“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
575
OILAVIY MUNOSABATLARDA TA
ʼ
LIM-TARBIYANING O
ʻ
RNI
Andijon davlat pedagogika instituti talabasi
Isroilova Madinabonu Nosirjon qizi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada oiladagi o‘zaro munosabatlar, bola tarbiyasida ota-ona
tomonidan beriladigan ta
ʼ
lim-tarbiyaning o
ʻ
rni, sog
ʻ
lom oilaviy muhit yaratish uchun nimalarga
ahamiyat berish kerakligi to
ʻ
g
ʻ
risida fikrlar bayon etilgan. Kattalar tomonidan yosh oilani barpo
etishda namuna sifatida ko
ʻ
rsatilayotgan ta'lim-tarbiya usullari hamda yangi qurilgan oilalarni
qo
ʻ
llab-quvvatlash
maqsadida
qilinayotgan
yordam
va
imkoniyatlarning
yosh
oilalar
mustahkamlanishidagi ahamiyati ochib berilgan.
Kalit so
ʻ
zlar:
oila, oilaviy munosabat, oilaviy muhit, psixologik iqlim, axborot xavfsizligi,
ta’lim va tarbiya.
Oila jamiyatning bir bo
ʻ
lagi hisoblanadi. Jamiyat oilalardan tarkib topgan. Oiladagi muhit
qanchalik sog
ʻ
lom bo
ʻ
lsa, o
ʻ
sha oila mustahkam qo
ʻ
rg
ʻ
on misolidir. Ajdodlar tomonidan boy
merosni, qadriyatlarni, oila to
ʻ
g
ʻ
risida aytilgan o
ʻ
git-u pand nasihatlarni yosh avlodga singdirish,
yosh avlod vakillari tomonidan bularni o
ʻ
zlashtirish va boyitish har doim ham oson bo
ʻ
lavermaydi.
Shu o
ʻ
rinda aytib o
ʻ
tishim kerakki, Abdulla Qodiriyning "Moziyga qaytib ish ko
ʻ
rmoq xayrlidur"
degan iborasi bejiz emas. Albatta, o
ʻ
tmish to
ʻ
fonlari-yu, asrlar silsilasida shakllanib kelgan urf-
odatlar asosida qurilgan oilada va aynan shular negizida shakllangan oilaviy muhitda tarbiya
ko
ʻ
rayotgan bolalar, nafaqat oilasi uchun balkim jamiyat uchun ham kerakli shaxslardir. "Har bir
oilaning sog
ʻ
lom bo
ʻ
lishi, ularda ijobiy psixologik iqlimning hukm surishi, mana shu muhitda
dunyoga kelib, shaxs sifatida shakllanib, so
ʻ
ng o
ʻ
zi yashayotgan davlatning fuqarosi sifatida o
ʻ
z
davlatining iqtisodiyoti, ijtimoiy hayoti taraqqiyotini ta
ʼ
minlovchi, hal qiluvchi omil bo
ʻ
lgan inson
kamolotida oilaning tutgan o
ʻ
rni beqiyosdir" [1, 10].
Darhaqiqat, oila ma
ʼ
naviyat, ta
ʼ
lim va tarbiya o
ʻ
chog
ʻ
i bo
ʻ
lganligi uchun ham har bir ota-ona
farzandiga ham diniy, ham dunyoviy bilim olishi uchun shart-sharoit yaratib berishi lozim. Bu bizning
bosh qomusimiz hisoblanmish Konstitutsiyaning bir nechta moddalarida ham ko
ʻ
rsatib o
ʻ
tilgan.
Tarbiya va ta
ʼ
lim birinchi oilada shakllanadi va bular uzluksiz davom etadi. Ota-ona faqat farzandi
uchun shart-sharoit yaratibgina qolmasdan, ular bilan birgalikda dars tayyorlashi va ilm olishida
ko
ʻ
maklashishi ham kerak. Aynan ota-ona tomonidan berilgan qiziqish motivi bolaning ilm olishi
uchun ham samarali bo
ʻ
ladi. O
ʻ
zbekistonda 180 mingdan ortiq nikoh qayd etilgan, bo
ʻ
lsa, shulardan
40%i yosh oilalarni tashkil qiladi.
Oilalar hayot siklidan kelib chiqqan holda 4 turga bo
ʻ
linadi:
1.
Juda yosh oila – turmush qurgandan 4 yil mobaynida;
2.
Yosh oila – 5 yildan 9 yilgacha;
3.
O
ʻ
rta oilaviy hayot munosabati – 10 yildan 19 yilgacha;
4.
Katta oilaviy hayot – 20 yil va undan ortiq yillarni qamrab oladi [2]
"Har bir oila ijtimoiy tizim struktura sifatida jamiyat oldida ma
ʼ
lum bir vazifani bajaradi. Bular:
iqtisodiy, reproduktiv, tarbiyaviy, rekreaktiv, kommunikativ, regulyativ (boshqaruv)" [1, 47].
Farzand oilada olgan tarbiyasi bilan ijtimoiylashuv jarayoniga kirishar ekan, bolada muomala
madaniyati shakllanadi. Oilada ota va onaning o
ʻ
z rollari mavjud. Ota farzandiga nisbatan ijtimoiy
ya
ʼ
ni tashqi muhitda o
ʻ
zini tutish madaniyatini shakllanishi uchun mas
ʼ
ul bo
ʻ
lish bilan birga iqtisodiy
ta
ʼ
minotchi hamdir. Ona esa axloqiy me
ʼ
yorlar, etik, estetik madaniyat va odob mezonlari doirasida
muomala qilish qonun-qoidalari bilan birga, diniy jihatdan ta
ʼ
lim berish kerak. Buning uchun esa qiz
farzand ham oila qurishdan oldin diniy va dunyoviy bilimlarni egallashi kerak. Burhoniddin
Marg
ʻ
inoniy o
ʻ
zining "Hidoya" asarida oila va nikoh masalasida juda katta ma
ʼ
naviy-tarbiyaviy
fikrlar yozib ketgan. Unda nikoh ostonasida turgan yoshlar iqtisodiy, ijtimoiy, ma
ʼ
naviy va aqliy
jihatdan mumkin qadar teng bo
ʻ
lishligi aytib o
ʻ
tilgan. Oilada farzand tarbiyasida, ayniqsa, ota bosh
rolni egallaydi. Mahmudxo
ʻ
ja Behbudiy o
ʻ
zining "Padarkush" dramasida aynan oiladagi ilmsizlik va
tarbiyaning asl mohiyatini ochib bergan. Asarda ota moddiy ehtiyojlarini ko
ʻ
zlab, o
ʻ
z ehtiyojlarini
ma
ʼ
naviy saviya-yu ilmdan ustun qo
ʻ
yadi va asar so
ʻ
ngida ilmsizlikdan jabr chekib, o
ʻ
z aybiga iqror
bo
ʻ
ladi. Ilmsizlik, oqni qoradan ajrata olmaslik oqibatida farzand betayinlar, mayishatparastlar,
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
576
nafsini jilovlay olmaydiganlar qurshovida qolib, o
ʻ
z umriga zomin bo
ʻ
ladi. Asarda aynan ota farzand
tarbiyasiga e
ʼ
tibor bermaydi. Ammo hozir ham xasislik qilib, farzandi uchun ilm yo
ʻ
lida mablag
ʻ
sarflamayotganlar ham kam emas, lekin to
ʻ
qlikka sho
ʻ
xlik qilib, otasining davrida davron surib
yurganlar, berilgan imkoniyatdan unumli foydalanmayotganlar ham oramizda uchrab turibdi. Ilm
yo
ʻ
lida ilm nuri bilan ma
ʼ
naviy dunyosini boyitayotganlar, zerokim, u dunyo-yu bu dunyo saodatda
bo
ʻ
lurlar.
Oilada birinchi o
ʻ
rinda muhabbat, ishonch va samimiy munosabat bo
ʻ
lishi kerak. Farzand
tarbiyasida ota-ona hamfikrlikda ish olib borishi lozim. Qiz farzand oilada ta
ʼ
lim-tarbiya olayotganda,
avvalo, muhitga qarab, tarbiyasi shakllanadi. Ona qiz tarbiyasi uchun tayyor namuna va o
ʻ
rnakdir.
Aynan onasiga o
ʻ
xshab uy ishlarida shu bilan birga estetik didini shakllantirsa, otasi siymosida
kelajakda qanday inson bilan turmush qurishi haqida birlamchi ta
ʼ
limni oladi. O
ʻ
g
ʻ
il farzand ham
onasining tutumi va turmushdagi vazifalarini ko
ʻ
rib, qanday qizga uylanish haqida tarbiya topsa,
otasiga qarab, oilada yetakchi bo
ʻ
lish, iqtisodiy jihatdan ta
ʼ
minotchi, kuch-qudrat sohibi bo
ʻ
lish
ta
ʼ
limini o
ʻ
zining ongiga singdirib boradi.
Yoshlar ta
ʼ
lim olishi uchun maktab, umumta
ʼ
lim muassasalari bepul tarzda o
ʻ
quv
mashg
ʻ
ulotlari o
ʻ
tilsa, shu maktab tizimida ustozlardan ta
ʼ
lim olsa, parallel ravishda ota-onasi
tomonidan oilaviy muhitda mustahkamlanib boradi. Ilm-fan rivojlanganligi, urbanizatsiyalashuv
jarayoni, ijtimoiylashuv jadal sur
ʼ
atda keskin ortib borishi o
ʻ
z navbatida ham ijobiy, ham salbiy
oqibatlarga olib keladi. Muhitda farzand qanchalik o
ʻ
zini erkin tutib oila a
ʼ
zolari oldida o
ʻ
zining
fikrini to
ʻ
liq bayon etsa, aynan ijtimoiy muhitda ham o
ʻ
zini shu tarbiyasini aks ettiradi. Ba
ʼ
zi oilalarda
juda kam muloqot, e
ʼ
tiborsizlik natijasida farzand tarbiyasida tub burilishlar yuzaga kelmoqda.
Oiladagi ta
ʼ
lim-tarbiya, odob-axloq, turmush tarzi tutumi haqida buyuk allomalar Yusuf Xos Hojib
"Qutadg
ʻ
u bilig" asari, Kaykovusning "Qobusnoma", "Odobnoma" asari, Z.M.Boburning
"Boburnoma" asarlarida keng fikrlar nasihatlar berib o
ʻ
tishgan.
Oila institutlarining mustahkamligi ijtimoiylashuv jarayonlarida ham o
ʻ
z aksini topadi.
"Tarbiya tizimining milliy xususiyatlari:
- milliy tarix va madaniyatning o
ʻ
ziga xos jihatlarini hisobga olish;
- tarbiyaviy ishlarda milliy udumlar, an
ʼ
analar, urf-odatlar, diniy marosimlardan foydalanish;
- milliy madaniyat jahon madaniyatining bir bo
ʻ
lagi ekanligi tushunchasini shakllantirish" [4, 6].
Milliy qadriyatlar hamohangligida bolaga namuna, ibrat tarzida ota-ona tomonidan tarbiya
berilsa, farzandda umumbashariy qadriyatlarga hurmat tuyg
ʻ
usi shakllanadi. Farzand tarbiyasida
bobo-buvilarning ham o
ʻ
rni beqiyos, ammo ayni paytda oilalar nuklearlashib ketayotganligi boisidan
ham ba
ʼ
zi oila farzandlari tarbiyasida xulqiy og
ʻ
ishlar, nuqsoniy kamchiliklar uchrab turibdi.
Oilalarda farzand tarbiyasiga salbiy ta
ʼ
sir ko
ʻ
rsatuvchi omillardan biri bu moddiy mablag
ʻ
yetishmaslik masalasi. Chunki ayni damda bo
ʻ
sh ish o
ʻ
rni kam, oylik maosh summasi oz, moddiy
ehtiyojlar esa yildan-yilga keskin tarzda ortib bormoqda. Tarbiya jarayonida ota-ona barcha
farzandlariga teng miqdorda e
ʼ
tibor berishi lozim. Kimgadur ko
ʻ
proq e
ʼ
tibor berish bu bola
psixikasida salbiy og
ʻ
ishlarni keltirib chiqaradi. Ammo ilm-fan taraqqiy etgan zamonda ijtimoiy
tarmoqlar va sun
ʼ
iy intellekt o
ʻ
z ta
ʼ
sirini ko
ʻ
rsatmoqda. Yoshlarni axloqiy buzilishi, kattalarga
hurmatsizlik qilishi, bu oila muhitida ijtimoiy tarmoqning o
ʻ
rni va ahamiyati qay darajada yuqori
ekanligini ko
ʻ
rsatib bermoqda.
Rivojlanayotgan O
ʻ
zbekistonda ta
ʼ
limni tubdan isloh etishga katta e
ʼ
tibor qaratilmoqda. Xotin-
qizlar uchun ta
ʼ
lim jarayonida: agar magistratura bosqichiga o
ʻ
qishda kirsa, hech qanday kontraktsiz,
davlat byudjetidan qoplab berilmoqda, bakalavriat bosqichi talabalari uchun esa foizsiz ta
ʼ
lim
kreditlari berilmoqda. Yosh oilalar, boquvchisini yo
ʻ
qotgan, yolg
ʻ
iz ona, ehtiyojmand oilalar uchun
moddiy yordamlar ko
ʻ
rsatilmoqda.
Xulosa o
ʻ
rnida shuni aytish mumkinki, oilaviy muhitda sog
ʻ
lom fikrli farzand tarbiyalash
uchun ota-ona birgalikda harakat qilishi, bolani yoshligidan boshlab halollik, to
ʻ
g
ʻ
riso
ʻ
zlik,
mehnatsevarlik, kattaga hurmat ko
ʻ
rsatish, kichiklarga izzatda bo
ʻ
lish fazilatlari bilan uning ma
ʼ
naviy
dunyosini boyitib borishi kerak. Ijobiy kayfiyat hukm surgan oilada ta
ʼ
lim olish istagi notinch
oiladagi farzandlar bilan olib qaralsa, ilm olishga istagi yuqori bo
ʻ
ladi. Ota-ona munosabati samimiy,
ahillik va yuqori o
ʻ
lchov mezonlari doirasida bolsa, farzandda ham shu xislatlar shakllanadi. "Qush
uyasida ko
ʻ
rganini qiladi", deydilar va ushbu maqol ham bejizga aytilmagan. Oilada farzand ta
ʼ
lim
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
577
olsa, kelgusidagi o
ʻ
zi qurgan oilasida ham sog
ʻ
lom, ijtimoiy muhitni yarata oladi. Tarbiya jarayonida
namuna metodidan foydalanib, farzandga ta
ʼ
lim berilsa, bola buni ongida bir umr saqlab qoladi.
Farzand tarbiyasida birinchi o
ʻ
rinda ona turadi. Shuning uchun turmush o
ʻ
rtoq tanlashdan oldin erkak
o
ʻ
sha qizni qanday muhitda tarbiya topgani, diniy va dunyoviy bilimlardan boxarbarligi, oilaviy
ahvoli, hurmat qilish darajasi qay yo
ʻ
sindaligi, muomala madaniyati to
ʻ
g
ʻ
ri shakllanganligini
inobatga olgan holda oila quradi. Notinch oilalarning farzandlari psixikasida salbiy o
ʻ
y-xayollar,
stress va suidsitga moyillik holatlari mavjud. Bunday oila vakillari bilan vaqtida shug
ʻ
ullanib, oila
muhiti yaxshilanmasa, jamiyat uchun ham oilasi uchun ham nafi yo
ʻ
q kimsalar yetishib chiqadi.
Ta
ʼ
limdan tashqari oilada farzandning sog
ʻ
lig
ʻ
iga ham e
ʼ
tibor berish kerak. Sog
ʻ
lom turmush tarziga
amal qilish darkor. Muntazam sport bilan shug
ʻ
ullanish asnosida farzand jismoniy jihatdan yetuklikka
erishsa, kitob o
ʻ
qib, o
ʻ
rganib, bilim olish orqali esa ma
ʼ
nan komillikka erishadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro
ʻ
yxati:
1.
G
ʻ
.B.Shoumarov,
I.O.Haydarov,
N.A.Sog
ʻ
inov,
F.A.Akramova,
G.Solihova,
G.Niyozmetova. Oila psixologiyasi. “Sharq”, – Toshkent, 2008 yil.
2. Karimova, Vasila. "Oila psixologiyasi". – Toshkent, 2007 yil.
3. S.N.Djurayeva, N.S.Turdiyeva, A.I.Baxronova. "Tarbiyaviy ishlar metodikasi". – Buxoro,
2021 yil.
4. D.Abdullayeva, R.Yorqulov, N.Atabayev. "Oila psixologiyasi". – Toshkent. 2015 yil.
5. X.I.Ibragimov, U.A.Yo
ʻ
ldashev, X.Bobomirzayev. "Pedagogika va psixologiya". –
Toshkent: “O
ʻ
zbekiston faylasuflari milliy jamiyati” nashriyoti. 2009 yil.
6. F.I.Haydarov, N.I.Xalilova. "Umumiy psixologiya". – Toshkent, 2009 yil.
