“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
473
INKLYUZIV TA’LIMDA PSIXOLOG VA UNING VAZIFALARI
Andijon tumani Inson ijtimoiy xizmatlar,
ijtimoiy himoya milliy agentligi
5-hudud, 2-uchastka kompleks xizmat
ko‘rsatuvchi xodim Mamadaliyeva Durdona Obidjonovna
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Inklyuziv ta’lim muassasasida ta’lim-tarbiya olayotgan
maxsus yordamga muhtoj bolalarning ayrimlari doimiy ravishda tibbiy xizmatga muhtoj
bo‘lishi mumkinligi yoritilgan .
Kalit so‘zlar
: inkluziv ta’lim , shaxs, tibbiy-ijtimoiy, tarbiyachi, ta’lim samaradorligi,
tarbiyachi, bolalarning faolligini.
Hozirgi kunda mamlakatda nogironlikning oldini olish va nogironligi bo‘lgan
shaxslarning yashash, o‘qish, mehnat qilish va dam olishlari uchun qonuniy asos yaratilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 1 avgustdagi F-5006-son farmoni
nogironligi bo‘lgan shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini tubdan
takomillashtirishga
qaratilgan.
Bu
ta’lim
amaliyoti
va
o‘qitish
xizmatlarini
tashkillashtirishni, ularga fundamental, aniq o‘zgarishlar kiritishni talab etadi. 2017 yil 7
fevraldagi O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi
to‘g‘risidagi PQ-4947-son Qarori [2] hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-
huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirish, ularni nazariy hamda amaliy
asoslash, bu jarayonni metodik qo‘llanmalar bilan ta’minlash pedagogika va maxsus
pedagogika fanlari zimmasiga tushadi.
Ijtimoiy xizmatlarning yakka tartibdagi dasturi — yolg
ʻ
iz yashaydigan hamda yolg
ʻ
iz
keksalar va nogironligi bo
ʻ
lgan shaxslarning yashash holatini baholash asosida ishlab
chiqiladigan, ijtimoiy xizmatlarning va ijtimoiy yordam bo
ʻ
yicha xizmatlar ro
ʻ
yxatini,
ularning hajmlarini, ularni ko
ʻ
rsatishning davriyligini, shart-sharoitlari va muddatlarini,
shuningdek mas'ul shaxslarni, shu jumladan yolg
ʻ
iz yashaydigan hamda yolg
ʻ
iz keksa va
nogironligi bo
ʻ
lgan shaxsning yoki uning qonuniy vakilining majburiyatlari tavsifini o
ʻ
z
ichiga oladigan hujjat;internat muassasalari — keksalar va nogironligi bo
ʻ
lgan shaxslarga
ijtimoiy xizmatlar ko
ʻ
rsatadigan nogironligi bo
ʻ
lgan shaxslar uchun «Muruvvat» internat-
uylari, keksalar va nogironligi bo
ʻ
lgan shaxslar uchun «Saxovat» internat-uylari, O
ʻ
zbekiston
Respublikasi Tibbiy-ijtimoiy xizmatlarni rivojlantirish agentligining Urush va mehnat
faxriylari uchun respublika pansionati;fuqarolar yig
ʻ
inining ijtimoiy qo
ʻ
llab-quvvatlash
bo
ʻ
yicha komissiyasi (ijtimoiy qo
ʻ
llab-quvvatlash bo
ʻ
yicha komissiya) — qonunchilikka
muvofiq aholining zaif toifalarini ijtimoiy qo
ʻ
llab-quvvatlash maqsadida tashkil etiladigan
fuqarolar yig
ʻ
ini komissiyasi, uning tarkibiga fuqarolar yig
ʻ
ini raisi, uning maslahatchilari va
mas'ul kotibi, komissiya tarkibiga saylangan fuqarolar yig
ʻ
ini hududida yashaydigan
shaxslar, tuman (shahar) tibbiy-ijtimoiy xizmatlarni rivojlantirish bo
ʻ
limining xodimi,
davolash-profilaktika muassasasining vrachi, shuningdek, zarurat bo
ʻ
lganda, tuman (shahar)
davlat soliq inspeksiyasining, tuman (shahar) hokimligi moliya bo
ʻ
limining vakillari va ichki
ishlar organlarining profilaktika bo
ʻ
yicha inspektori kiradi;o
ʻ
zgalar parvarishiga muhtoj
bo
ʻ
lgan yolg
ʻ
iz yashaydigan keksalar va nogironlar (yolg
ʻ
iz yashaydigan keksalar va
nogironlar) — yolg
ʻ
iz yashaydigan yoki keksalar va nogironlar, voyaga etmagan bolalar
yoxud qamoqda va jazoni o
ʻ
tash muassasalarida, uzoq muddat davolanishda bo
ʻ
lgan shaxslar
bilan birga yashaydigan o
ʻ
zgalar parvarishiga muhtoj bo
ʻ
lgan pensiya yoshidagi shaxslar (60
yoshga etgan erkaklar, 55 yoshga etgan ayollar) hamda I va II guruh nogironlari;
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
474
Maxsus ta’lim muassasalari imkoniyati cheklangan bolalar uchun ijtimoiy yordamga
muhtoj qatlamda tor doiradagi ijtimoiylashishga yordam berish bilan cheklanib qoladi.
Shuning uchun taniqli psixolog, defektolog L.S.Vigotskiy tomonidan bu tor doiradan chiqish,
maxsus ta’lim bilan umumta’lim tizimidagi uyg‘unlikka erishish deb ta’kidlagani, ayni
haqiqat.
Yuqoridagi hamda Yurtboshimizning 2020 yil 13 oktyabrdagi “Alohida ta’lim
ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4860-sonli qarori yurtimizda inklyuziv ta’limning amaliy
jihatdan e’tibor qaratishga asos bo‘ldi. Unga ko‘ra maktablarga inklyuziv joriy etilishi
statistik ma’lumotlarga qaraganda, 2021-2022 o‘quv yilida 31 ta umumta’lim maktabida 87
nafar alohida yordamga muhtoj bolalar qamrab olingan bo‘lsa, 2022-2023 o‘quv yiliga kelib,
inklyuziv sinflar soni 195 tani tashkil etib, qamrov 504 nafarni tashkil etgan.
Bu shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’limga bo‘lgan ehtiyoj tobora ortmoqda. Albatta,
inklyuziv ta’lim tashkil etilgan maktablarda imkoniyati cheklangan bolalar va o‘smirlarning
ta’lim olishlari uchun zaruriy psixologo - pedagogik, korreksion sharoitlarni yaratish,
ularning imkoniyatiga yo‘naltirilgan umumta’lim dasturlari va korrektsion ishlarni amalga
oshirish orqali ruxiy rivojlanishi, ijtimoiy moslashtirishni amalga oshirish vazifalari yotadi.
Maxsus ehtiyojli bolalarni umumta’lim tizimida o‘qitish o‘qituvchilardan ikki karra
mas’uliyat bilan ishlashni talab etadi.
Tarbiyalanuvchilarning jismoniy va ruhiy rivojlanishini korreksiyalash va me’yorga
keltirish ishlarini olib boradi;
- bolalarning faolligini, ta’lim samaradorligini oshiruvchi metodlarni qo‘llaydi;
- diqqat-e’tibor, xotirani, kuzatuvchanlik, sinchkovlik va boshqa qobiliyatlarni
tarbiyalaydi;
- o‘z-o‘zini nazorat qilish malakalarini, bolalarning bilishga doir qiziqishlarini va
qobiliyatini rivojlantiradi.
Inklyuziv ta’lim jarayonida muassasa tarbiyachisi ham alohida o‘rin egallaydi.
Tarbiyachi ish faoliyatini tashkil etishda o‘qituvchi-defektologlar, ota-onalar va boshqa
mutaxassislar bilan hamkorlikda sog‘lom va alohida ehtiyojli bolalar bilan olib boriladigan
mashg‘ulotlarni rejalashtirishi hamda shu asosida olib borishi kerak. Shuningdek, tarbiyachi
alohida ehtiyojli bolani oilada tarbiyalash masalasida ota-onalarga va qonuniy vakillarga
metodik yordam ko‘rsatadi, kerakli ish hujjatlarini yuritadi.
Inklyuziv ta’lim joriy qilingan muassasada albatta psixolog faoliyat yuritishi lozim.
Psixologning faoliyati har bir bolaning ruhiy salomatligini himoyalash, ruhiy rivojlanishidagi
kamchilklarini bartaraf etish va korreksiyalashga qaratiladi. Muassasa psixologi har bir
bolani psixologik jihatdan tekshiradi, doimiy ravishda psixologo-pedagogik jihatdan
o‘rganib boradi, individual rivojlantirish dasturlarini tuzadi, alohida ehtiyojli bolani oilada
tarbiyalash bo‘yicha ota-onalarga maslahatlar beradi, inklyuziv ta’lim muassasasining
pedagogik hodimlariga psixologik rivojlantirish masalalarida metodik yordam ko‘rsatadi.
Inklyuziv ta’lim muassasasida ta’lim-tarbiya olayotgan maxsus yordamga
muhtoj bolalarning ayrimlari doimiy ravishda tibbiy xizmatga muhtoj bo‘lishi mumkin.
Inklyuziv ta’lim muassasasi shifokor-pediatri (psixonevrolog
)
har bir bolaning ruhiy asab
holatini doimiy ravishda tekshirib boradi, zarurat bo‘lganda davolash muolajalarini tavsiya
etadi, korreksion pedagogik ta’lim jarayonida bolalar sog‘lig‘ini nazorat qiladi, aqliy va
jismoniy yuklamaning me’yorini belgilaydi, ota-onalarga bolaning somatik hamda ruhiy
salomatligini saqlash yuzasidan maslahatlar beradi.
Inklyuziv ta'lim sohasida psixologning asosiy vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga olishi
mumkin:
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
475
- inkluziv ta'lim muhitida bolalarning individual ehtiyojlarini va xususiyatlarini
aniqlash, baholash, va ularning o‘qish jarayonida olishi mumkin bo‘lgan qo‘llab-quvvatlash
turlarini belgilash;
- o‘qituvchilarga turli xil o‘quv usullarini va strategiyalarni qo‘llashda ko‘maklashish,
shunda har bir bolaning ta'lim olish huquqi ta'minlanadi.
Imkoniyatlari cheklangan bolalarning, hoh u maxsus maktab, maktabgacha
muassasalar bo‘lsin, hoh umumta’lim muassasalari qoshidagi sinf yoki guruhlar bo‘lsin, hoh
uyda ta’lim olish bo‘lsin – o‘qitishning barcha shakllari–ta’lim sohasiga jalb qilinishi ma’lum
jihatdan integratsiya jarayoni hisoblanadi, chunki o‘qish davrida va undan keyin ham bu
bolalar boshqa bolalar, shu jumladan umumta’lim muassasalarda ta’lim olayotgan bolalar
bilan o‘zaro muloqotda bo‘ladilar, ularning ijtimoiy moslashuvi va jamiyatga uyg‘unlashuvi
ta’minlanadi. Biroq, ta’lim olish uchun mos shart-sharoitlarni tanlash har bir bolaning va ota-
onasinig huquqi hisoblanadi. Psixologik-tibbiy-pedagogik komissiya mutaxassislari
zimmasiga bolaning ruhiy-jismoniy holatini o‘rganish va tashxis qilish vazifasi yuklangan
bo‘lib, bolani har tomonlama tekshirish natijasida bolalarni o‘qitish va ularga mos keladigan
ta’lim sharoitini aniqlashga doir tavsiyalarberiladi. Shunday qilib, o‘ziga xos ehtiyojlari
bo‘lgan bolaning umumta’lim sohasiga samarali jalb qilinishi uchun quyidagilar zarur:
- bolaning rivojlanishida ijobiy natijalarga erishishga imkon beradigan korreksion
tadbirlarni erta yoshdan boshlash
- umumiy ta’limga jalb qilingan har bir bola uchun tibbiy-psixologik-pedagogik
kuzatuvni, ya’ni mutaxassislarning doimiy yordamini tashkil etish;
- ruhiy-jismoniy rivojlanishi va ta’lim ehtiyojlaridan kelib chiqib, imkoniyatlari
cheklangan har bir bolaning sog‘lom bolalar bilan birgalikda tarbiya va ta’lim olishining
zarur shakllarini tanlashni ta’minlash;
Bolaning ta’lim tizimiga jalb qilinishining biror ko‘rinishi u uchun oddiy va foydali
bo‘lishi darkor, ayni paytda bu inklyuziv ta’lim maromida rivojlanayotgan tengdoshlarining
sifatli ta’lim olishiga halaqit bermasligi lozim.
Xulosa tariqasida shuni aytish joizki, bugungi kunda, ta’lim olish – insonning siyosiy
huquqi ekanligi, mamlakatimizda inklyuziv ta’limga berilgan e’tibor, amalga oshirilayotgan
ishlarda o‘z ifodasini topmoqda. Inklyuziv ta’lim muhiti - bu ta’lim jarayonining barcha
sub’ektlariga o‘z-o‘zini samarali rivojlantirish imkoniyatlarini ta’minlaydigan ta’lim
muhitining bir turi. Bu ta’lim maydonini har bir bolaning ehtiyojlariga moslashtirish, shu
jumladan ta’lim jarayonini isloh qilish, uslubiy moslashuvchanlik va o‘zgaruvchanlik, qulay
psixologik iqlim, sinf xonalarini barcha bolalarning ehtiyojlarini qondirish uchun qayta
loyihalash orqali nogiron bolalarni ta’lim olish muammosini hal qilishni o‘z ichiga oladi.
istisnosiz va bolalarning ta’lim jarayonida to‘liq ishtirok etishiga imkon beradi. Bu
jarayonlarda esa pedagog, psixolog, tibbiyot xodimlarining xizmatlari katta.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
«Bola ho‘quqlari kafolatlati» Toshkent 2008 yil. OOO «Kvinta Print» MChJ
bosmaxonasi.
2. Bo‘lajak pedagoglarda inklyuziv kompetentlikni rivojlantirish. Usmonova Dilnoza
Toshmamatovna,
Таълим
ва
инновацион
тадқиқотлар
(2022
йил
6.2) ISSN 2181-1709
(P)
3. Alohida yordamga muhtoj bolalarni ma’naviy va estetik rivojlantirish mavzusidagi
ilmiy – nazariy konferensiya materiallari. Toshkent-
―
Uzinkomsentr-
2002 yil
4. Imkoniyati cheklangan bolalar uchun inklyuziv ta’limni tashkil etish: Darslik / Otv.
ed. S.V.Alekhina, E.N.Kutepova. - M .: MGPPU, 2013 .-324s.
