“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
435
KO
ʻ
P BOLALI OILALARDAGI O
ʻ
SMIRLAR DEVIATSIYASINING
PSIXOLOGIK PREVENSIYASI
Yangiboyeva Dildoraxon Rahmon qizi
«Oila va gender» ilmiy-tadqiqot
instituti tayanch doktoranti (PhD)
Annotatsiya:
Zamonaviy dunyo oilaviy tuzilmalar ilgari y
оʻ
naltirilgan an'anaviy
chegaralar va qoidalarning “xiralashi” bilan tavsiflanadi. Shu bilan birga, oila tuzilishi
quriladigan poydevorning “silkitishi” mavjud b
оʻ
lib, bu shaxsning psixologik xavfsizligining
buzilishiga, hissiy yaqinlik va mas’uliyatning pasayishiga, ota-onalarni tark etishga majbur
qilishi mumkin. Oxirgi tadqiqotlarga k
оʻ
ra, oiladagi muhit va bolalarning xulq-atvori
оʻ
rtasida bevosita bog
ʻ
liqlik bor. Oila muhiti bilan bog
ʻ
liq omillar bolalarda deviant yoki
ijtimoiy maqbul xatti-harakatlarning shakllanishiga ta'siri nuqtayi nazaridan
оʻ
rganildi.
Oiladagi iqlim qanchalik qulay b
оʻ
lsa, kelajakda bolalarda kamroq deviant xulq-atvor
namoyon b
оʻ
lish ehtimoli shunchalik yuqori b
оʻ
ladi. Maqolada ko
ʻ
p bolalai oilalardagi
o
ʻ
smirlar deviatsiyasining psixoprofilaktik xususiyatlari haqida so
ʻ
z yuritiladi.
Kalit so
ʻ
zlar:
deviatsiya, xulq-atvor, himoya mexanizmi, ko
ʻ
p bolali oilalar, ota-ona
va bola munosabati, ijtimoiy yaqinlik, psixoprofilaktika.
ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ
ПРЕВЕНЦИЯ
ПОДРОСТКОВЫХ
ДЕВИАЦИЙ
В
МНОГОДЕТНЫХ
СЕМЬЯХ
Аннотация
:
Современный
мир
характеризуется
«
размытием
»
традиционных
границ
и
правил
,
на
которые
ранее
ориентировались
семейные
структуры
.
При
этом
происходит
«
расшатывание
»
фундамента
,
на
котором
строится
структура
семьи
,
что
может
привести
к
нарушению
психологической
безопасности
личности
,
снижению
эмоциональной
близости
и
ответственности
,
отказу
от
родителей
.
Согласно
последним
исследованиям
,
существует
прямая
связь
между
обстановкой
в
семье
и
поведением
детей
.
Факторы
,
связанные
с
семейным
окружением
,
изучались
с
точки
зрения
их
влияния
на
формирование
девиантного
или
социально
приемлемого
поведения
у
детей
.
Чем
комфортнее
климат
в
семье
,
тем
выше
вероятность
того
,
что
дети
в
будущем
будут
демонстрировать
менее
девиантное
поведение
.
В
статье
говорится
о
психопрофилактических
особенностях
подростковой
девиации
в
многодетных
семьях
.
Ключевые
слова
:
девиантность
,
поведение
,
защитный
механизм
,
многодетные
семьи
,
детско
-
родительские
отношения
,
социальная
близость
,
психопрофилактика
.
PSYCHOLOGICAL PREVENTION OF ADOLESCENT DEVIATION IN
LARGE FAMILIES
Abstract:
The modern world is characterized by a “blurring” of the traditional
boundaries and rules on which family structures were previously oriented. At the same time,
there is a “shaking” of the foundation on which the family structure is built, which can lead
to a violation of the psychological security of a person, a decrease in emotional closeness and
responsibility, and the abandonment of parents. According to recent studies, there is a direct
connection between the environment in the family and the behavior of children. Factors
related to the family environment were studied in terms of their influence on the formation
of deviant or socially acceptable behavior in children. The more comfortable the climate in
the family, the higher the probability that children will show less deviant behavior in the
future. The article talks about the psychoprophylactic features of adolescent deviance in
families with many children.
Key words:
deviance, behavior, defense mechanism, large families, parent-child
relationship, social closeness, psychoprophylaxis.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
436
Deviant xulq-atvor haqidagi munozara psixologiya va sotsiologiya sohalarida muhim
mavzudir. R.V.Ovcharov deviant xulq-atvorning nisbatan yangi b
оʻ
linishini ikkita asosiy
toifaga, psixopatologiya bilan og
ʻ
rigan shaxslarga xos b
оʻ
lgan patologik xulq-atvorga va
jamiyatning
оʻ
ziga xos xususiyatlariga bog
ʻ
liq b
оʻ
lgan ijtimoiy, madaniy va huquqiy
me'yorlarning buzilishi bilan tavsiflangan antisotsial xulq-atvorni taqdim etadi [1]. Deviant
xulq-atvorni tasniflashga yondashuvlar har xil b
оʻ
lishiga qaramay, ularning barchasi bunday
xatti-harakatlar umumiy qabul qilingan qoidalardan chetga chiqish ekanligini k
оʻ
rsatadi.
Binobarin, ularni
оʻ
rganish ijtimoiy muhitning kishilar xulq-atvoriga qanday ta’sir qilishini,
xulq-atvorning teskari
оʻ
zgarishi butun jamiyatni qanday
оʻ
zgartirishi mumkinligini
tushunish uchun katta ahamiyatga ega.
Оʻ
smirlik
k
оʻ
plab
jismoniy
va
psixologik
оʻ
zgarishlar
bilan
bog
ʻ
liq.
T.A.Rodermelning izlanishlari
оʻ
smirlarda deviant xulq-atvorga olib keladigan omillarni
aniqladi. Ular orasida: egosentrizmning yuqori darajasi, axloqiy e'tiqodlarning yetarli
darajada rivojlanmaganligi, depersonalizatsiya va derealizatsiya,
оʻ
zini-
оʻ
zi qadrlashning
yetarli emasligi, bundan tashqari, k
оʻ
pincha norozilik, boykot qilish istagi borligi, hokimiyat,
xavf va noma'lum narsaga chanqoqlik,
оʻ
smirning tanasida sodir b
оʻ
ladigan
оʻ
zgarishlarga
munosabat, muammolarni b
оʻ
rttirishga moyillik, qiyinchiliklar va
оʻ
sishga b
оʻ
lgan kuchli
istak kabilar mavjud [2]. Bu omillar odatda birgalikda yuzaga keladi va
оʻ
smirlarning xatti-
harakatlariga sezilarli ta'sir k
оʻ
rsatishi mumkin. Deviant xatti-harakatlarning qanday
namoyon b
оʻ
lishini tushunish uchun barcha sanab
оʻ
tilgan omillarni hisobga olgan holda
maxsus tadqiqot
оʻ
tkazish kerak.
Оʻ
smirlarda deviant xulq-atvorning paydo b
оʻ
lishiga ta'sir qiluvchi k
оʻ
plab omillar
orasida asosiylari barqaror qadriyatlarning y
оʻ
qligi, ijtimoiy muhitning salbiy ta'siri,
shaxslararo muammolar, shuningdek, ijtimoiy-psixologik moslashuv omillari va noqulay
turmush sharoitlari, shu jumladan oila tuzilishi hamda tarkibi ham bor.
Оʻ
n sakkiz yoshga
t
оʻ
lmagan to
ʻ
rt va undan ortiq farzandi (shu jumladan asrab olingan bolalar, shuningdek
оʻ
gay
оʻ
g
ʻ
illari va
оʻ
gay qizlari) birga yashaydigan oilalar k
оʻ
p bolali oilalar hisoblanadi.
Ko
ʻ
p bolali oilaning bir qismi sifatida davlat tomonidan t
оʻ
liq ta'minlangan bolalar va ota-
onalari ota-onalik huquqidan mahrum b
оʻ
lgan yoki ota-onalik huquqi cheklangan bolalar
hisobga olinmaydi. Bolalar
оʻ
rtasidagi turli xil aloqalarning k
оʻ
pligi katta yoshdagi bolalar
va kichiklarga g
ʻ
amx
оʻ
rlik qilish orqali hayot tajribasini boyitishga yordam beradi. Bu
aloqalar shaxsni shakllantirish va bolalarni ijtimoiy faoliyatga tayyorlash uchun katta
ahamiyatga ega. Ko
ʻ
p bolali oilalarda psixologik iqlim qulay, buning natijasida bolalar va
ota-onalar
оʻ
rtasidagi ishonch darajasi ancha yuqori. Oilada hokimiyat ota yoki ona b
оʻ
lishi
mumkin. Ideal variant - otaning oila boshlig
ʻ
i, boquvchisi va hokimiyati. Onaning vazifasi
oilada qulaylik va iliqlikni yaratishdir. Bolalar ota-onalarning fikrlarini tinglashlari va
ularning tajribasidan foydalanishlari kerak [3].
K
оʻ
p bolali oilalar ham noqulay iqlimga ega b
оʻ
lishi mumkin, chunki k
оʻ
p bolali ota-
onalar mas’uliyatsiz va beparvo b
оʻ
lishi mumkin. Bunday iqlimi b
оʻ
lgan oilalarda bolalar
k
оʻ
pincha nazoratsiz
оʻ
sadi va ularga moyil b
оʻ
ladi. Bezoriliklar bolalarning ichkilikbozligi
ota-onalarning
оʻ
z mas’uliyatiga beparvoligi oqibatidir. Shuning uchun ota-onalar k
оʻ
cha
bolalar uchun eng yaxshi joy emasligini va ular har doim va hamma joyda
оʻ
z farzandlari
uchun mas’ul b
оʻ
lgan ota-onalar ekanligini tushunishlari va unutmasliklari kerak.
Noqulay iqlimi b
оʻ
lgan k
оʻ
p bolali oilalarda t
оʻ
g
ʻ
ri parvarish qilinmaganligi sababli
bolalar yolg
ʻ
iz va kattalar nazoratisiz qoladilar. E'tiborsizlik natijasida barcha kasalliklar
kech tashxis qilinadi va davolanadi, shuning uchun bu bolalar keyingi hayotda sog
ʻ
lig
ʻ
ida
muammolarga duch kelishadi. Bir bolali oilalardan farqli
оʻ
laroq, k
оʻ
p bolali ota-onalar
farzandlarining maktabdagi muvaffaqiyatiga unchalik qiziqish bildirmaydilar va ularga
оʻ
qishdagi qiyinchiliklarni yengishda yordam berishmaydi. Ular, shuningdek, xatti-
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
437
harakatlarni kamroq talab qiladilar va nazorat qiladilar va
оʻ
zlarining talablari, jazolari va
mukofotlarida nomuvofiqdirlar [4].
Ko
ʻ
p bolali oilalarga alohida e'tibor qaratildi, chunki ular
оʻ
ziga xos ijtimoiy omillarga
ega. Tadqiqotlar shuni k
оʻ
rsatdiki, oilaning kattaligi va tug
ʻ
ilish tartibi bolaning
оʻ
ziga xos
xususiyatlarini aniqlashi mumkin. Turli oila guruhlaridagi bolalarning
оʻ
ziga xos shaxsiy
xususiyatlari bir-biridan sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Bolalarda ma'lum shaxsiyat
yagona bola va katta oilalarda tug
ʻ
ilgan bolalar o
ʻ
rtasida yaqqol namoyon b
оʻ
ladi.
Оʻ
smirga
ta'sir qiladigan va har safar uning tajribalari dunyosini
оʻ
zgartiradigan tashqi va ichki omillar
sonini tasavvur qilish qiyin. Hamma bolalar ham
оʻ
z fikrlarini, his-tuyg
ʻ
ularini va
harakatlarini nazorat qila olmaydi [5]. K
оʻ
p bolali oilalarda
оʻ
sgan
оʻ
smirlar bir qator
psixologik xususiyatlarga ega b
оʻ
lib, ularni tengdoshlaridan kichik oilalardan ajratib turadi.
Buning sababi, k
оʻ
p bolali oilalarda bolalar ota-onalarning e'tibori va resurslari uchun
raqobatlashishga majbur b
оʻ
lib, ularning psixologik rivojlanishiga ta'sir qiladi.
Shunday qilib, bu
оʻ
smirlar, mutaxassislarning fikriga k
оʻ
ra, kamroq moslashuvchan
va noaniq vaziyatlarga moslashishga qodir emas. Ular, shuningdek, mustaqil emas, balki
konformistik b
оʻ
lish ehtimoli k
оʻ
proq. Bundan tashqari, ular k
оʻ
proq tashvish va norozilikni
boshdan kechirishlari mumkin, shuningdek, boshqalarning ma'qullanishiga b
оʻ
lgan kuchli
ehtiyoj mavjud. Boshqa tomondan, k
оʻ
p bolali oilalarning
оʻ
smirlari yuqori
оʻ
z-
оʻ
zini
nazorat qilish va tashkilotchilik k
оʻ
rsatkichlari, shuningdek, yetakchilik fazilatlarini
namoyish eta oladi. Biroq, shu bilan birga, ular boshqa odamlarga nisbatan k
оʻ
proq dushman
va shubhali b
оʻ
lishi munosabatda mumkin.
Umuman olganda, katta oilalardagi
оʻ
smirlar orasida psixologik rivojlanishning ayrim
xususiyatlarini aniqlash mumkin, bu ularning xatti-harakati va moslashuvchan salohiyatiga
sezilarli ta'sir k
оʻ
rsatishi mumkin. Ammo shuni yodda tutish kerakki, har bir bola
оʻ
ziga
xosdir va uning psixologik rivojlanishida oiladagi individual vaziyat asosiy rol
оʻ
ynashi
mumkin. K
оʻ
p bolali oilalarda
оʻ
smirlarning xarakterini shakllantirishga yordam beradigan
muhim omil bu ularning uy-r
оʻ
zg
ʻ
or masalalari bo
ʻ
yicha qaror qabul qilishda ishtirok
etishidir. Bu esa ularda mehnat k
оʻ
nikmalarini rivojlantirish imkonini beradi, bu esa
оʻ
z
navbatida ularning oilaga daxldorlik hissini kuchaytiradi va
оʻ
z qadrini oshiradi [6].
Katta oila ham yosh shaxsning shakllanishiga ijobiy ta'sir k
оʻ
rsatadi. Aka-uka va opa-
singillarga ega b
оʻ
lgan bolalar yolg
ʻ
iz
оʻ
sgan bolalarga qaraganda k
оʻ
proq ifodalilik,
d
оʻ
stona va xushmuomalalik k
оʻ
rsatadilar. Bolalar tomonidan tez-tez
оʻ
rnatilgan ijtimoiy
aloqalar
оʻ
zlariga nisbatan ham, boshqalarga nisbatan ham xulq-atvor, intizom va mas’uliyat
normalarini shakllantirishga yordam beradi. Bu,
оʻ
z navbatida, ehtiyotkorlik va
shubhalanuvchanlikning shakllanishiga yordam beradi.
Hozirgi vaqtda
оʻ
smirlarning deviant xulq-atvori bilan bog
ʻ
liq muammolar jamiyat
uchun dolzarbdir. Ushbu muammolarni deviant xatti-harakatlarning oldini olishga qaratilgan
chora-tadbirlar majmuasini q
оʻ
llash orqali hal qilish mumkin. Buning oldini olish usullaridan
biri oilaning samarali ishtirokini ta’minlashdir. Ushbu chora
оʻ
smirlarni tarbiyalayotgan quyi
ijtimoiy guruhdagi oilalarga yordam k
оʻ
rsatishni rivojlantirishni
оʻ
z ichiga oladi. Shu bilan
birga, nafaqat moddiy yordam, balki ijtimoiy-psixologik yordam va kundalik muammolarni
hal qilishda yordam berish ham muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro
ʻ
yxati:
1.
Азарова
Л
.
А
.
Девиантное
поведение
и
его
профилактика
:
учебно
-
методический
комплекс
/
Л
.
А
.
Азарова
,
В
.
А
.
Сятковский
. –
Минск
:
ГИУСТ
БГУ
, 2009.
– 164
с
.
2.
Андреева
Т
.
Н
.
Когнитивные
и
личностные
характеристики
детей
в
многодетной
семье
:
специальность
19.00.01 «
Общая
психология
,
психология
личности
,
история
психологии
» :
диссертация
на
соискание
ученой
степени
кандидата
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
438
психологических
наук
/
Андреева
Татьяна
Наумовна
;
Психологический
институт
при
УРАО
. –
Москва
, 1994. – 304
с
.
3.
Бойков
А
.
Е
.
Первичная
профилактика
различных
видов
зависимостей
детей
и
подростков
в
образовательной
среде
/
А
.
Е
.
Бойков
//
Молодой
ученый
.– 2014. –
№
3.
–
С
. 871-874.
4.
Гасанова
П
.
Г
.
Международное
познание
закономерностей
современного
ребенка
/
П
.
Г
.
Гасанова
,
В
.
В
.
Белоусова
,
И
.
В
.
Боязитовой
//
Феномен
психического
здоровья
в
научной
рефлексии
как
основа
реформирования
образовательных
систем
:
материалы
Международной
научно
-
практической
конференции
/
Пятигорский
государственный
университет
. –
Пятигорск
, 2012. –
С
. 55-57.
5.
Доронина
А
.
В
.
Особенности
развития
личности
в
подростковом
возрасте
/
А
.
В
.
Доронина
//
Моя
профессиональная
карьера
. – 2020. –
№
19. –
С
. 113-118.
6.
Каракеева
Г
.
Ж
.
Состояние
здоровья
детей
из
многодетных
семей
:
специальность
14.01.08 «
Педиатрия
» :
автореферат
диссертации
на
соискание
ученой
степени
кандидата
медицинских
наук
/
Каракеева
Гулмира
Жолболдуевна
;
Кыргызско
-
российский
славянский
университет
. –
Бишкек
, – 2012. – 18
с
.
