Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
18
TALABALARDA KREATIVLIK VA INNOVATSIY
Abdullaeva Barno Sayfutdinovna
P.f.d., professor, psixologiya fanlari doktori
TDPI ilmiy ishlar va innovatsiyalar b yicha prorektor
Yangilanayotgan
zbekistonda turli sohalarda amalga oshirilayotgan keng
k lamli islohotlar jahon hamjamiyati nigohida yuksak baholanmoqda. Ayniqsa yosh
avlodni tarbiyalash, t lim tizimini tubdan isloh qilish va kadrlar tayyorlash borasida milliy
modelning yaratilganligi xalqaro miqyosda tobora k
Inkor qilib
b lmaydigan bir haqiqat borki, bu
ilmsiz, innovatsiyasiz hech bir sohada taraqqiyotga
erishib b lmasligi bilan bevosita bo liq. Bugun globallashuv davrida t lim sohasini
yanada rivojlantirishni davrning
zi taqozo etmoqda. Bu borada kim kuchli b lsa, marralar
ham unga boqib ketaveradi.
S nggi uch yil davomida pedagogik t lim infratuzilmani yaxshilash, sohadagi
xalqaro hamkorlikni yanada kengaytirish, tarbiya va
qitish usullari, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari hamda xorijiy tillarni puxta
zlashtirgan, t lim
jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni q llash k nikmalariga ega
professional pedagog kadrlar tayyorlash, pedagogik kasbga qiziqishi yuqori b lgan
yoshlarni aniqlash hamda ularni maqsadli tayyorlab va tarbiyalab borishning uzluksiz
tizimini joriy qilish kabi yirik ijtimoiy ahamiyatga ega vazifalarni bajarishga ustuvorlik
berildi.
Oliy t lim tizimida sifat va samaradorlikni saqlab qolish, talabalar va
professor- qituvchilar muloqotidagi yaxlitlikni t minlash, t lim oluvchilarning k p
millatli ekanligi va har bir millat vakillari mentalitetining
ziga xos xususiyatlarini
naviy-ruhiy qiyofasini mustahkamlash va raqobatbardosh
kadrlar tayyorlash jarayonini muvofiqlashtirish b yicha tezkor ishlar amalga
oshirilmoqda.
Zero, t lim-tarbiya sohasidagi islohotlar ijtimoiy-siyosiy iqlimga ijobiy t sir
k rsatishga, umuman mamlakatdagi mavjud muhitni butunlay
zgartirishga, insonning
hayotda
z
rnini topishini tezlashtirishga, jamiyatda mustaqil fikrlovchi erkin shaxsni
shakllantirishga, insondagi mavjud salohiyatni t la r yobga chiqarishga, umumiy va
maxsus bilimlarga ega, ongli, tafakkuri ozod, zamonaviy dunyoqarash, milliy va
umuminsoniy qadriyatlarga voris b lgan, kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etadigan
komil insonlarni tarbiyalashga qaratilgan.
Yana bir jihat, mamlakat kelajagi, barcha sohalar va loyihalar muvaffaqiyati bilimli,
zamonaviy fikrlaydigan,
z sohasining ustalari b lgan insonlarga bo liq. Shu bois
mamlakatimizda aynan t
qaratilmoqda. Boisi bugun qaysi sohani olmaylik, zamonaviy
tuk kadrlarni
tarbiyalamasdan turib biron-bir
zgarishga, farovon hayotga erishish qiyin.
Davlatimiz rahbari prezidentlik faoliyatining dastlabki kunlaridan boshlab yurtimizda
innovatsion hamda kreativ fikrlaydigan zamonaviy kadrlar tayyorlash, yoshlarni
vatanparvarlik ruhida, yuksak m naviyat egalari etib tarbiyalash, shu maqsadda t lim
Buni maktabgacha t lim tizimida amalga oshirilgan ishlar bilan birga, oliy t limni
rivojlantirish y nalishida ham yaqqol k rish mumkin. Misol uchun, yurtimizda oxirgi
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
19
besh yil davomida 60 tadan ortiq yangi oliy t lim muassasalari tashkil etilib, ularning soni
141 taga tkazildi. Qabul kvotasi uch barobar oshirildi.
Endilikda bitiruvchi yoshlarni oliy t lim bilan qamrab olish darajasi 2016 yilgi 9
foiz edi. Bugunchi? Bugun bu k rsatkich keskin oshirildi. Yaqin kelgusida ushbu
k rsatkichni 50
60 foizga
tkazish mo ljallanmoqda. Albatta, bu yutuqlarga
erishishning tag-
strategiyasi doirasida ulkan ishlar natijasidir.
Mazkur islohotlar hali k zlangan ch qqining bir qismi, xolos. Yangi
zbekistonning 2022
2026 yillarga m ljallangan taraqqiyot strategiyasida belgilangan
maqsadlarda ham t lim sohasiga keng
rin berilgan.
Xususan, Taraqqiyot strategiyasida oliy t lim bilan qamrov darajasini 50 foizga
tkazish va t lim sifatini hamda kadrlar buyurtmachilari takliflari asosida qabul
parametrlarini 2022 yilda oshirish, joriy yilda yoshlarni oliy t lim bilan qamrov darajasini
38 foizga
tkazish maqsad qilingan. Bu orqali t lim va ishlab chiqarish integratsiyasi
yuzaga keladi, oliy t lim muassasalari talabdan kelib chiqib mutaxassis tayyorlaydi.
T lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy qismini, albatta, oliy
t lim tizimidagi islohotlar tashkil etadi. Shu bois,
quv yurtlarida qamrov darajasini
kengaytirish, t lim sifatini oshirish, raqamli texnologiyalar va t lim platformalarini joriy
t limga ajratiladigan davlat grantlari soni oshirilib, oliy
quv yurtlariga qabul qilishda
ehtiyojmand oilalar qizlari uchun grantlar k paytirilgani oliy t limga qamrab olish
k lamini yanada kengaytirdi.
Yaqin yillarga qadar oliygohlarga
qishga kirish juda qiyin edi. Kvotalar kam,
qabul imtihonlarida turli muammolar bor edi. Prezidentimiz buni hisobga olgan yildan-
yilga oliy t limga qabul kvotalarini oshirmoqda. Bu
z navbatida, yoshlarni bilimli,
malakali, jahon taraqqiyotiga mos mutaxassislar etib tayyorlash, ularning hayotda
z
rnini topishiga xizmat qilyapti.
Bu hali hammasi emas. 2026 yilda qabul k rsatkichini kamida 250 mingga
tkazish, davlat oliy t lim muassasalariga akademik va moliyaviy mustaqillik berish, shu
jumladan ular tomonidan mehnatga haq t lash, xodimlar soni, t lov-kontrakt miqdori va
t lim shaklini mustaqil belgilash amaliyotini y lga q yish, davlat oliy t lim
muassasalarining tegishli huquq va vakolatlarini aniq belgilash nazarda tutilgan. Bu esa
qishni, t lim olib yurt taraqqiyotiga
z ulushini q shishni maqsad qilgan shuncha
yoshlar murod- maqsadiga tadi, degani.
Yoshlarni q llab-quvvatlash faqat shu bilan cheklanib qolmaydi. 2026 yilgacha
nodavlat oliy t lim tashkilotlari sonini kamida 50 taga, 2022 yilda Navoiy, Samarqand,
Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlari va Toshkent shahrida kamida 1 tadan nodavlat oliy
t lim tashkilotini tashkil etish orqali ularning jami sonini 34 taga
tkazish maqsad
qilingani yoshlar kelajagini t minlashga qaratilgan ezgu tashabbusdir.
Agar nodavlat oliy t lim tashkiloti qancha k paysa ular
rtasida so lom raqobat
lim muassasasi
z
jamoasini ilmiy salohiyati yuqori professor- qituvchilar bilan kengaytirishga harakat
qiladi. Asosiysi, yoshlarning t lim olishga ishtiyoqi oshadi, t lim sifati yuksaladi.
Mamlakatimizda olib borilayotgan t lim islohotlarning yana bir tub negizi
qonunchilik normalarining takomillashib borayotgani bilan ham bo liq. Avvalo,
lim t
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
20
yangi ufqlarni ochib bermoqda. Negaki, unga muvofiq, t lim olishning masofaviy,
inklyuziv shakllari joriy qilindi, t lim tashkilotlariga xorijiy muassasalar bilan q shma
fakultet hamda
quv markazlari tashkil qilishga ruxsat etilib,
qituvchilarga mualliflik
dasturi va
qitish uslublarini joriy etish, zamonaviy pedagogik shakllar,
qitish hamda
tarbiya usullarini erkin tanlash huquqi berildi.
zbekiston Respublikasi oliy t lim tizimini 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash t
lim y nalishini
mutlaqo yangi bosqichga olib chiqmoqda. Bu hujjat
zbekiston Respublikasida oliy
t limni tizimli isloh qilishning ustuvor y nalishlarini belgilash, zamonaviy bilim va
yuksak m naviy-axloqiy fazilatlarga ega, mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar
tayyorlash jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga k tarish, oliy t limni
modernizatsiya qilish, il or t lim texnologiyalariga asoslangan holda ijtimoiy soha va
iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirishga xizmat qilayotir.
Faromn bilan tasdiqlangan
zbekiston Respublikasi oliy t lim tizimini 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida nazarda tutilgan ustuvor vazifalar ijrosi haqiqiy
m noda sohada tub
zgarishlar yasamoqda.
Xususan, oliy t lim sohasida davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, hududlarda
davlat va nodavlat oliy t lim muassasalari faoliyatini tashkil etish asosida oliy t lim bilan
qamrov darajasini 50 foizdan oshirish, sohada so lom raqobat muhitini yaratish, oliy
t lim muassasalarida
quv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga
tkazish
shular jumlasidandir.
Qolaversa, xalqaro tajribalardan kelib chiqib, oliy t limning il or standartlarini
joriy etish, jumladan,
quv dasturlarida nazariy bilim olishga y naltirilgan t limdan
amaliy k nikmalarni shakllantirishga y naltirilgan t lim tizimiga bosqichma-bosqich
tish, oliy t lim mazmunini sifat jihatidan yangi bosqichga k tarish, ijtimoiy soha va
iqtisodiyot tarmoqlarining barqaror rivojlanishiga munosib hissa q shadigan, mehnat
bozorida
z
rnini topa oladigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash tizimini y lga
q yish, oliy t lim muassasalarining akademik mustaqilligini t minlash masalalari ham
z chimini bosqichma-bosqich topayotir.
Oliy t lim muassasalarida t lim, fan, innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar natijalarini
tijoratlashtirish faoliyatining uzviy bo
konsepsiyasi ham vaqti bilan joriy etilyapti.
zbekiston oliy t lim tizimini Markaziy Osiyoda xalqaro t lim dasturlarini
limning investitsiyaviy jozibadorligini
oshirish, xorijiy t lim hamda ilm-fan texnologiyalarini jalb etish, oliy t lim
muassasalarining infratuzilmasi va moddiy-texnik bazasini, shu jumladan, xalqaro moliya
institutlarining imtiyozli mabla larini keng jalb qilish hisobiga yaxshilash, ularni
bosqichma-bosqich
zini
zi moliyalashtirish tizimiga
tkazish va moliyaviy
barqarorligini t minlash ham asosiy vazifalarimizdan biri b lib qolmoqda.
Bugun davlatimiz rahbari raisligida
tkazilayotgan vedeoselektor yi ilishlarida
t limning ishlab chiqarish korxonalari va ilmiy-tadqiqot institutlari bilan
zaro manfaatli
hamkorligini y lga q yish masalalari haqida k p gapiradi. Bu bejiz emas. Ilf-fan va
ishlab chiqarish
rtasida integratsiya b lmasa kutilgan natijaga erishib b lmaydi.
Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari, shu jumladan, imkoniyati
cheklangan shaxslarning oliy t lim bilan qamrov darajasini oshirish, ular uchun
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
21
infratuzilmaga oid sharoitlarni yaxshilash ham bugungi kun davlat siyosatiga mos keladi.
Bu y nalishdagi ishlar salmo i ham kam emas.
Birgina misol, 2021 yilda ehtiyojmand oilalarga mansub 2 mingdan ziyod qizlar
oliygohlarga davlat granti asosida qabul qilindi, yana shuncha talaba qizlarga kontrakt
pullari t lab berildi. Ayollar t
tgan yili oliy
quv yurtlariga qabul qilingan talabalarning 60 foizini xotin-qizlar tashkil etdi.
Albatta, yutuqlar
zimizniki. Ammo oldimizda turgan ustuvor vazifalar ham kam
emas. Binobarin, bugun zamon shiddat bilan
zgarib, barcha sohalar qatori t lim tizimi
oldiga ham
ta dolzarb va murakkab vazifalarni q ymoqda.
Jumladan, oliy t lim tizimida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini q llash
darajasini yanada oshirish kerak. T
bugungi axborot davrida mamlakatdagi barcha aholi punktlari va t lim muassasalariga
zamonaviy optik tolali internet aloqa tizimini olib kirish hamda internet xizmatlari narxini
pasaytirish hayotiy zaruratdir.
Yechimini kutayotgan masalalardan yana biri aksariyat bitiruvchilarning bilim va
malakasi mehnat bozori talablariga javob bermaydi. Mahalliy t lim muassasalarida
innovatsion faoliyat va tadqiqot natijalarini amaliyotga joriy etish darajasini yanada
oshirish lozim. Qolaversa, hududlarda davlat va nodavlat oliy t lim muassasalari
faoliyatini tashkil etish ishlarini izchil davom ettirish ham muhim masala. Bu sohada
so lom raqobat muhitini yaratish imkonini beradi.
Umuman olganda, bugun qaysi sohada b lmasin bitta maqsad bizni birlashtiradi. U
ham b lsa, Vatan taraqqiyoti va xalqimiz farovonligidir. Shunday ekan, oliy t lim
tizimini har tomonlama rivojlantirish, kelajak uchun innovatsion kapital manbaini yaratish,
yoshlarga puxta bilim berish, kasb-hunar
rgatish orqali bandligini t minlash
barchamizning vazifamizdir.
Har qanday maqsad va islohotlar natijadorligiga ilm-fan bilan tib borilishi tufayli
ilm bizga havodek zarur. Zero, kishi qalbining nuri ilm hamda m rifat bilan quvvat oladi.
Ilm-fanning taraqqiyoti yoshlarga mukammal t lim berish, ularning ilmiy salohiyatini
oshirish orqali yuzaga keladi. Chunki insonning qadri ilm bilan yuksaladi. Ilmli kishi
hodisalarga xolis baho beradi, talabchanlik va uddaburonlikni
rganadi. Muhimi,
Vataniga munosib hissa q shishga qodir b ladi.
