“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
481
YOSHLAR VA AXBOROT-PSIXOLOGIK XAVFSIZLIK MASALALARI
Ro ‘ziboyeva Ma’mura Abdunabiyevna
University of economics and pedagogy
Pedagogika kafedrasi v.b.dotsent
Annotatsiya.
Ushbu maqola axborot xavfsizligiga bo‘ladigan tahdidlarga
bag‘ishlangan bo‘lib, unda tahdid haqida umumiy tushuncha, axborotni muhofaza qilishning
maqsadi, tahdidlarning kelib chiqishi, ularning sababi, axborot tizimidagi zaifliklar ko‘rib
chiqilgan. Shuningdek, axborot xavfsizligiga bo‘ladigan tahdidlarning turlari atroflicha
o‘rganilgan va O‘zbekistonda 2020 yilda yuz bergan taxdidlar taxlil qilingan
.
Kalit so‘zlar.
Tahdid, axborot tizimi, axborotni muhofaza qilish, axborot havfsizligi,
konfedenstial ma’lumotlar.
Annotation.
This article focuses on threats to information security, provides an
overview of the threat, the purpose of protecting information, the origin of threats, their
causes and vulnerabilities in the information system. It also examines the types of information
security threats and analyzes the threats that occurred in Uzbekistan in 2020.
Keywords.
Threats, information systems, information security, information security,
confidential information.
Bugungi kunda axborot xavfsizligi tushunchasiga ko‘plab ta'riflar berilgan. Axborot
xavfsizligi (inglizcha "Information security") - axborot va tegishli infratuzilmani, shuningdek
ma'lumot egalariga yoki foydalanuvchilariga zarar etkazish bilan bog‘liq tasodifiy yoki
qasddan ta'sirlardan himoya qilinganligi.
Axborot xavfsizligi – ma’lumotlarning
maxfiyligi, yaxlitligi va mavjudligini ta’minlash[4]
Tahdid deganda kimlarningdir manfaatlariga ziyon yetkazuvchi ro‘y berishi mumkin
bo‘lgan voqea, ta
ʼ
sir, jarayon tushuniladi.
А
xborotga yoki axborot tizimiga salbiy ta
ʼ
sir
etuvchi potentsial ro‘y berishi mumkin bo‘lgan voqea yoki jarayon axborot munosabatlari
sub
ʼ
ektlari manfaatlariga qaratilgan tahdid deb yuritiladi[5].
Masalaning mohiyatini tushuntirishdan oldin, shaxsiy xavfsizlik va psixologik
xavfsizlik tushunchalariga to‘xtalamiz. Xo‘sh, shaxsiy xavfsizlik va psixologik xavfsizlik
nima?
I. A. Bayevning ta’rifiga ko‘ra, "shaxsiy xavfsizlik" tushunchasi qanday shaxsning
hayotiy manfaatlarini himoya qilish holati. Psixologik xavfsizlik-ta'lim muhitining holati
shaxsiy va ishonchli muloqotga bo‘lgan ehtiyojni qondirishga hissa qo‘shadigan o‘zaro
munosabatlardagi
psixologik
zo‘ravonlikning
namoyon
bo‘lishi,
atrof-muhitning
ahamiyatini yaratish va ruhiy salomatlikni ta'minlash unga kiritilgan ishtirokchilar " [2, 172-
bet].Psixologik xavfsizlik normal sharoit yaratadi aqliy jarayonlarning ishlashi va insonning
antisosial xatti-harakatlarini istisno qiladi.Insonning psixologik xavfsizligiga ko‘plab omillar
ta’sir qiladi. Ushbu omillardan biri va bugungi kunda eng muhimlaridan biri kun hisoblanadi
axborot xavfsizligi.Kompyuter texnologiyalarining Internet mo‘jizasi dunyoni o‘zgartirdi.
Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, axborot va psixologik xavfsizlik tushunchasini
quyidagi holatlarga asoslanib talqin qilish tavsiya etiladi.
Birinchidan,
axborot-psixologik xavfsizlik himoya hisoblanadi psixikaga bevosita ta'sir qilish orqali o‘z
e’tiqodlari, muqaddas ideallari va e’tiqodlaridan mahrum bo‘lgan buzg‘unchi g‘oyalardan.
Shunday qilib, birinchi navbatda axborot va psixologik xavfsizlikka bo‘lgan ehtiyoj inson va
jamiyat, inson va davlat, shaxs va uning bilan bog‘liq daxlsizlik, millat va milliy qadriyatlar,
shu jumladan urf-odatlar, an’analar, tarixiy va madaniy meros, uzluksizlik.
Ikkinchidan, agar axborot va psixologik talablarga rioya qilinmasa xavfsizlik, uning
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
482
samarali choralarini ko‘rmasdan, halokatli g‘oyalar muqarrar ravishda tarixiy mafkuraviy
g‘oyalar olib keladi xalqlar va Millatlar milliy qadriyatlarni yo‘q qilish orqali.
Uchinchidan, axborot jamiyatida zamonaviy aqliy texnologiyalarning axborot orqali
rivojlanishi tobora ortib bormoqda Ma’lum bo‘lishicha, bu holat xalqaro siyosatda yanada
xavfli bo‘lib, buyuk davlat davlatlararo va mintaqalararo muammolarni hal qilishda gullab-
yashnashi mumkin. Ushbu bosqichda ko‘proq foydalanish talab etiladi siyosiy
muvofiqlashtirishning an'anaviy usullari.
Oltinchidan, axborot va psixologik xavfsizlik kontseptsiyasi zamonaviylardan samarali
foydalanish va boshqarishni talab qiladi tinchlik va barqarorlik uchun axborot
texnologiyalari, bu muayyan hayot uchun jiddiy ijtimoiy xavf tug‘dirishi mumkin millat,
mamlakat xalqi.
Axborot makonining paydo bo‘lishi nafaqat uning bo‘linishiga, balki nazorat qilish va
boshqarishni istagan tomonlarning paydo bo‘lishiga olib keldi unda sodir bo‘layotgan
jarayonlar. Ushbu guruhlarning kurash vositasi ham bu axborot vositasi. Tahlilchilar
odamlarga pixologik ta’ir ko‘rsatadigan va ularni boshqaradigan axborot vositalarini,
kompyuter virtualari, mantiqiy bombalar, qurilmalar, barqaror rivojlanish, bu muayyan hayot
uchun jiddiy ijtimoiy xavf tug‘dirishi mumkin millat, mamlakat xalqi.
Axborot makonining paydo bo‘lishi nafaqat uning bo‘linishiga, balki nazorat qilish va
boshqarishni istagan tomonlarning paydo bo‘lishiga olib keldi unda sodir bo‘layotgan
jarayonlar. Ushbu guruhlarning kurash vositasi ham bu axborot vositasi. Tahlilchilar
odamlarga psixologik ta'sir ko‘rsatadigan va ularni boshqaradigan axborot vositalari,
masalan, kompyuter viruslari, mantiqiy bombalar, telekommunikatsiya tarmoqlarida
ma'lumot almashishni bostiradigan qurilmalar, shuningdek hukumat va qurolli kuchlardagi
ma'lumotlarni soxtalashtirish. Axborot xavfsizligi tahdidlariga ta'sir qilishning asosiy
vositalari psixologik va axborot ta'sir qilish vositalari, masalan, bir martalik targ‘ibot
kampaniyalari, uzoq muddatli targ‘ibot kampaniyalari, mafkuraviy bosim, madaniy
kengayish, axborot blokadasi.Psixologik va axborot ta'siri beqarorlar-ichki ijtimoiy-siyosiy
vaziyatni qo‘zg‘atish, muxolifat g‘oyalarini qo‘zg‘atish va hatto isyonni qo‘zg‘atish.
Globallashgan axborot makonida bu mumkin emas psixo-axborot ta’sirini to‘liq
cheklash yoki nazorat qilish. Demokratik boshqaruv, fikrlarning xilma-xilligi bunga yo‘l
qo‘ymaydi. Aslida, tarqatiladigan har qanday ma’lumot ikki marta tekshirilishi kerak. Ammo
haqiqat bu sarobga yo‘l qo‘ymaydi. Shuning uchun muammoning boshqa yechimlarini izlash
tavsiya etiladi.
Birinchidan, tashqi tahdid kuchlariga munosabatni shakllantirish.
Ikkinchidan,
bilim va tahliliy darajani oshirish kerak fuqarolarning oq va qora ranglarni ajrata olish
qobiliyatlari.
Uchinchidan, jamiyat va davlat manfaatlariga javob beradigan turli xil ma’lumotlar
oqimida kerakli ma’lumotlarni yetkazish odamlar uni tezroq qabul qiladigan va unga
ishonadigan darajada. Qachon ushbu muammoni yetarli darajada hal qilish uchun salbiy
ma’lumotlarning ijtimoiy ongga ta'siri keskin kamayadi.
To‘rtinchidan, milliy ommaviy axborot vositalariga ishonchni oshiring, chunki axborot
xavfsizligini ta'minlashning eng muhim shartlari quyidagilar bilan bog‘liq jamiyatdagi
axborot tanqisligini bartaraf etish bilan. Agar aholi bo‘lmasa mahalliy ommaviy axborot
vositalariga ishonadi va ularni asosiy ma'lumot manbai sifatida qabul qilmaydi, tabiiyki, u
boshqa manbalarni qidiradi.
Beshinchidan, sohada malakali kadrlar bilan ta'minlash axborot va yangi
texnologiyalarni boshqarish.
"Rivojlanayotgan mamlakatlarning xalqaro hamjamiyatga tobora ortib borayotgan
integratsiyasi ulardan global axborot makonida o‘z imidjini yaratishni talab qilmoqda.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
483
Chunki globallashuv inson hayotini qanchalik qizg‘in qilmasin, har bir millatning o‘ziga
xosligi uning milliy qadriyatlar va urf-odatlarga sodiqlik uning millat sifatida o‘ziga xosligi
uchun jiddiy tahdiddir. Shuning uchun muammolar axborot xavfsizligi bugungi kunda
nafaqat rivojlanayotgan, balki dunyoning etakchi mamlakatlari uchun ham muhimdir" [3, 54-
55-betlar].Axborot sohasidagi munosabatlarni kengaytirish bilan bir qatorda jamiyatda,eng
dolzarb muammolardan biri bu sohada jinoyatchilikning oldini olishga qaratilgan yangi
ijtimoiy munosabatlar – axborot xavfsizligi.Ta'limda yoshlarning axborot xavfsizligining
psixologik jihatlari va uning ilmiy asoslanishi masalasini ko‘rib chiqish tadqiqotning integral
xususiyatini ta'minlaydi. Bu bog‘liq va o‘rganilayotgan muammoning o‘zi murakkab va ko‘p
qirrali ekanligi sababli, uni yoshlarda shakllantirishning muvaffaqiyati asoslashni talab qiladi
turli xil ilmiy-nazariy, uslubiy va uslubiy asoslar ilmiy sohalar, shu jumladan madaniy,
psixologik, pedagogik va boshqalar. Ilmiy asarlarga murojaat qilish aslida etarli emasligini
tasdiqlaydi psixologik jihatlarni o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlar yoshlarning
axborot xavfsizligi.
Adabiyotlar
1. Karimov I.A Vatanimiz tinchligi va xavfsizligi bizning kuchimiz, birligimiz va
xalqimizning o‘zgarmas irodasiga bog‘liq /
И
.
А
.
Каримов
. Matn: to‘g‘ridan-to‘g‘ri
O‘zbekiston. 2004. 12-sahifa.
2.
Баева
,
И
.
А
.
Психологическая
безопасность
в
образовании
/
И
.
А
.
Баева
.
Психологическая
безопасность
в
образовании
.
Санкт
-
Петербург
:
Союз
, 2002. 172
с
.
Текст
:
непосредственный
.
3. Qosimova,N.S. Internet jurnalistikasining texnologik asoslari / N. S. Qosimova.
Matn: noma'lum / / Internet urnalizmining texnologik asoslari. 2012. 54-55 betlar.
4. https://uzcert.uz/usefulinfo/prognoz-osnovnykh-riskov-kiberbezopasnosti-na2021-
god/
5.
Рекомендации
-
ГУП
"
Центр
кибербезопасности
" (tace.uz)
