I, Zufarova.M “Umumiy psixologiya” Oz.FMJ.,2008.
4.Davletshin.M.G.,Mavlonov.M.M, To‘ychiyeva.S.M “Yosh va pedagogik
psixologiya” T. TDPU 2009 .
5.Xaydarov.F.I, Xalilova.N “Umumiy psixologiya” T. “Fan va texnologiyalar”
markazining bosmaxonasi 2009
6. Xosilbekovna, S. F. (2024). PSIXOLOGIK HOLATLARGA TUSHISHNI
OLDINGI OLISH.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ
В
МИРЕ
,
39
(4), 56-58.
