“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
580
O‘SMIRLIK DAVRINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Rahmonova Odinaxon Obiddin qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
geografiya va iqtisodiy bilim
asoslari yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya:
Maqolada o‘smirlik davri haqida tushuncha, o‘smirlarning ta'lim-tarbiya
berishda uchraydigan ayrim qiyinchiliklar va psixologik xususiyatlar taxlil qilindi.
Kalit so‘zlar:
O‘smirlar, ishonuvchanlik, ta'sirchanlik, analitik faoliyat, sintetik faoliyat,
psixik taraqqiyot, dialektik qarama-qarshilik, o‘smirlik davri krizisi.
O‘qituvchi va tarbiyachi uchun bolalarning o‘smirlik davri psixologiyasini bilish psixologik
nuqtai nazaridan ham pedagogik nuqtai nazaridan ham muximdir. Bu davrni biz yana o‘tish davri
ham deb ataymiz. O‘smirlik davri asosan 11-15 yoshdagi bolalarni o‘z ichiga qamrab oladi, ya'ni 5-
8 sinf o‘quvchilarini. O‘smir o‘quvchilarni ta'lim va tarbiya berish ishlarida uchraydigan ayrim
qiyinchiliklar bu yoshdagi bolalarning psixik rivojlanishi va xususiyatlarini ba'zan yetarli darajada
bilmaslikdan yoki inkor qilishdan kelib chiqadi. Kichik va yoshdagi maktab o‘quvchilariga qaraganda
o‘smirlik yoshidagi bolalarni tarbiyalashda juda ko‘p qiyinchiliklar bo‘ladi. Chunki, kichik bolaning
katta odamga aylanishi jarayoni juda qiyin kechadi. Bu jarayon o‘smirlar psixologiyasining odamlar
bilan bo‘lgan munosabat formalarining jiddiy ravishda o‘zgarishi, hamda hayot sharoitining
o‘zgarishi bilan bog‘liqdir.Bu davrda o‘smirlarning o‘z shaxsiy fikrlari paydo bo‘ladi. Ularda o‘z
qadr-qimmatlari haqidagi tushuncha kengayadi.
Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev 15 – iyun kuni Toshkentda bo‘lib o‘tgan anjumanda so‘zlagan
nutqida yosh avlod tarbiyasi haqida alohida to‘xtalib o‘tdi. «Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana
bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir so‘z bilan aytganda,
dunyoqarashi bilan bog‘liq. Bugun zamon shiddat bilan o‘zgaryapti. Bu o‘zgarishlarni hammadan
ham ko‘proq his etadigan kim – yoshlar. Mayli, yoshlar o‘z davrining talablari bilan uyg‘un bo‘lsin.
Lekin ayni paytda o‘zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug‘ zotlarning avlodimiz, degan
da'vat ularning qalbida aks-sado berib, o‘zligiga sodiq qolishga undab tursin. Bunga nimaning
hisobidan erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya hisobidan» deb ta'kidlab o‘tdi.1
O‘smirlik davrida o‘quvchilarda analitik-sint
е
tik faoliyat y
е
tarlicha rivojlanmagani, fikr
yuritish usullari to‘liq emasligi uchrab turadi. Shuning uchun g
е
om
е
trik masalani y
е
chish usulini yoki
isbotlash yo‘lini ko‘rsatib b
е
rilmasa, qiyinchiliklar tug‘iladi, o‘quvchilar masalani eng oddiy usulda
«tavakkal» y
е
cha boshlaydilar. O‘smirlar fikr yuritish faoliyatining xususiyatlaridan biri -yaqqol-
obrazli, ko‘rsatmali tafakkur tarkibining muhim rol o‘ynashidir. Ularda mavhum tafakkur o‘sishi
bilan yaqqol-obrazli tafakkurning tarkibiy qismi mutlaqo yo‘qolib k
е
tmaydi, balki saqlanib qoladi va
rivojlanadi hamda tafakkurning umumiy strukturasida muhim rol o‘ynaydi. O‘smirning eng muhim
xususiyatlaridan yana biri mustaqil fikrlash, aqlning tanqidiyliga t
е
z rivojlanishidir. Bu esa kichik
maktab yoshidagi o‘quvchidan farqli o‘laroq, o‘smirning aqliy faoliyatida yangi davr boshlanganini
bildiradi. Ko‘pgin
а
o‘smirl
а
rd
а
o‘zid
а
n qoniqm
а
slik hol
а
ti kuz
а
til
а
di. B
а
'zi o‘smirl
а
rni nim
а
uchun
а
trofd
а
gil
а
r, k
а
tt
а
l
а
r, shuningd
е
k, ot
а
-on
а
sig
а
q
а
rshi chiq
а
yotg
а
nligini
а
ngl
а
y olm
а
yotg
а
nligi
t
а
shvishg
а
sol
а
di. Bu hol
а
t ul
а
rni ichd
а
n
а
s
а
biyl
а
shishl
а
rig
а
s
а
b
а
b bo‘l
а
di v
а
o‘smirlik d
а
vri krizisi
yuz
а
g
а
k
е
l
а
di. Krizis bol
а
d
а
gi m
а
vjud tushkunlik, yolg‘izlikk
а
intilish, p
а
ssivlik yoki
а
ksi, o‘j
а
rlik,
q
а
ys
а
rlik,
а
gr
е
ssivlik, h
а
yotg
а
s
а
lbiy munos
а
b
а
tl
а
rning yuz
а
g
а
k
е
lishi sif
а
tid
а
n
а
moyon bo‘l
а
di. Bu
krizis o‘smirning m
а
`n
а
viy o‘sishi, shuningd
е
k, psi
х
ik
а
sid
а
gi o‘zg
а
rishl
а
r bil
а
n h
а
m bog‘liqdir.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Ilmiy psixologiyaning aniqlashi bo‘yicha o‘smirlarning psixik taraqqiyotini harakatga
keltiruvchi kuchlar, ularning faoliyatlari bilan tug‘iladigan extiyojlar bilan bu extiyojlarni qondirish
imkoniyatlari o‘rtasidagi dialektik qarama-qarshiliklarni yuzaga kelishi va bartaraf qilinishidan
iboratdir.
O‘smirlik davri xususiyatlarini talqin qilgan P.I.Leventuev, D.B.Elkonin, T.V.Dragunovning
ta'kidlashicha, o‘g‘il va qizlarning bu yoshda o‘rtoqlari bilan munosabatlarga intilishi, tengdoshlari
jamoasining hayotiga qiziqishi yorqin namoyon bo‘ladi. O‘smirlarning jismoniy o‘sishi va jinsiy
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
581
yetilishi ularning psixikasida keskin o‘zgarishlarni vujudga keltiradi. O‘quv fanlarning ko‘payishi,
axborotlar. ma'lumotlar tarmog‘ining kengayishi ularning fikr yuritishini shakllantiradi.1
1https://www.standart.uz/cyrl/news/view?id=963
O‘smir juda ko‘p narsalarga; sport, turizm, kino-teatr, badiiy havaskorlik, pochta markalariniva
qadimiy tangalarni yig‘ish, o‘simlik va hashoratlar kolleksiyasini to‘plashga qiziqadi. Ko‘p hollarda
bu qiziqishlar ehtiros xarakteriga ega bo‘ladi. Kun tartibi to‘g‘ri tashkil qilinsa, vaqt to‘g‘ri
taqqoslansa, o‘smir yaxshi o‘qish, maktabdan tashqari xilma-xil ishlar bilan shug‘ullanishi va o‘yin-
kulgu uchun yetarli vaqt topa olishi mumkin.
O‘z-o‘zini anglashning –bu o‘zini o‘zi tanish, sifat va kamchiliklarini, o‘z qobiliyat va
imkoniyatlarini bilib olish, o‘z xatti-harakatlari haqida hisob berish ehtiyojidir. O‘z-o‘zini
anglashning eng yuqori darajasi o‘zining hayotdagi o‘rnini aniq tasavvur qilish, o‘zini shaxs sifatida
anglab olishdir. Dastlabki paytlarda uning o‘zi haqidagi fikrlari ko‘p jihatdan boshqa kishilarning u
xaqidagi fikrlaridan iborat bo‘ladi «O‘z xarakter hislatlaring xaqida sen qayerdan bilasan» degan
savolga o‘smirlar to‘g‘rilad to‘g‘ri ota-onalari o‘qituvchilari, o‘rtoqlaridan bilib olganlarini aytadilar,
ammo keyinchalik buni o‘zlari seza boshlaydilar. Lekin har qalay, o‘zlaridan ko‘ra boshqa kishilarni
oldinroq baholay boshlaydilar.Ular o‘z fikrlarini g‘olib chiqishini hohlashadilar. O‘smirlar boshqa
kishilarni baholashda bazan shoshma-shosharlik qilib, qat'iy fikr yuritishga yo‘l qo‘yib qo‘yadilar.
Masalan: ular ko‘pincha kishilarni faqat ayrim xatti - harakatlari va ayrim sifatlariga qarab
baholaydilar. Bu bahoni esa butun bir shaxsga nisbatan tadbiq qiladilar. Natijada kishining qadr-
qiymatiga uning ijobiy va salbiy sifatlari haqida ko‘pincha noto‘g‘ri xulosa chiqaradilar. Ularning
o‘z-o‘ziga baho berishi ham har doim xolis bo‘lavermaydi. Masalan: ular o‘rtoqlaring qo‘polligi yoki
pismiqligi to‘g‘risida gapiradilar-u, ammo buni o‘zlarida sezmaydilar. Hamma o‘smirlar ham o‘z-
o‘zini tanqid qilish, o‘z xatolarini vijdonan va ro‘yi- rost bo‘yniga olishni uddasidan chiqavermaydi.
O‘smir atrofdagilarning unga bergan bahosiga nisbatan sezgir bo‘ladi. Uning kayfiyatidagi
ranjish, ikkilanishning sababi ana shunda. tasodifiy muvaffaqiyat yoki kattalarning maqtab qo‘yishi,
o‘smirlarni o‘ziga ortiqcha baho berishiga, o‘ziga haddan tashqari ishonuvchanlikka,
maqtanchoqlikka olib keladi. Xatto vaqtincha, tasodifiy muvaffaqqiyatsizlik o‘smirda o‘z kuchiga
ishonmaslikna uyg‘otish, ikkilanish, qo‘rqoqlik, jur'atsizlik va uyatchanlik hissini oshirib yuborish
mumkin.Shuning uchun ota-ona yoki o‘qitivchi o‘smirlar bilan bo‘ladigan munosabatda alohida
e'tiborli va nazokatli bo‘lishi zarur. O‘smirlik yoshida zaif, mustaqil emas, kichkina deb nom
chiqarishning qo‘rqish xavfi kuchayadi.U o‘zining mustaqilligini ko‘rsatish uchun, o‘zinin
nohaqligini tushunib tursa ham, ko‘pincha qaysarlik va qo‘pollik qilaveradi. Muomalada dag‘allik,
talabchanlik va xurmatsizlik o‘quvchiga yosh bolalarga bo‘lganday muomalada bo‘lish ular yaxshi
tushunaman deb hisoblagan misollar bo‘yicha o‘zlarining mustaqil fikrlarini aytish huquqini
mensimaslik ularning yuqori natijalarga erishishdagi kuch va imkoniyatlariga shubhalanish kabi
hodisalar, odatda o‘smirda norozilik yoki aniq ifodalangan boshqa bir salbiy harakatlarni hosil qiladi.
J.Piajening ta'kidlashicha, «Ijtimoiy hayot uch narsaning ta'siri - til, mazmun, qoidalar asosida
shakllantiriladi». Bu borada o‘zlashtirilgan ijtimoiy munosabatlar o‘z-o‘zidan tafakkurini yangi
imkoniyatlarini yaratadi.11-12 yoshdan boshlab o‘smir endi mantiqiy fikrlab harakat qila boshlaydi
Xulosa:Odatda, o‘smirlarda bosh miya po‘stining po‘sti ostida qismlari ustidan kontrolligi
ortib boradi po‘st va po‘st osti qismlari doimiy ravishda birga harakat qiladi. Ayrim xollarda po‘stloq
osti qismining faoliyatini nazorat qilmay qoladi. Bu o‘smirning betayinligi, jizzakiligi va emotsional
xislariga berilganligidan dalolat beradi. Tormozlash reaksiyasini paydo qilish xarakteri turg‘un
bo‘lmay qoladi. Qo‘zg‘alish jarayonlari ba'zan shu qadar kuchli bo‘ladiki, o‘smir yoqimsiz
xarakterlarini tormozlay olmay o‘zini tuta olmay qoladi.
Qo‘zg‘alish jarayonlari jo‘shqin, lekin tez o‘sadi. Ikkinchi tomondan o‘smir kuchli
hayajonlanish paytida ayniqsa tegishli ijtimoiy sabablari asosida hayajonlanganda o‘z xatti-
harakatlarini idora eta olmaydi. O‘smirlik yoshida ikkinchi signal sitsemasining roli kuchaya boradi.
Qo‘zg‘ovchi vazifasini bajaruvchi so‘z bilish jarayonida boshqa kishilar bilan munosabatda bo‘lishda
va o‘z xatti-harakatlariga baho berishda ko‘proq rol o‘ynay boshlaydi. Shu bilan bir qatorda o‘smir
nerv sitsemasining o‘sishi hali tugallanmagan bo‘lib, tarkib topish bosqichida bo‘ladi. U uzoq vaqt
davom etadigan kuchli qo‘zg`aluvchiga bardosh bera olmaydi. Ba’zan shu sababli ancha tez
qo‘zg`alish holatiga o‘tib ketadi. Bu esa o‘smir nerv sistsemasining ma’lum darajada bo‘shligidan
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
582
dalolat beradi. O‘smirning nerv sitsemasining tarkib topayotgan munosabatlari tarkibiy natijasida
kuchayadi va mustahkamlanadi.
O‘smirlik yoshiga yetgan bolalarda burch va javobgarlik tuyg‘ulari yetarli darajada o‘sgan
bo‘ladi. Bolalar o‘zlari ongli ravishda tanlagan qobil bo‘lib qoladi. Mana shu davrda kattalar bolalarga
«bemalol ish topshirishni ishonadilar» o‘smirlarni oilada «kichkina» deb hisoblamay ulardan xo‘jalik
ishlariga yordam berish topshirilgan ishga javob berishni talab qiladilar. Ular bilan maslahatlashadilar
ba'zi o‘smirlar ayniqsa ular o‘rta maktab yoshining oxiriga borganda hatto o‘ziga yaqinlarini
qo‘llovchi va tayanchi bo‘lib qoladilar.
QO‘LLANILGAN MANBALAR RO‘YXATI
1.
G‘oziyev E.G‘.. Mamedov K.K.."Kasb psixologiyasi". Toshkent 2003.
2.
Abduraxmonov F.R., Abduraxmonova Z.E. "Kasb psixologiyasi". Toshkent 2018.
3.
F.Xaydarov. Umumiy psixologiya darslik.
4.
Yoshlarning ijtimoiy-psixologik muammolari, sabab va yechimlari. Maqolalar
to‘plami. Toshkent. 2020
5.
P.I.Ivanov. Umumiy psixologiya
