“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
455
SHAXSNING RIVOJLANISHIDA VIRTUAL MUHITNING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Isaqjonova Oydinoy Azizbek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
2- bosqich talabasi
Annotatsiya
: Ushbu maqolamizda virtual muhit, haqiqiy dunyo o‘zaro ta’siri va
tajribalarini taqlid qiluvchi raqamli makon sifatida , odamlarning fikrlari, his-tuyg‘ulari va
xatti-harakatlariga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan bir qator psixalogik xususiyatlarni namoyish
etadi. Virtual muhitning psixalogik xususiyatlari borasida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar
: virtual muhit,internet, virtual borliq, tobelik, elektron, psixologik ta’sir,
kibermaydon, informatsion madaniyat.
Hozirgi biz yashab turgan dunyoda texnologiyalar misli ko‘rilmagan darajada juda ham
tezlik bilan rivojlanib bormoqda. Internetning afzalliklari haqida hamma biladi, aksariyat
odamlar undan ma’lumot qidirish, balki virtual olamga haqiqatdan qochish uchun ham
foydalanadilar. Biz uchun bu boshqa dunyoga tashrif buyurish, dam olish, va muammolardan
tanaffus qilish imkoniyatini beradi. Ammo uning ko‘plab salbiy tomonlari ham yo‘q emas.
Virtual muhit, haqiqiy dunyo o‘zaro ta’siri va tajribalarini taqlid qiluvchi raqamli makon
sifatida, odamlarning fikrlari, his-tuyg‘ulari va xatti-harakatlariga ta’sir qilishi mumkin
bo‘lgan bir qator psixalogik xususiyatlarni namoyish etadi.
XXI asr bolalari kampyuter o‘yinlari olami hamda ijtimoiy tarmoqlar kengayib
borayotgan davrda o‘sib, ulg‘aymoqda. Bu quvonarli holat albatta. Lekin har narsaniyam o‘z
me’yori bo‘lmog‘i zarur. Bolalar virtual olamning haqiqiy olam emasligini bilib borishlari
shart. Chunki internetdan ko‘p foydalanish, o‘smir shaxsida “o‘qish” va “o‘rganish” ga
intilish o‘rniga “ izlash” ni afzal ko‘rishni yuzaga keltiradi va internetga qaram shaxslarga
aylanadi.
Virtual muhitning asosiy psixalogik xususiyatlaridan biri mavjudlik hissi bo‘lib,
virtual dunyoda “bor bo‘lish” hissini anglatadi. Ushbu mavjudlik hissi virtual muhit bilan
kuchli hissiy aloqani yaratishi va foydalanuvchilar uchun umumiy immersiv tajribani
oshirishi mumkin. Ko‘pincha avatarlar, chat funksiyalari va ko‘p o‘yinchi o‘yinlari orqali
boshqa foydalanuvchilar bilan ijtimoiy muloqotga imkon beradi. Ushbu virtual makonlarda
ijtimoiy mavjudlik hissi real dunyodagi ijtimoiy o‘zaro ta'sirlarni taqlid qilishi va
foydalanuvchilar o‘rtasida aloqa va tegishlilik hissini kuchaytirishi mumkin. Virtual muhit
shaxslarga jinsi, tashqi ko‘rinishi, shaxsiyati va ijtimoiy rollari kabi o‘z shaxsiyatining turli
jihatlarini o‘rganish va tajriba o‘tkazish imkoniyatini beradi. Shaxsni o‘rganishning bu jihati
o‘z-o‘zini kashf qilish va shaxsiy o‘sishga olib kelishi mumkin. Umumiy oladigon bo‘lsak
ushbu holatda internetga berilib ketgan har bir shaxs o‘zini boshqalar bilan teng ifoda etish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Har bir shaxs – mavqei, salomatligi, millati, jinsi, va boshqa
holatlardan qat’iy nazar – teng darajada barcha uchun barobar o‘yin maydonida doimiy bir
xil qoidalar bo‘yicha o‘yinni boshlaydi. Bu holatda kim bilan muloqotda bo‘lmang geografik
masofalar hech qanday ahamiyatga ega bo‘lmaydi. Masalan: Yevropami, Avstraliyami,
Turkiyami baribir, serverda bamaylixotir suhbatlashish mumkin. Umuman olganda, dunyo
huddi torayib qolgandek tuyuladi. Bu muhitda odamlar o‘zlarining avatarlari’ profillari va
o‘zaro ta’siri orqali o‘zlarini boshqalarga qanday ko‘rsatishini nazorat qiladi. O‘z imidjini
boshqarish qobilyati o‘z- o‘zini hurmat qilish, ijtimoiy munosabatlar va boshqalarning
idrokiga ta’sir qilishi mumkin. Ayniqsa hozirgi davrda jahonning qator davlatlarida o‘z salbiy
ta’sirlarini namayon etib ulgurgan. Internet tarmog‘idan bolalarni himoya qilishga xizmat
qiluvchi texnik imkoniyatlar mavjud. Ular maxsus dasturlar bo‘lib, aynan salbiy ta’sir
etuvchi, axloqsiz, yomon odatlarni targ‘ib qiluvchi sayitlarning ochilishiga yo‘l bermaydi.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
456
Virtual muhitlar quvonch, hayajon, qo‘rquv, umidsizlik va g‘azab kabi turli xil his-
tuyg‘ularni uyg‘otishi mumkin. Ushbu makondagi dizayn, tarkib va o‘zaro ta'sirlar hissiy
javoblarni keltirib chiqarishi va foydalanuvchilarning umumiy tajribasini shakllantirishi
mumkin. virtual muhitlarning immersiv tabiati, mukofot tizimlari, ijtimoiy o‘zaro ta'sirlar va
jozibador kontentning mavjudligi bilan bir qatorda, ba'zi odamlarda giyohvandlik xatti-
harakatlari va haddan tashqari foydalanish naqshlarining rivojlanishiga yordam berishi
mumkin. Ko‘p yillardan buyon jahondagi ko‘plab mutaxassis olimlar zamonaviy
kommunikatsiya qurilmalarining inson markaziy asab tizimiga salbiy elektr-magnit ta’siri
mavjudligini takidlab o‘tishgan. Bu ayniqsa bolalarning asab tizimiga, organizmiga kuchli
ta’sir etadi. Juda ham jizzaki, tajovuskor, asabiy va injiq bo‘lib qoladi. Shuningdek tangani
ikki tarafi bo‘lganidek kompyuter o‘yinlarini faqatgina yomon tarafi emas balki yaxshi
tomonlarini ham ko‘rishimiz mumkin. Masalan: xotirani yaxshilaydi – o‘yin o‘ynash
jarayonida buyumlar va odamlarning holatiga diqqat qilishni o‘rganadi.Kompyuterdagi
o‘yinlarni klaviatura va sichqoncha yordamida o‘ynagani uchun qo‘lning mayda motorikalari
yaxshi rivojlanadi.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, har bir narsaning ijobiy va salbiy tarafi bor. Bola uchun
asosiy qoida me’yor hamda vaqt chegarasini bilishidir. Aynan shu odat foyda zararni ajratib
turadi.
Bolalarni virtual muhitdan olib chiqish uchun quyidagi yo‘llardan foydalanishimiz
mumkin.
ü
Ota-ona bolani doimiy nazorat qilishi
ü
Kuniga 30 daqiqadan ortiq kompyuter o‘ynashga ruxsat bermaslik
ü
Bola bilan do‘stona munosabatda bo‘lish va u bilan vaqt ajratib birga shug‘ullanish
ü
Bolani bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish. Uni kitob o‘qitish, sport yoki ijod
qilishga qiziqtirish
ü
Bolani motivatsiyasini rivojlantirish, uni rag‘batlantirib turish
ü
Tobe bo‘lgan bolalarga birdaniga kompyuter o‘yinlarini o‘ynashni cheklash
mumkin emas. Aksincha kompyuter o‘yinlari o‘ynash vaqtini har kuni kamaytirib borish
bilan tobelikdan halos qilinadi.
Xulosa qilib aytganda virtual muhitning ushbu psixalogik xususiyatlarini tushunish
foydalanuvchilar, ishlab chiqaruvchilar va tadqiqotchilar uchun virtual makonlarda
mas’uliyatli foydalanish, farovonlik va axloqiy amaliyotlarni rivojlantirish uchun juda
muhimdir. Ushbu psixalogik omillarning patentsional ta’sirini tan olgan holda, odamlar
virtual muhit bilan ongli va qastdan shug‘ullanishlari mumkin. Ayrim hollarda virtuallashuv
jarayonining jadallashishi o‘smirda ijtimoiy munosabatlarni yomon kechishiga olib kelishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Jalilovna, M. M.(2024). Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim modelini amalga oshirish
uchun tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalari. ijtimoiy fanlarda innovasiya onlayn
ilmiy jurnali, 4(2), 130-133.
2. Otabaeva, F. T. ( 2019) . Technology using the case- study method in the studiy of
computer graphics.
3. O‘g‘li, A. N. K. ( 2021). O‘smirlarda axborot – psixalogik xavsizlikni taminlashning
ijtimoiy - psixalogik imkoniyatlari.
4. Utanova, U. (2021). “Kompyuter axborot madaniyati”- submadaniyatning vjudga
kelishi.
5. Xosilbekovna, S. F. (2024). Psixologik holatlarga tushishni oldingi
olish.
Образование
наука
и
инновационные
идеи
в
мире
,
39
(4), 56-58.
