“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
752
МАКТАБГАЧА
ЁШДАГИ
БОЛЛАРДА
ЎЗ
“
МЕН
”
ИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ
ВА
УЛАР
БИЛАН
ТЎҒРИ
МУЛОҚОТ
.
Андижон
давлат
педагогика
институти
Мактабгача
таълим
факультети
Мактабгача
таълим
педагогикаси
ва
психологияси
йўналиши
101-
гурух
талабаси
Холматова
Зиёда
Азизбек
кизи
Аннотация
:
Ушбу
мақолада
болаларда
нима
учун
“
мен
”
тушунчасини
шакллантириш
кераклиги
ёритилган
.
Шунингдек
, o
та
-
оналарнинг
болалар
билан
тўғри
мулоқоти
,
ота
-
оналар
мулокоти
болаларга
қандай
таъсир
кўрсатади
?
Ўз
“
мен
”
и
шаклланган
бола
худбин
бўлиб
қолмайдими
?
Ёки
айнан
“
Мен
”
и
ривожланган
боладан
етук
шахслар
етишиб
чиқадими
?
Ота
-
оналарнинг
болалар
билан
гаплашиши
қандай
таъсир
кўрсатади
?
каби
саволларга
жавоб
олишингиз
мумкин
.
Калит
сўзлар
:
“
Мен
”
тушунчаси
,
Бола
,
Шакллантириш
,
Ота
-
она
,
Фарзанд
,
Танбех
,
ривожланиш
.
Болаларда
тўғри
мулоқот
,
Мени
бироз
тинч
қой
,
Барибир
эплолмайсан
,
Хақорат
қилманг
.
Болаларда
нима
учун
“
Мен
”
тушунчасини
шаклланиши
керак
?
Ўз
“
Мен
”
и
шаклланган
бола
худбин
бўлиб
қоладими
?
Ёки
айнан
”
Мен
”
и
ривожланган
боладан
етук
шахслар
етишиб
чикадими
?
Фарзанд
ота
-
онаси
,
яқинлари
билан
суҳбатлашгани
сари
ўзи
ҳақида
кўпроқ
маълумотга
эга
бўлиб
боради
.
Энг
асосийси
,
уни
“
Мен
керакманми
ёки
йўқ
?
ˮ
, “
Мени
яхши
кўришадими
ёки
ёмон
?
ˮ
каби
саволлар
қийнайди
.
Боланинг
рухий
ривожлвниши
учун
у
яқинлари
томонидан
тан
олиниши
мухим
.
Болада
ўз
“
Менˮи
ривожланиши
учун
у
билан
мулойим
гаплашиш
,
унга
этибор
қаратилаётганини
англаши
мухим
ва
зарур
. A
на
шунда
бола
ўзини
оиланинг
тўлақонли
аъзоси
деб
хис
қилади
,
ўзига
ишонади
.
Яна
болани
кўзгуга
қараганида
кузатинг
,
агар
ўзидан
хурсанд
бўлса
,
кай
-
фияти
яхши
ва
унда
“
Менˮи
ривожланиш
босқичида
эканлиги
маълум
бўлади
.
Қизиғи
,
болада
бу
сифат
шакллангани
сари
“
Йўқˮ
сўзини
кўпроқ
ишлатади
. “
Мен
ухламайман
,
мен
боғчага
бормайман
,
мен
овқат
емайман
”
каби
инкор
гаплардан
кўп
фойдаланади
.
Инкор
қилиш
боладаги
"
Мен
”
нинг
ривожланиши
учун
ўзига
хос
тажрибадир
.
Кичкинтойнинг
сўз
бойлигида
“
Мен
ўтираманˮ
, “
Менинг
ўйинчоғимˮ
“
Мен
қўғирчоқ
ўйнайманˮ
каби
гапларнинг
пайдо
бўлиши
боладаги
“
Менˮи
шаклланаётганини
билдиради
.
Болада
ўзимники
деган
тушунча
пайдо
бўлади
.
Шунинг
учун
хам
ўртоқларига
берган
ўйинчоғини
сўраб
олади
,
қайтариб
беришмаса
,
инжиқлик
қилади
.
“
Менˮи
ривожланган
болада
ҳамдардлик
туйғуси
ҳам
ривожланади
.
Бола
отасининг
кайфияти
йўқлигини
сезади
,
уларга
ўз
ширинлигидан
бўлиб
бериши
ёки
онасини
қаттик
қучоғлаб
ўпиб
қўйиши
хам
мумкин
.
Хўш
,
ота
-
она
,
тарбиячи
боланинг
“
Мен
”
и
ривожланаётган
масъсулиятли
даврда
унга
қандай
ёрдам
беришлари
мумкин
?
Болангиз
қандай
бўлса
,
уни
шундайлигича
қабул
қилинг
.
Унинг
гапларини
кулгили
бўлса
хам
жиддий
қабул
қилинг
.
Бола
буюрган
юмушингизни
бажардими
,
уни
мақтаб
рагбатлантиринг
. A
на
шунда
бола
ўз
мававқейини
ҳис
қилади
.
Гап
бошлаганда
“
Сен
”
деб
емас
,
балки
“
Мен
ўйинчоқнинг
овозига
деб
чидолмаяпманˮ
, “
тез
ўйинчоқларингни
йиғиштирˮ
дейиш
ўрнига
“
мен
ўйинчоқлар
тартиб
билар
турганида
жуда
хурсанд
бўлиб
кетаман
”,-
деб
айтинг
.
Ҳар
доим
бола
учун
ростгўй
бўлинг
.
Сиз
ҳаммани
алдашингиз
мумкин
,
лекин
ёнингиздаги
ҳали
руҳияти
тўла
шаклланиб
улгурмаган
болага
ёлғон
гапирсангиз
унинг
ўзига
бўлган
баҳоси
пасайиши
,
қалби
шикастланиши
мумкинлигини
унутманг
.
Танбех
бераётганда
“
Сен
ўзи
доим
..
ˮ
деб
гап
бошламанг
.
Сизга
ёқмаётган
хатти
-
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
753
ҳаракатларини
аниқ
айтинг
.
Болангизни
бошқалар
кўз
ўнгида
танқид
қилиманг
.
Бошқалар
олдида
фақат
уларни
мақташ
мумкин
.
Фарзандингизда
ижодкорликнинг
ривожланишига
шароит
яратиб
беринг
.
Сурат
чизиши
,
қуриши
,
ясаши
учун
керакли
анжомларни
олиб
беринг
.
Лекин
ўзи
истамаётган
бўлса
,
уни
мажбурламанг
. “
Менˮи
ривожланган
бола
келгусида
мустақил
ташкилотчи
,
ўзини
хурмат
киладиган
шахс
бўлиб
етишади
.
Кўп
ота
оналар
бола
билан
гаплашиш
шартми
,
деб
савол
берадилар
.
Бола
туғилганидан
бошлабоқ
у
билан
гаплашиш
керак
.
У
мени
тушунмаябти
деб
ўйламанг
,
ўзимнинг
ақиллигим
,
ўзими
чиройлигим
,
мени
миттивойим
деб
эркалатинг
.
Бола
гап
охангидан
сизниг
нима
демоқчидингизни
англайди
.
Хўш
,
бола
гаплашиш
унга
қандай
таъсир
кўрсатади
?
Бола
билан
туғилган
вақтиданоқ
мулоқот
қилсангиз
,
бу
унинг
интеллектуал
ва
руҳан
ўсишига
ижобий
таъсир
кўрсатади
.
Ота
-
онаси
билан
суҳбатлашган
бола
дунёни
ижобий
қабул
қилади
.
Суҳбатлашиш
унинг
кўп
саволларига
жавоб
беради
.
Бола
ота
-
онаси
билан
гаплашаётганида
ота
-
она
бирданига
уч
ёки
тўрт
вазифани
бажаради
.
Биринчидан
,
болани
ҳис
қилган
ҳолда
эшитади
,
болани
қизиқтирган
саволга
жавоб
беради
,
бола
гапириб
бераётган
ҳолатга
нисбатан
ўз
муносабатини
билдиради
. A
гар
бола
саволларига
онасидан
жавоб
олмас
екан
,
бу
унда
норозиликнинг
кучайишига
сабаб
бўлади
.
Болангиз
билан
бирга
кетаётиб
телефонда
гаплашсангиз
,
сен
билан
ниманиям
гаплашардим
,
жим
тур
,
менга
савол
берма
дейиш
боланинг
ўзига
бўлган
ишончи
сўнишига
олиб
келади
.
Суҳбат
–
бола
билан
сизни
яқинлаштирувчи
калит
.
Боланинг
кўнглини
очувчи
калитдан
тўғри
фойдаланинг
.
Ишингиз
қанчалик
муҳим
бўлмасин
,
бола
билан
суҳбатлашиш
учун
вақт
топинг
.
Тарбиячидан
болам
бугун
ўзини
қандай
тутди
,
деб
сўраманг
.
Боланинг
ўзидан
кунинг
қандай
ўтди
,
қандай
воқеалар
содир
бўлди
,
деб
сўранг
.
Ўз
саволларига
ота
-
онасида
жавоб
ололмаётган
болада
ўзига
нисбатан
ишончсизлик
,
камгаплик
пайдо
бўлади
.
Ўзини
ёлғиз
ҳис
қилмаслиги
учун
ҳам
у
билан
мунтазам
суҳбатлашиш
керак
.
Бола
ўзини
тинглайдиган
ва
у
суяниши
мумкин
бўлган
ота
-
онаси
борлигини
сезганида
ўзини
бахтиёр
сезади
.
Суҳбат
болада
бир
қатор
ижобий
фазилатлар
шаклланишига
пойдевор
боулиб
хизмат
қилад
.
Ота
-
она
бўлиш
катта
вазифа
.
Сизга
юзланиб
гапираётган
бола
ўз
саволига
жавоб
олмоқчи
.
Жуда
банд
бўлсангиз
ҳам
,
уни
эшитишга
куч
топинг
.
Мулоқотсиз
ижобий
муносабатларга
киришиш
мумкин
емас
.
Шунинг
учун
ҳам
болангиз
билан
кўпроқ
гаплашинг
.
Бола
билан
мулоқот
жарайоронида
қуйидаги
гапларни
ишлатманг
:
Мени
бироз
тинч
қўй
.
Болангиз
Сизнинг
ёнингизга
келиб
елкангизга
бошини
қўйса
,
бор
,
ҳозир
сен
билан
гаплашолмайман
,
ма
,
манови
телефонни
ўйнаб
тур
,
деманг
.
Бола
бу
ишингиздан
кейин
тамагир
боўлиб
қолади
“
Вақтим
йўқ
”,
ойнаб
“
мени
тинч
қўйˮ
деган
гаплами
ҳеч
қачон
айтманг
.
Бола
ўзини
кераксиз
эканман
деб
ўйлаб
қолади
.
“
Барибир
эплолмайсанˮ
каби
бу
сўзлар
билан
боланинг
ўзига
бўлган
ишончини
йўқотиб
қўясиз
.
Бунинг
ўрнига
кел
,
мен
сенга
ёрдамлашаман
,
иккаламиз
бирга
бирпасда
бажариб
қўямиз
,
деб
айтинг
.
Ҳақорат
қилманг
.
Бола
ота
-
онаси
айтган
ҳамма
гапга
ишонади
. A
гар
қўргоқ
,
бир
ишни
эпломайдиган
деб
баҳо
берсангиз
,
ўзингиз
билмаган
ҳолда
унга
шу
дастурни
ўратган
бўлиб
қоласиз
.
Бола
ножўя
иш
қилиб
қўйса
,
унинг
ўзини
емас
,
балки
ўша
ҳаракатини
баҳоланг
.
Ўзингиз
истамаган
ҳолда
болага
нотўғри
дастури
ўрнатиб
қўйманг
.
Хулоса
:
Болаларда
нима
учун
“
Мен
”
тушунчасини
шакллантириш
керак
.
Чунки
болада
“
Мен
”
шаклланмаган
бўлса
,
у
бола
келажакда
ўз
ўрнини
топишига
қийланади
ва
ўз
фикирини
тўлақонлик
етказишга
иккиланиб
нотоғри
гапириб
қўйсамчи
,
устимдан
кулушсачи
,
деган
хаёллар
ўтади
ва
келажакда
рахбарлик
қила
олмайди
ва
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
754
бола
ёшлигиданок
қўрқоқ
,
фақат
ота
онаси
айтганини
қилиб
шунга
ўрганиб
қолади
ва
мустақил
бирон
бир
иш
қила
ололмайдиган
бўлиб
қолиши
хам
мумкун
.
Болада
“
Мен
”
и
шаклланмаганлигини
ота
–
она
асосий
сабабчи
бўлиб
қолади
,
чунки
бола
болаликда
кўп
савол
берадиган
бўлишади
,
бу
эса
яхши
,
бунда
бола
атроф
оламни
танишаётган
бўлади
,
ва
катталардан
,
ота
-
онаси
,
ёки
опалари
ёки
тарбиячилардан
сўрай
бошдайди
.
Бу
нима
?
Буни
нима
қилса
бўлади
?
Бу
нима
учун
турибди
?
Шу
нарсани
мен
хам
қилиб
кўрай
?
каби
шунга
ўхшаш
саволлар
бера
бошлайди
,
шунда
катталар
ёки
ота
-
оталар
шунга
ўхшаш
саволларга
болага
: “
Бор
,
хозир
ишдан
чарчаб
келганман
,
мени
бироз
тинч
қўй
,
ёки
бор
,
бошқасидан
сўра
”-
дея
гапиришади
ёки
ота
-
онасини
олдига
бориб
гапирмоқчи
бўлса
,
ота
-
она
:”
Мен
хозир
бандман
,
мени
тинч
кўйгин
,
ма
монови
телефонни
ўйнаб
тургин
”-,
дийишади
ва
бола
озини
кераксиз
эканман
деб
ўйлайди
ва
ташқи
оламдан
кўнгли
совиб
,
вертуал
оламда
ўз
ўрнини
топишга
харакат
кила
бошлайди
ва
бола
кўп
вақтини
вертуал
оламдаги
ўйинлар
ўйнаб
,
кўп
вақтини
хар
хил
фойдасиз
ўйинларга
,
яъни
ўғил
боллар
отишма
ёки
хозирда
энг
долзарб
булган
“
ПУБГ
”
деб
номланган
ва
шунга
ўхшаш
зарарли
ўйинларга
ўзини
бағишлайди
ва
бола
жирраки
,
асабий
,
қўпол
ота
-
онасига
гап
қайтарадиган
,
бўлиб
қолиши
мумкин
ва
бу
вертуал
олам
уни
онгини
захарлаши
мумкун
ва
соглигига
яъни
кўриш
қобиляти
пасайишига
ва
хотирасини
сусайишига
олиб
келади
.
Асло
фарзандигизни
хақорат
қилманг
,
бола
ота
-
онаси
айтган
хамма
гапга
ишонади
,
қўрқок
,
бир
ишни
эплолмайдиган
,
деб
бахо
берсангиз
ўзингиз
билмаган
холда
шу
дастурни
ўрнатиб
қўйган
бўласиз
ва
шунда
бола
мен
эплолмас
эканман
,
мени
қўлимдан
хеч
нарса
келмайдикан
,
деб
онгига
синдириб
олади
ва
ўзига
бўлган
ишончи
йўқолади
ва
бола
қўрқоқ
бўлиб
қолади
ва
одий
оссон
ишни
ҳам
қила
олмайдиган
қаноатсиз
бўлиб
етиши
мумкун
.
Бола
ножўя
иш
қилиб
кўйса
унинг
ўзини
эмас
,
ўша
харакатини
бахоланг
,
яъни
бу
иш
нотогри
,
бу
ишни
оқибати
яхши
бўлмаслигини
айтинг
ва
бу
ишни
қайтиб
қилмасанг
,
мен
сени
кечираман
ва
жазоламайман
дийишигизхам
мумкун
.
Фарзандигизга
кўпроқ
олтинга
тенг
бўлган
сўзларни
айтиб
туринг
,
масалан
“
Сен
қила
оласан
,
мен
сенга
ишонаман
,
агар
қила
олмасанг
бундан
хафа
бўлмагин
,
бу
сенга
дарс
бўлсин
кейинги
сафар
эхтиёткор
бўласан
,
мен
сени
жудаям
яхши
кўраман
ва
мен
ишонаманки
,
сен
келажакда
етук
фарзанд
бўлиб
бизнинг
фахримиз
бўлишинга
чин
дилдан
ишонамиз
”,
каби
сўзлар
тез
-
тез
аййтиб
туринг
,
шунда
бола
ўзига
ишончи
ошади
ва
ўз
“
Мен
”
и
шаклланиб
бўшлайди
ва
бола
ўзи
мустақил
қарор
қабул
қила
бошлайди
.
ФОЙДАЛАНГАН
АДАБИЁТЛАР
:
1.
Психолог
китоби
,
Ғоя
муаллифи
:
Зухра
Розиева
Муаллифлар
:
Насиба
Эрхонова
,
Шоира
Исканова
2.
М
.
А
.
Махсудова
Мулоқот
психологияси
Т
.2006.
3.
Махсудова
М
.
Мулоқот
психологияси
.
Тошкент
. 2011
4.
Каримова
В
.
М
.
Ижтимоий
психология
.
Тошкент
. 2007
5.
Е
.
Ғозиев
Ижтимоий
психология
.
Т
.:
ЎзМУ
, 2013.
6.
Д
.
Мамарасулов
Имо
ишоралар
сири
.
Т
.2016
