“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
725
KEKSALIK DAVRI PSIXOLOGIYASI VA KEKSALIK BILAN BOG’LIQ
O’ZGARISHLAR
101- guruh pedagogika yo’nalishi talabasi
Musayeva Oralxan Jumabaevna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada keksalik davri psixologiyasi va keksalik bilan bog’liq
o’zgarishlar, keksa insonlarning o’z-o’ziga ta’siri haqida fikr mulohazalar berilgan.
Kalit so’zlar:
keksalik davri psixologiyasi, muhit, gerontologiya, o’tgan kunlarga
qochish ” sindromi, kayfiyat, bi
о
l
о
gik qarish psixik jarayonlar, h
о
latlar, xususiyatlar.
Tashqi muhit ta'siri va organizmning ichki omillari qarish jarayonining tezlashuviga,
organizmning erta qarishiga olib keladi, bu jarayon organizmning o’sish va rivojlanishi
to’xtaganidan keyin boshlanadi. "Gerontopsixologiya" tibbiy biologiya bilan chambarchas
bog’liq bo’lib, u molekula va hujayralardan tortib butun organizmining qarish sabablarini
o’rganadi. Qarish - qarilik, ya'ni yosh ulg’aya borishi bilan organizmda paydo bo’ladigan
o’zgarishlarning qonuniy tarzda ro’y berish jarayonidir. Umuman olganda, bugungi kunda
qarilik muammolarini har tomonlama o’rganadigan turli fan sohalari paydo bo’ldi va ular
jadal rivojlanmoqda. Xususan, dunyo aholisi sonining qariyalar hisobiga oshishi "Geriatriya"
fanining rivojlanishini yanada tezlashtiradi. Keksalik va keksayish davri fanda
gerontopsixologiya deb yurituladi
Gerontopsixologiyaning umumiy vazifasi - kishilarning qariganda ham bardam,
tetik yashahashiga yordam beradigan vositalarni topishdir.
Qariyalar va keksaya boshlagan insonlarning yurak urishi tezligi pastlashib boradi.
Katta jismoniy zo’riqishlar bilan bog’liq bo’lgan, yurak qisqarishining to’sattan tezlashib
ketishi, yurak muskullarida qon aylanishining etishmasligi natiyjasida og’ir asoratlarga
olib kelishi mumkin. Keksalar sovuqqa chidamsiz va badanda suv ozayib qurushish
hisobiga tana vazni engillashib terisi bujmaya boradi. Yosh bilan bog’liq o’zgarishlar
asab tizimining yomonlashuviga, xotiraning yaqin hodisalarga unutuvchanligiga, ruhiy
charchoq va sababsiz xafagarchiliklarning paydo bo’lishiga olib keladi. Ayni damdagi
rangdor va yorqin hodisalarga nisbatan befarqlik yuzaga chiqib, “ o’tgan kunlarga
qochish ” sindromi birinchi planga o’tib oladi. Ular asosiy vaqtlarini “ xotiralar
mamalakatida ” yashab o’tkazadilar yoki hayollarini mudom sog’liklari bilan
muommalar, o’zlaridagi kasalliklar sababli tushkun kayfiyatlar band qilib qoyadilar .
Keksa yoshli insonlar orasida keng tarqalgan eteroskleroz xastaligi, yurakda qon
taminotining etishmasligi, yurak muskullarining siqilishi yoki infark- miokardi, bosh
miyaning qon bilan qiyin ta’minlanishi va yana boshqa azolarning faoliyati buzilishi
bilan bog’likdir. Keksa yoshlilarda qon bosimining balandligi ham ko’p kuzatiladi va
bu ham ateroskleroz xastaligining darakchisiga o’xshaydi.
Keksalarda yana ko’p uchraydigan xastaliklar sirasiga, qandli diabet,
osteoxandroz, radikulit, bo’g’imlar bilan bog;lik kasalliklar ham kiradi. Keksalikda
paydo bo’ladigan aqliy zaiflik- Alsgeymer kasalligi yoshdan o’tib har olti nafardan
bittasida uchraydi. Ovqatlanishda mo’tadillikni yo’lga qo’yish va semirib ketishdan
saqlanish, yuqorida sanab o’tilgan kasalliklardan har qanday yoshdagi insonlarni, shu
jumladan keksalarni ham bir muncha himoya qila oladi.
Bi
о
l
о
gik qarish psixik jarayonlar, h
о
latlar, xususiyatlar va xatti-harakatlarda keskin
o’zgarishlarni vujudga keltiradi. Aksariyat sezgi
о
rganlari zaiflashadi, asab sistemasi
kuchsizlanadi, ma’lum
о
tlarni qabul qilish (x
о
tira) va ularni qayta ishlash, m
о
hiyatini anglash
(tafakkur), u yoki bu h
о
latlarga nig
о
hini to’plash va unda muayyan muddat tutib turish
(diqqat) qiyinlashadi.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
726
Bi
о
l
о
gik qarish psixik jarayonlar, h
о
latlar, xususiyatlar va xatti-harakatlarda keskin
o’zgarishlarni vujudga keltiradi. Ir
о
daning kuchsizlanishi
о
g‘riq sezgilariga nisbatan
bard
о
shlilik tuyg‘usini emira b
о
shlaydi. Natijada tashqi ta’sirni qabul qilishda diqqatni
saralash xususiyati o’z ahamiyatini yo’q
о
tib b
о
rishi sababli qari
о
dam b
о
la tabiat arazchan,
ko’ngli bo’sh, hissiyotga beriluvchan xarakterli bo’lib q
о
ladi. Shuning uchun ular bilan
mul
о
q
о
tga kirishishda mazkur shaxsning sifatlarini his
о
bga
о
lish maqsadga muv
о
fiqdir.
X
о
tiraning zaiflashuvi qariyalarda xayolparastlik illatini keltirib chiqaradi, ko’pincha esda
о
lib q
о
lish, esda saqlash va esga tushirish o’rtasida ko’pgina sabablarga ko’ra n
о
mutan
о
siblik
tug‘iladi, natijada unutish jarayoni kuchayadi. Diqqatni muayyan
о
b’yektga to’play
о
lmaslik
о
qibatida bir
о
n fa
о
liyat turi ustida uz
о
q mashg‘ul bo’la
о
lmaslik vujudga keladi. Narsa va
jismlarni n
о
to’g‘ri idr
о
k qilish, ya’ni illyuziyalar ko’pr
о
q o’rin egallaydi.
Psix
о
l
о
glardan I.Baylash va D.Zabeklar keksalarda x
о
tira, idr
о
k, mantiqiy tafakkur,
eruditsiya, nutq surhati kabilarni tadqiq qilib, ular o’rtasidagi k
о
rrelyatsi
о
n b
о
g‘lanishni
(x
о
tira-0,20, idr
о
k-0,28, mantiqiy tafakkur -0,37, eruditsiya -0,33, nutq tezligi - 0,40 ligini)
aniqlaganlar. Amerikalik psix
о
l
о
glar Frend va Zabeklar keksalik davrida tafakkurning
tanqidiyligini o’rganishda deduktsiya va sill
о
gizmlardan f
о
ydalanib, keksalikda tafakkurning
о
bhekti t
о
rayishi va keskin rad qilish kuchayishini aniqlaganlar. D.Br
о
mley qariyalarda
ij
о
diy tafakkurning pasayishi, o’ta qiyinchilik bilan yangi shar
о
itga m
о
slashuvini va
d
о
gmatizmga as
о
slanishini t
о
pgan.
Xulosa qilib aytganda inson qarigan sari injiqroq, e’tibor talab, xuddi yosh bolalardek qaysar
bo
ʼ
la boshlaydi. Chunki ularning organizmida keksalik davri o’tayotgan bo
ʻ
ladi. Shu sababli
keying avlod ularga qo’lidan kelgancha mehribon, suyanchiq bo
ʻ
lishi kerak.
Foydalangan adabiyotlar:
1. . S. A. Filatova, L. P. Bezdenejnaya, L. S. Andreeva «Gerontolodiya» Rostov – na – Donu
2009.
2. Umarova T.Yu, Qayumova I. A., Ibragimova M. K. -"Hamshiralik ishi" Toshkent 2003y.
3.
ВАҲАБОВА
,
Ў
. (2023).
ТУРЛИ
ПСИХОДИАГНОСТИК
МЕТОДИКАЛАРНИ
ҚЎЛЛАШНИНГ
ХУСУСИЯТЛАРИ
. Journal of Pedagogical and Psychological
Studies, 1(1), 134-138.
