Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
74
zlashtirilgan nazariy bilim,egallangan k nikma, malakalar hamda komp t ntsiyalar
hayot bilan,amaliyot bilan,ishlab chiqarish bilan spiralsimon usulda oddiydan murakkabga
tomon rivojlantirilib borishligi nazarda tutilganligihqisobiga, talabalarga bizni
rab
olgan,doimo harakatda b lgan mikro va makro olamni yaxlit, ajralmas, bir butunligini
anglab, faqmlab. tushunishga va xulosa chiqarishga yordam b radi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Vivian
d
Landsh r.Konts
t
`G`
P rsp ktivo
XXI
3.
-
4.Khodjamberdiyev M.S.Didaktik baases of providing holistic, systematized
knowledge on the basis of science.Jornal of ethics and diversity in international
communication.2022-06-01. Volume-2, ISSUE-5
5.Xodjamb rdi v M.S. Fanlararo
zaro boqlanish tizimlashtirilgan, yaxlit bilim
b rishning didaktik asosi sifatida.Obrazovaniya i nauka v XXI v k
-20220621-6,
2022g. s.293-297.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
75
BOSHLANG`ICH SINF O`QUVCHILARINING OG`ZAKI NUTQI VA
FIKRLASH KO`NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
Abdullaeva Lobar Bazarbaevna
Nukus innovatsion instituti
qituvchisi
Annotatsiya:
Tezisda
qish darslarida
quvchilarning o zaki nutqini
stirishdagi il or pedagogik texnologiyalar, ularda nutq madaniyati va notiqlik
shakllantirish b yicha k rsatmalar berish haqida bayon etilgan.
Kalit s zlar:
nutq, tafakkur, analiz, sintez, voqelik, mavhum, qiyoslash.
Nutq tafakkur bilan bo liq, shuning uchun u tafakkur bilan uzviy
stiriladi.
Tafakkur-tevarak atrofning predmet va voqeliklari
rtasidagi munosabatlar va qonuniy
aloqalarni bilib olishdir. U moddiy olam qonuniyatlarini, tabiat va jamoatchilik-tarixiy
xayotdagi sabab-oqibat aloqalarni, inson ruhiyatining qonuniyatlarini tushunish imkoninini
beradi. Tafakkur hissiyotlar va idrokda mavjud b luvchi axborotga ishlov beradi, fikriy
faoliyatning natijalari esa tekshiriladi va amaliyotda q llaniladi. Idrok etishdagi dialektik
y lakcha
jonli mushoxadadan - mavxum tafakkurga va mavhum tafakkurdan
amaliyotga
tishni anglatadi.
Insonlarning tafakkur faoliyati tafakkur operatsiyalari (muomalalari): qiyoslash,
tahlil va sintez, mavhumot, umumlashtirish va konkretlashtirish kabilar yordamida amalga
oshiriladi.
Qiyoslash bu predmet va voqeliklarni ularning
xshashliklari va ular orasidagi
farqlarni topish maqsadida cho ishtirishdir (taqqoslashdir). K.D.Ushinskiy taqqoslash
operatsiyalarini tushunishning asosi deb hisoblagan. U inson xar qanday predmetni faqat
boshqa bir predmetga tenglashtirish orqali yoki uni boshqa bir predmetdan farqlash orqali
bilib oladi deb hisoblagan. Darsda
qilgan asarni
quvchilar ongli tushunishi, asosiy
mazmunini,
oyasini anglab tishi uchun analiz, sintez, taqqoslash, umumlashtirish kabi
mantiqiy usullar q llanadi. Analiz - bu predmet yoki voqelikning
z tarkibiy qismlariga
hayoliy (fikrda) b linib ketishi, undagi aloxida qismlar, belgilar va xususiyatlarning
ajralib chiqishidir.
Sintez
bu alohida elementlar, qismlar va belgilarning butun bir birlikka fikran
bo lanishidir. Tahlil va sintez bir-birlari bilan xar doim uzviy bo liq, bilish (bilib olish)
jarayonida ular bir-birlari bilan birlikda namoyon b ladi: biz faqat sintetik jixatdan butun
b lganni tahlil qilamiz, va aksincha tahliliy jihatda b linib ketganinigina sintez qilamiz.
Analiz va sintez - muhim fikriy (xayoliy) operatsiyalardir, ular faqat birgalikdagina
real voqelikning t liq va barcha tomonlama bilimini taqdim etadi. Analiz aloxida
elementlar b yicha bilim beradi, sintez esa tahlil natijalariga tayangan holda, bu
unsurlarni umumlashtiradi, obyekt haqidagi t liq bilimni t minlaydi.
qishni
zlashtirgani holda bola
qituvchining rahbarligi ostida tahlil va sintez (tovush va
xarflardan b
inlar tuzadi, s zlardan esa gaplar tuzadi)ni amalga oshiradi.
qilgan asarni analiz qilishda har xil ish uslublaridan foydalaniladi. Bolalar
hikoyadagi asosiy qatnashuvchi shaxslarni aytadilar,
qituvchi rahbarligida asar rejasini
tuzadilar. Qatnashuvchi shaxslarni
quvchilar har xil tartibda aytishlari mumkin, ammo
qituvchi ularni asarda qatnashish tartibida aytishni s raydi. Natijada
qituvchi
rahbarligida hikoyaning chizmasi tuziladi.
qituvchi bergan savollar yordamida
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
76
asarlarning mazmuni aniqlanadi. Shunday qilib, asar mazmuni bilan birinchi tanishish
quvchilardan ongli ishlashni, y ni voqealarni, qatnashuvchilar tarkibini analiz qilishni
talab etadi.
qish bilan bo liq holda bajariladigan bunday mantiqiy ishlar asta-sekin
murakkablasha boradi.
Boshlan ich sinflarning
qish darslarida
quvchilar nutqini
stirish vositalaridan
biri turli uyushtirilgan qayta hikoyalashdir. Maktab tajribasida t liq, qisqartirib, tanlab va
ijodiy qayta hikoya qilish turlari mavjud. Boshlan ich sinf
quvchilari uchun matnni
t liq yoki matnga yaqin qayta hikoyalash ancha oson, boshqa turlari esa nisbatan
qiyinroqdir. Qayta hikoyalashda
qilgan hikoya mazmuni yuzasidan
qituvchining
savoli, quvchilarni
hikoyaning
detallari
haqida,
ayrim
voqealar
rtasidagi
bo lanishning sabab-natijalari haqida fikrlashga qaratilishi lozim. Asar syujetining
rivojlanishida qatnashuvchi shaxslar, ularning xatti-harakati asosiy rol
ynaydi.
quvchilar asar mazmunini unda ishtirok etuvchi shaxslar va ularning xatti-
harakati, xarakterli xususiyatlarini tahlil qilish yordamida yaxshi anglab
tadilar.
qituvchining savoli asar qahramonlari nima qilgani, ularning u yoki bu xatti-harakati
qaerda va qanday sharoitda yuz bergani haqida s zlab berishga, voqealarni izchil bayon
qilinishga va
zaro bo liqligini yoritishga y naltirilishi lozim.
quvchi
qilgan asar
mazmunini
qituvchi savoli yordamida aytib berishida faqat analizdan emas, sintezdan
ham foydalaniladi: ayrim lavhalar
zaro bo lanadi (sintezlanadi), bir-biriga taqqoslanadi,
ular yuzasidan muhokama yuritiladi va xulosa chiqariladi. K pincha boshlan ich sinf
quvchilari qatnashuvchi shaxslar xatti-harakatini yaxshi tushunmasliklari, b zan
not
ri yoki yuzaki tushunishlari natijasida asar mazmunini anglab tmaydilar. Shuning
uchun ham
qituvchi savolni juda
ylab tuzishi, u bolani fikrlashga,
ylashga majbur
etadigan, qatnashuvchi shaxslarning xatti- harakati, voqealarning bo lanishi yuzasidan
muhokama yuritishga undaydigan, ularni
zaro qiyoslashga, ijobiy va salbiy tomonlarini
aniqlashga yordam beradigan b lishi lozim.
quvchi asarda qatnashuvchilarning xatti-
harakatini qanchalik aniq k z oldiga keltira olsa, u hikoyaning asosiy mazmunini
shunchalik chuqur tushunadi, shunchalik mustaqil qayta hikoya qilib beradi.
`yxati
1.Umarova M, Sh.Hakimova.
qish darslari (3-sinf uchun).T.:Ch lpon, 2008.126 b.
2.Jumaev M.E., Yuldasheva M.Yu., Mingbaeva B.U., Mamatova G.A., Levkina M.F.
Boshlan ich
t lim
fanlarini
qitish
metodikasi
UM.
TDPU
huzuridagi
XTXQTUMOHM., 2017.
3.Azizx jaeva N.N.Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.T.: 2013.
4.
ulomov A, Qobilova B., Nutq
stirish mash ulotlari.- T.:2019.
