“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
567
KEKSALIK DAVRIDAGI INSONLARNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARINING
FIZIOLOGIK JARAYONLARGA BOG‘LIQLIGI.
ADPI logopediya yo
ʻ
nalishi Ne
ʼ
matullayeva Ruxshona
Annotatsiya:
Maqolada ijtimoiylashuv jarayonida keksalik davrining o‘ziga xos psixologik va
fiziologik xususiyatlari va ularning bir-biriga bog‘liqligi haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘z:
gerontopsixologiya, psixika, uzoq muddatli xotira, affiliatsiya, ontogenez
Millatimizga xos asrlar osha avloddan avlodga o‘tib kelayotgan qadriyatlarimiz, urf
odatlarimiz insoniy munosabatlarimizdan biri Yoshi ulug‘ keksalarimizni ezozlab ularga xurmat
ko‘rsatishimizdir. Keksalar hayotning shirin achchiq onlarini totgan donishmandlari xisoblanadilar.
Bu davrga kelib jismoniy zaiflashuvi quvvatning pasayishi, inson psixologik jarayonlarida asta
sekinlik bilan yo‘q kuchsizlanish jarayoni kuzatila boshlaydi. Bu birinchi navbatda xotirada
zaiflashuvi bilan namoyon bo‘ladi. Keksalik davrida mexanik xotira sustlashib so‘z mantiq xotirasi
saqlanib qoladi.
Keksayish davriga 61-74 yoshli yoshli erkak va ayollar kiradi. Bu davrga kelib keksalarda
biologik organlarda o‘zgarishlar sodir bo‘ladi zaiflashuvga olib keladi. Psixik jihatdan ham
birmuncha o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. ruhiy tomonlama bo
ʻ
ladigan holatlar keksalik davrida ayollarda
erta boshlanib ketadi. Keksa insonlarda sezgi organlari zaiflashuvi asab sistemasining kuchsizligi
xotira pasayishi va shunga o‘xshash holatlar yuz beradi. B.A.Grekov so‘z assotsiatsiyasi metodi
asosida keksalarda xotira jarayonining xususiyatini tekshirgan. Uning ma
ʼ
lumotlarini quyidagicha
ifodalash mumkin:
1. 70-80 yoshlardagi keksalikda xotira (ayniqsa mexanik esda olib qolish) zaiflashadi
2.70-89 yoshlarda mantiqiy ma
ʼ
noli xotirada miqdorning ahamiyati saqlanadi.
3. Obrazli xotira zaiflashadi.
4.70-89 yoshlarda xotiraning barqarorlik negizida ma
ʼ
noning ichki aloqasi yotadi.
5. Uzoq muddatli xotira kuchsizlanadi.
6.90 yoshda nutqning ichki bog
ʻ
lanishi buziladi.
7. Xotiraning obrazli hissiy turlari nutqning tuzilishiga bo‘ysunmay qoladi. 1.24bet]
Keksalik davrida insonda yangi sifatlar shakllar paydo bo‘ladi. Er-xotin o
ʻ
rtasidagi
munosabatlar oldingiga nisbatan mustahkam ko
ʻ
rinishga ega bo‘ladi da miyadagi xotiralar sustlashsa
ham kasbiy xotira izi uzoq turadi. "Normal fiziologik qarash yuz beradi a'zolardagi asosiy to‘qimalar
atrofiyaga uchraydi ya
ʼ
ni nobud bo‘ladi jarayon avvalo miyadan boshlanadi."[2.2-bet]. Undagi 17-22
foiz to‘qimalar qisqarib boradi keyin esa oshqozon qizil ungach 12 barmoqli ichak o‘t pufagi
oshqozon osti va buyraklaridagi 11-30foiz bir o
ʻ
zi 5xil vazifani bajaradigan jigardagi 12-14 foiz
to
ʻ
qimalarda atrofiya yuzaga keladi. Bundan kelib chiqib insonlarning reaktiv va funksional ya'ni
vazifaviy imkoniyatlari dan pasayadi. Qarilar va keksalarida vaqt o‘tib yurak urishi sekin pasayib
boradi. Yurak qisqarishning tezlashishi qon aylanishda sodir bo‘ladigan jarayonlar og‘ir xastaliklarga
olib keladi.
Keksayish davrida tanada suv miqdori ham kamayadi tana vaznida yengillashish hodisasi ham
kuzatilishi mumkin likda uyquning me'yori ham buziladi keksalik inson yoshining so‘ngi bosqichi
bo‘lib boshlash jarayoni bilan kechadi iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda insonning keksalik davri
75 yoshdan so‘ng boshlanishi qayd etilgan bo‘lsa-da shayxur yrais ibn sino keksalikning chegarasi
59 yoshdan deb baholagan. Insonning qarish surati va individual xosligi ham bitta odamda nasliy
omillar va atrof muhitni ta'siri bilan chambarchas.[3.Ziyouz.kom] Qarilikda insonlarning ko‘p
qismida ruhiy jihatdan sayflashuv ham sodir bo‘ladi bu davrda katta insonlarda o
ʻ
z shaxsiyatiga
yangicha munosabatlar paydo bo‘ladi. G.Leman bastakor I.S.Bax (1685-1850) ijodiyotini tekshirib
uning durdona asarlari keksalikda yaratilganini aniqlangan.G.Leman o‘z tajribalarida huquqshunoslik
kasblaridagi shaxslarni o‘rganab ular ijodiyotini muhim jihatlarini ochib bergan.[4.242bet].
Yosh o‘tishi bilan keksalik davridagi jismoniy quvvat va psixik jarayonlar faoliayati
yoshlikdagi faolligi bilan solishtirganda birmuncha farq qiladi ya
ʼ
ni keksalik davridagi psixik va
jismoniy faollik pasayib boradi.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
568
Yuqoridagi fikr va mulohazalarga asoslanib, donishmandlik keksalarimizni asrab-avaylash,
ularga mehr-muruvvat ko‘rsatish, ijtimoiylashuv jarayonida ularni jamiyatdan ajratmagan xolda
qadrlash lozim ekanligini bildiramiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.E.G
ʻ
oziyev.Ontogenez Psixologiyasi.Toshkent "NIF MSH" 2020
2.Ergasheva M.Keksalik davrining biologik xususiyatlari.
https://ppmedu.jdpu.uz/index.php/ppmedu/article/view/3074/2039
3.Ziyouz.com
4.Ergash G
ʻ
oziyev. Ontogenez Psixologiyasi.Toshkent"NIF MSH"2020
