“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
612
ZAMONAVIY YOSHLAR PSIXOLOGIYASI VA XARAKTERISTIKASI.
Tursunboyeva Mubinabonu Xurshidbekovna
Andijon davlat pedagogika instituti 1- bosqich talabasi
Annotatsiya:
Zamonaviy yoshlar psixologiyasi va xarakteristikasi, bugungi yoshdagi boshqa
shaxslarga o‘xshash bo‘lishi mumkin, ammo ularning dunyoviy tajribalari va muhitlari yoshlarning
shaxsiy xarakter va psixologiyalari o‘zlarining o‘tmishdoshlaridan tubdan farq qilmoqda.Ushbu
maqolada texnologiyalar asri yoshlari hamda ularning o‘tmishdoshlari haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
xarakteristika, globallashuv,madaniy munosabatlar, ekprimental biologiya,oily
nerv, diferensianal psixologiya, yosh davrlar
Yosh davr psixologiyasini o‘rganish ham amaliy ham nazariy ahamiyatga ega. U ham
boshqa fanlar kabi rivojlanadi sayqallanadi.Yosh davrlar psixologiyasi fanini o‘rganishda
eksperimental biologiya va genetika, meditsina, sotsologiya kabi fanlarning xizmatlari katta.Yosh
davri va xarakteristikasi differinsial psixologiya bilan uzviy bog`liq u oila nerv faoliyati qonunlariga
differintsial psixofiziologiya qonuniyatlariga, psixologlar to‘plagan materiallarga tayanib inson
psixikasining kechishi,rivojlanishi,o‘zgarishi yuzasida baxs yuritadi .Ijtimoiy turmushning barcha
jabxalaridagi amaliy masalalarni hal qilishda faol ishtirok etadi. Inson o‘zi yashab turgan davrni ,
moddiy turmushini aks ettiradi,ijtimoiy-siyosiy muhit ta`siri ostida bilimlarini o‘zlashtirib
boradi,ijtimoiylashadi tarixan o‘zgaradi.Yosh davr yani o‘smirlik davrida uning xis tuyg`ulari,
xarakteri, qobilyati, tafakkuri, extiyojlari, uni faolligi da`vat qiluvchi harakat motivlari istaklari,
tilaklari hoxishlari pozitsiyasi ham ham asta-sekin o‘zgaradi. Yillar o‘tkani sarin insonlarning ongi
dunyo qarashi ham ulardan oldin yashagan ajdodlaridan tubdan farq qiladi.
Bugungi globallashuv jarayonida yoshlarimiz tafakkuri ularning dunyo qarashi hamda
psixologiyasi ham o‘zgarib bormoqda . Ko‘p ota-onalar o‘zlarining farzandlari tarbiyasi ,o‘zini tutish
xarakteristikasi o‘zgarganliklaridan shikoyat qilishmoqda. Nima deb o‘ylaysiz hozirgi zamonaviy
yoshlarni psixologiyasi o‘tmishdoshlarinikidan tubdan o‘zgarganmi ? Tan olib aytish kerakki
yoshlarning psixologiyasi anchagina osish bilan bir qatorda jadalda rivojlanib ham ketmoqda.Ota-
onalarning kichik yoshdaki farzandlaridan ham ko‘proq narsani talab qilishi ularning bosh vaqtlarini
ham turli mashg`ulotlar yoki til o‘rganish bilan band qilishlari holatlari aslida yoshlar psixologiyasiga
ta`sir qilmoqda ya`ni bolaning bolaligi yo‘qolishi undan ko‘p narsalarni umid qilish holatalari hozirgi
kunda ota onalarning bollalariga qo‘yilgan asosiy talablaridan biri hisoblanmoqda. Darhaqiqat, ota-
onalar ham o‘z farzandlarini yetuk shaxs sifatida tarbiyalashni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘yishgan
ammo bu qanchalik to‘g`ri? Olimlarning fikricha 21 asr yoshlari o‘zlarining o‘tmishdoshlariga
nisbatan tezroq yetuklikka yani o‘smirlik davrining qisqa o‘tishi o‘spirinlik yoshi davriga tez fursatda
o‘tish holatlari ko‘payib ketayotkanini aytishmoqda.Ularning tajribalariga ko‘ra 12-13 yoshlik
bolaning yuz tuzilishi, fikrlashi,kattalar bilan bo‘lgan muloqotda o‘zlarining shaxsiy fikrlarini o‘smir
yoshlardek ifoda etishayotganini ta`kidlashmoqda.Buning asosiy sabablarini ko‘pchilik esa turli xil
gajet hamda texnologiylar deb taxmin qilishlari tabiiy hol.Yoshlar orasida axborot texnologiyalarini
omallashishi natijasida ularning tashqi dunyo bilan uzilish holatlariga olib kelmoqda.Y oshlar
kundalik vaqtining 3 dan 1 qismini internetda o‘tkazishlar va vaqtlarining bundanda ko‘proq qismi
virtual hayotda o‘tkazayotkani balki hozir tabiiy holdir ammo, buning salbiy holatlari bevosita
o‘smir yoshlarga o‘z ta`sirini ko‘rsatmoqda.Ba`zi yoshlarda tengdoshlar bilan kamroq suxbat qurishi,
jamiyatdan uzilib vertual olamdagi robot do‘stini ustun qo‘yishi holatlari kabi salbiy oqibatlarni
kuzatmoqdamiz.Yoshlar psixologiyasining axborotning ta`siri quydagilarda ko‘rinmoqda :
• 1-7 yoshlik bolalarning nutqida tutilishlar
• Ota onalar bilan bo‘lgan munosabatda qo‘pollik yoki o‘zlarini tezroq ota-onalar qamrovidan
chiqish mustaqill hayot kechirish kabi holatlar
• Do‘stlar bilan muloqotning izchilligi yoki vertual hayotni ustun qo‘yish
• Ularni yuz tuzilishi yoki erta yetilish
Zamonaviy yoshlar psixologiyasi va xarakteristikasi boshqa o‘tmishdoshlarnikiga o‘xshash
bo‘lishi mumkin, lekin ularning shaxsiy xususiyatlari va tajribalari ularni ajratib turadi. Zamonaviy
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
613
yoshlar odatda tezroq o‘rganishga qodir,innavatsion va ijodiy bo‘lishga harkat qilishadi.Ularning
o‘zlari ozod his qilish,o‘zgarishlarga ochiq bo‘lish maqsadlarini qo‘llab-quvvatlashga qiziqishadi.
Zamonaviy yoshlarning psixologiyasida stress kabi yangi termin paydo bo‘lishi bilan ularni
maqsadlariga bo‘lgan intilish holatlari pasayishi kabi muomolari yoshlar orasida ko‘payib bormoqda
lekin,ularni shaxsiy xususiyatlari va tajribalari ularni o‘tmishdoshlaridan faqr qiladi.Bu esa yoshlar
psixologik xususiyatlari ularni shuxrat,muvaffaqiyat va maqsadlarini qo‘llab quvvatlashga
yo‘naltiradi.
Yoshlar xarakteristikasi,ta`lim tarbiya sohasida faoliyat ko‘rsatuvchi shaxslar uchun juda
muhimdir,chunki bu ma`lumotlar ularga qanday yordam ko‘rsatish kerakligini aniqlashda asosiy
tamoyil hisoblanadi.Yoshlar xarakteristikasi shaxsiy ravishda har bir yoshga mos ta`lim va
ko‘nikmani ko‘rsatishning muhim omilidir.
Yosh davrlar psixologiyasi fanining soxasi 19 asrda vujudga kelgan lekin, dastlabki ildizi
Yunoniston madaniyatiga borib taqaladi . Uning predmeti va qonuniyatlari to‘g`risidagi jahon
psixologiyasi olamida turli qarashlar nazariyalar mavjud .Ularning juda keng tarqalgani biogenetik
(V.shtern),
sotsogenetika
(K.Levin),
bixevoristik
(E.Torndayk)
psixoanalitik
(Z.Freyd)
nazariyalaridir.
Foydanilgan adabiyotlar
1. Sh.A Do‘stmuhammedova, X.A.Tilashayxova, G.baykunusova,G.Zyaviddinova,Umumiy
pedagogika,(2-kitob),(yosh davrlar va pedagogic psixologiya)T:-Toshkent-2020
2. P.I.Ivanov. M.E.Zufarova,Umumiy psixologiya:-Toshkent-2008
3. Davaetshin M.G, To‘ychiyeva S.M.Umumiy psixologiya.Toshkent-2010
V.Karimova.Toshkent-2010
