“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
595
SHAXSNI O‘RGANISHNING PSIXODIAGNOSTIK VOSITALARI VA UNGA
QO‘YILADIGAN PSIXOLOGIK TALABLAR
Sirojiddinova F.X ADPI pedagogika va
psixologiya kafedrasi v.b.dotsenti
Х
aydarova Elvina
А
DPI Maktabgacha ta'lim yo‘nalishi 105 guruh
А
nnotatsiya:
Ushbu maqola psixologiya fanida shaxsni o‘rganishning psixodiagnostik
imkoniyatlari, bevosita shaxsni tarbiyalash va shakllantirish muammolarini o‘rganish bilan bog‘liq
bo‘lgan pedagogika va psixologiyada hozirgi vaqtda testlardan foydalanish, didaktik testlar va
psixodiagnostik testlarning bir-biridan farqi, ularda bir-biriga o‘xshagan tomonlari xaqida fikrlar
keltirilgan
Kalit sozlar:
didaktik testlar, tarbiyalash, psixodiagnostika,shaxsni o‘rganish, psixologik
amaliyot, qobiliyati, iqtidori
Hozirgi zamon psixologiyasida inson omilini, shaxsni o‘rganishning juda ko‘plab
vositalari mavjud va ular psixologik amaliyotda keng qo‘llanilib kelinadi. Shunday vositalardan biri
psixodiagnostik testlardir. Ular deyarli hamma sohada, ko‘plab fanlar namoyandalari tomonidan
ishlatiladi. Maqsadi bevosita shaxsni tarbiyalash va shakllantirish muammolarini o‘rganish bilan
bog‘liq bo‘lgan pedagogika va psixologiyada hozirgi vaqtda testlardan foydalanish keng yo‘lga
qo‘yilgan. Pedagogikada qo‘llaniladigan testlar didaktik testlar hisoblanadi.
Didaktik testlar o‘z mohiyatiga ko‘ra, sinaluvchilarning ayni vaqtdagi (sinalayotgan
vaqtdagi) bilim darajasini, u yoki bu predmetni, materialni, dasturni qay darajada o‘zlashtirganligini
aniqlashga xizmat qiladi. Lekin ular sinaluvchilarning individual psixologik xususiyatlari (qobiliyati,
iqtidori, irodaviy- hissiy jihatlari va sh.k.lar)ni aniqlashga mo‘ljallanmagan. Shaxsning individual
psixologik xususiyatlarini o‘rganish uchun psixodiagnostik testlardan foydalaniladi1. Didaktik testlar
va psixodiagnostik testlarning bir-biridan farqi shundaki, ularda bir-biriga o‘xshagan, sinaluvchi
e
‟
tiboriga havola etiladigan savollar va ularga beriladigan javoblar variantlari berilgan bo‘lsa-da,
didaktik testlarda savollar ma
‟
lum bir fan va uning dasturi bo‘yicha o‘zlashtirilishi (sinaluvchining
bilishi) lozim bo‘lgan masalalar haqida to‘g‘ridan - to‘g‘ri beriladi va bu savollar bo‘yicha taklif
etilgan javob variantlari “to‘g‘ri” va “noto‘g‘ri” javoblarga farqlanadi2. Sinaluvchi qanchalik ko‘p
to‘g‘ri javob bersa, shunchalik yaxshi, yuqori natijalarga erishadi. Psixodiagnostik (shaxsni va uning
u yoki bu masalaga nisbatan munosabatini o‘rganuvchi) testlarda esa ulardan farqli ravishda,
sinaluvchi e’tiboriga havola etiladigan savollar chalg‘itib beriladi (aksariyat hollarda sinaluvchi gap
nima haqida ketayotganligini anglolmaydi, chunki savollarning aksariyati go‘yo bir-biriga mantiqan
bog‘lanmagandek berilishi mumkin). Bu savol, tasdiq, mulohazalarga byeriladigan javoblar “to‘g‘ri”
yoki “noto‘g‘ri” javoblarga emas, balki “samimiy” yoki “nosamimiy” javoblarga farqlanadi
(intellektni o‘rganuvchi testlar bundan mustasno). Bu o‘rinda sinaluvchi qanchalik samimiy javob
byersa, shunchalik u haqda, uning u yoki bu hodisaga nisbatan munosabati haqida aniqroq ma’lumotni
olish imkoniyati tug‘iladi. Shuning uchun ham psixodiagnostik testlarda sinaluvchi javoblarining
samimiy bo‘lishligiga erishish muhim ahamiyatga ega.
Hozirgi vaqtda psixologik amaliyotda foydalanilayotgan psixodiagnostik testlarni shartli
ravishda ixcham va ixtisoslashtirilgan chuqur ilmiy tadqiqot psixodiagnostik testlariga farqlash
mumkin. Ixcham testlar o‘z nomiga yarasha ixcham, kam hajmli, ozgina savollardan iborat bo‘lib,
sinaluvchi shaxsi haqida birlamchi ma
‟
lumotlarni olish imkoniyatini byeradi. Ulardan har bir
pedagog o‘z faoliyatida o‘zini, o‘quvchisini va eng muhimi uning ota-onasini o‘rganishda
foydalanishi mumkin. Ixcham testlarning afzalligi shundaki, ulardan foydalanish uchun
tadqiqotchidan maxsus psixologik tayyorgarlik talab qilinmasligi bilan birga undan olingan natijalarni
qayta ishlab, tegishli ma
‟
lumotlarni olish na tadqiqotchidan va yana sinaluvchidan ko‘p vaqt talab
qilmaydi. Ularni dam olish vaqtlarida, shunchaki suhbat chog‘larida ham o‘tkazib ko‘rish mumkin.
Odatda psixologik amaliyotda bunday testlardan sinaluvchilarni asosiy psixodiagnostik
tadqiqotga tayyorlash, ularning e’tiborini qozonish, psixolog - pedagog ishonchini uyg‘otish,
qiziqishini yuzaga keltirish maqsadida, mashq (razminka) sifatida foydalaniladi. Ularning kamchilik
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
596
jihati shundaki, ulardan olingan ma
‟
lumotlar bir oz sayozligi, yuzakiligi, xatoga yo‘l qo‘yish
ehtimolining yuqoriligi bilan farqlanib turadi. Lekin, odam haqida hech nima bilmagandan ko‘ra
qisman bo‘lsa-da, ma
‟
lum bir ma
‟
lumotga ega bo‘lishning o‘zi ham, u bilan olib boriladigan ish
samaradorligini oshiradi. Bunday testlarning xatoga yo‘l qo‘yish ehtimoli yuqori bo‘lishi bilan birga,
ularning sinaluvchi shaxsiga, uning taqdiriga (agar g‘araz maqsadlarda foydalanilmasa) ziyon
yetkazish ehtimoli ham kam bo‘ladi. Shuning uchun ham so‘nggi vaqtlarda ixcham psixodiagnostik
testlar ommaviy axborot vositalari (gazeta, jurnallar) sahifalarida ko‘plab byerilib borilmoqda. Gazeta
jurnallar tahririyati xodimlari bu testlardan o‘z nashrlariga o‘quvchilar qiziqishini oshirish, ularning
xaridorgirligini kuchaytirish maqsadida ham foydalanishmoqda.
Amaliyotchi psixolog, pedagog tomonidan bunday testlardan foydalanish, uning ta
‟
lim
tarbiya jarayoni ishtirokchisi, shaxs ko‘z o‘ngida e’tiborini oshirishga, o‘rganilayotgan shaxsning
individual psixologik xususiyatlarini yaxshiroq bilib olish, shu bilan birga uning “ko‘ngliga kirib
borish” imkoniyatini yaratishga, uni faoliyati samaradorligini oshirishga xizmat qilishi mumkin.
Yuqorida keltirib o‘tilgan testlar bilan tanishib chiqib, ulardan foydalanishni o‘rganib olgan
amaliyotchi psixolog va pedagog o‘z navbatida shu kabi testlarni boshqa psixologik adabiyotlardan,
gazeta, jurnallardan ham qidirib topib, ularni o‘rganib, o‘zlashtirib, o‘zining psixodiagnostik testlar
“banki”ni boyitib borishi, o‘zining kundalik ish faoliyatida ulardan samarali foydalanishi mumkin.
Tadqiqotchi ixtiyorida bunday testlar miqdori qanchalik ko‘p va xilma-xil bo‘lsa va ulardan o‘z
faoliyatida, o‘z-o‘zini va atrofidagilarni o‘rganishda muntazam foydalanib borsa, ulardan tegishli
maqsadlarda va o‘rinli foydalana olish ehtimoli yanada ortib boravyeradi.
Yuqorida aytib o‘tganimiz, ixtisoslashtirilgan chuqur ilmiy tadqiqot testlari esa, maxsus,
jiddiy ilmiy tadqiqot ishlarini olib borishda va maxsus psixologik tayyorgarlikdan o‘tgan
mutaxassislar tomonidan foydalaniladigan testlardir. Bunday testlar toifasiga Kettelning 16-faktorli
shaxsni o‘rganish testlari, G.Yu.Ayzenkning intellekt testlari, D.Vekslyer testlari, MMRI, FPI, Raven
testi, Tematik Appyersepsiyalashgan Test (TAT) (Tematicheskiy Appyerseptivniy Test), Lyushyer
testi, Liri testi, Rorshaxning "Siyoh dog‘lari" testi va shu kabi ko‘plab testlar kiradi. Ular ixcham
testlardan savollari, topshiriqlari miqdorining ko‘pligi (ular ayrim hollarda bir-necha yuzlab bo‘lishi
mumkin), tadqiqot o‘tkazish uchun qo‘yiladigan talablarning o‘ziga xosligi, olingan natijalarni qayta
ishlash jarayonlarining murakkabligi, tadqiqot o‘tkazish va qayta ishlash uchun ko‘p vaqt, maxsus
malaka talab qilinishi kabi xususiyatlari bilan farqlanadi. Ularning afzallik jihati shundaki, ular
sinaluvchi shaxsi haqida, uning individual-psixologik xususiyatlari haqida to‘laroq ma
‟
lumotlar olish
imkoniyatini byeradi. Chunki, aytib o‘tilganidek, bunday testlardan foydalanish tadqiqotchidan
maxsus psixologik tayyorgarlik, maxsus malaka talab qiladi. Bunday testlardan foydalanish
jarayoniga qo‘yiladigan talablarga javob byermaslik, ulardan foydalanish tartibini buzish, olingan
natijalarning. noto‘g‘riligiga, sinaluvchi shaxsiga noo‘rin psixologik tavsif byerishga, oqibatda
sinaluvchi shaxsi va uning taqdiriga jiddiy ziyon yetkazishga olib kelishi mumkin. Bunday testlardan
noo‘rin foydalanish xalq tili bilan aytganda "Qosh qo‘yaman deb - ko‘z chiqarish" bilan barobar. Eng
ayanchlisi, bunday psixologik savodsizlik oqibatida psixologiya fani imkoniyatlari barbod etiladi,
uning obro‘siga putur yetkaziladi. Bunday xatolarga yo‘l qo‘yish, o‘quvchi shaxsiga, uning ota-onasi,
ularning o‘zaro munosabatlari, jamiyatga jiddiy zarar keltirishi mumkin. Shuning uchun ham bunday
testlarga nisbatan ehtiyotkorlik, ma
‟
suliyat bilan yondashish lozim bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Аверин
В
.
А
.
Психология
личности
:
Учебное
пособие
, 2-
е
издание
.-
СПб
.:
Изд
-
во
Михайлова
В
.
А
., 2001.- 191
с
.
2.
Дружинин
В
.
Н
.
Эксперименталная
психология
.- 2-
е
изд
.,
доп
.-
СПб
.:
Питер
,
2001.- 320
с
.
3.Khosilbekovna, S. F. (2024). Ethnopsychological Predictors of the Process of Acculturation
in Migrant Students. International Journal of Formal Education, 3(2), 199-203.
