“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
711
OILA PSIXOLOGIYASI VA U HAQIDAQI TADQIQOTLARNING NAZARIY
TAHLILI
ADPI Maktabgacha ta’lim
yo’nalishi 104-guruh talabasi
Komilova Muhayyo Oybekovna
Anatatsiya:
Ushbu maqola “Oila psixologiyasi “ haqida qiziqarli ma’lumotlar haqida
va siz bilmagan ma’lumotlarga ega bo;lishingiz mumkin.
Kalit so’z:
Oila psixologiyasi, oila-nikoh, ijtimoiy xulq, ustanovka, munosabat,
qovushish, muammo va muammolar yechish.
Oila psixologiyasi fan sifatida oilaning ijtimoiy institut maqomidagi faoliyatining
ob’ektiv qonuniyatlarini, oila-nikoh hamda qarindosh-urug’chilik munosabatlarining
mexanizmlari va turmush tarziga oid konkret vaziyatlarda oila a’zolari ijtimoiy xulqining
namoyon bo`lishini o`rganadi. Ijtimoiy psixologiyaning amaliy tarmog’i sifatida u nikohga
oid ustanovkalarni, oila a’zolari o`rtasidagi munosabatlarning – mehribonlik, g’amxo`rlik,
hamdardlik, hamjihatlik, tobelik, bo`ysunish, yetakchilik kabi o`ziga xos qirralarini, oilaviy
rollar taqsiomtiva va o`zaro ta’sirning jinsga oid qonuniyatlarini, ota-ona va farzandlar, yaqin
qarindosh urug’lar o`rtasidagi hissiy-emotsional bog’liqlikni, oilaviy ro`zg’or yuritish va
turmush tarzini tashkil etishga bog’liq bo`lgan psixologik jarayonlarning kechishini tadqiq
etadi, o`rganadi. Oilaviy hayot psixologiyasi, shunday qilib, insonlarning qanday qilib o`zaro
qovushishlari, birgalikda yaxshi niyat bilan oila – ro`zg’or yuritishlari, bahamjihatlikda hayot
kechirishlarini o`rganuvchi fan tarmog’idir. Har bir oila konkret davr, vaqt, zamon va
makonda mavjud bo`lganligi sababli, u avlodlararo bog’liqlik, ma’naviy meros, milliy
an’analar, urf-odatlar va rasm-rusmlarni saqlovchi noyob insoniy uyushmadir. Shu institut
bo’lgani sababli, har bir millat, elat va xalqlarning noyob udumlari asrlar osha saqlanib
kelmoqda. Umuman, nikoh deb atalmish qadriyatning mavjudligi va unga avlodlarning
e’tiqod qilishi ham oilaning muhim vazifasidir
Oila psixologiyasi, psixologiya sohasidagi bir yo'nalish bo'lib, oila a'zolarining
o'rtasidagi aloqalarni, ularga ta'sir qilish tizimlarini, oiladagi muammolar va muammo-
halokatlarni o'rganish bilan shug'ullanadi. Bu soha oiladagi odamlar o'rtasidagi
munosabatlarni, ota-onalar bilan farzandlar, bir-biriga qarshi jinsiy aloqalar, ukalar
o'rtasidagi munosabatlarni o'rganib, tahlil qiladi va ularga yordam beradi.Oila psixologiyasi,
oiladagi muammolar va muammo-halokatlarni tahlil qilish, oila a'zolari orasidagi
munosabatlarni mustahkamlash va oila a'zolarining yanada yaxshi bo'lishiga yordam berish
maqsadida qo'llaniladigan tadqiqotlardan foydalanadi. Bu sohada, oila a'zolari o'rtasidagi
kommunikatsiya, qo'l kelishlar, o'zaro yordam va qo'llab-quvvatlash, muammo va
muammolar yechish, tarbiya va o'qitish usullari kabi mavzular o'rganiladi.Oila
psixologiyasining muhim mavzularidan biri oila tuzilishi va o'zaro aloqalaridir. Bu sohada,
oila a'zolari o'rtasidagi aloqalar, ota-onalar va farzandlar, erkak va ayollar o'rtasidagi
aloqalar, ukalar o'rtasidagi munosabatlar, oila a'zolarining o'zaro qo'llab-quvvatlash jarayoni
va o'zaro yordam kabi tushunchalar o'rganiladi.
Oila psixologiyasining bir boshqa muhim tarmoqlari oiladagi muammolar va
muammo-halokatlarga bag'ishlangan tadqiqotlar va ularni hal qilish usullarini o'rganishdir.
Bu muammolar oiladagi kommunikatsiya muammo-halokatlari, tarbiya muammolari,
oiladagi stress va qo'rqular, erkak va ayollar o'rtasidagi jinsiy muammo-halokatlari kabi
mavzularni o'z ichiga oladi.Oila psixologiyasi, oila a'zolarining o'zlarini yaxshi his qilishlari,
o'z-o'zini tushunishlari, o'zlarini o'zlashtirishlari va o'zaro qo'llab-quvvatlashlari uchun ham
yordam beradi. Bu sohadagi psixologlar oila a'zolariga tarbiya va maslahatlar berish,
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
712
munosabatlarni mustahkamlash, oiladagi muammo va muammolarni hal qilishda yordam
berishadi.Umuman olganda, oila psixologiyasi oiladagi munosabatlarni, aloqalarni,
muammo-halokatlarni o'rganish va mustahkamlashga yo'l qo'yadi. Bu soha oila a'zolarining
o'zaro aloqalarini yaxshilash, oiladagi muammolarni hal qilish va oiladagi har bir a'zoning
yaxshi his qilishini ta'minlashga qaratilgan.
Xorij mamlakatlarida oilaviy munosabatlarga qiziqish o`tgan asrning boshlarida
keskin oshdi. Taniqli tadqiqotchi olimlar: U.Jems, CH.Kuli, U.Tomas, F.Znanetskiy, J.Piaje,
Z.Freyd kabilar oilaning davrasida ro`y beradigan shaxslararo munosabatlarning xarakteriga
alohida e’tibor berishib, bir shaxsning boshqa bir shaxs ta’sirida qanday qilib, o`z sifatlarini
takomillashtirishi, o`zgartirishi, tarbiyalanishi kabi qator masalalarni o`rgandilar. Natijada,
bu borada olib borilagan ilmiy izlanishlarning naqadar muhimligi o`z navbatida
jamoatchilikning diqqat-e’tiborini tortdi. Olimlar oila borasida o`tkaziladigan tadqiqotlar va
unda qo`llaniladigan usullarning noyobligini ta’kidlashib, oila tadqiqotlarida rioya etilishi
zarur bo`lgan odob normalari haqida ham fikr yuritganlar.
Masalan, amerikalik sotsiolog R.Xill va boshqalar oila va nikoh muammosini
o`rganishning sermashaqqat ish ekanligini ta’kidlab, usullarni tanlash va respondentlar bilan
ishlaganda quyidagi omillarni hisobga olish maqsadga muvofiq ekanligi to`g’risida yozgan:
tadqiqot uchun shunday metodikalarni, izlanish vositalarini topish lozimki, toki u bilan
respondentlarga murojaat qilinganda, oilaviy hayotga ziyon etmasin, tadqiqotchi ketgach, er-
xotin munosabatlari buzilmasin; tadqiqotda oila a’zolari bevosita qatnashishi hisobga olinsa,
ushbu jarayon ularning nafaqat o`zaro munosabatlariga, balki psixologik holatlari va
kayfiyatlariga ham salbiy ta’sir etmasin; tadqiqotchi ham tirik inson bo`lgani sababli, uning
oilaga kirib kelishi, uydagi turmush tarziga, odatlar, o`zaro yaqinlik aloqalariga putur
yetkazmasin. Darhaqiqat, barchamiz uchun juda yaqin va tanishdek tuyulgan oila va nikoh
masalalari bilan shug’ullanadigan olimlarga, oila psixologi yoki pedagogi bo`lib faoliyat
yurituvchilarga tashqaridan kuzatuvchilar ular ishini osonday tasavvur qilishadi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, oila psixologiyasi, oiladagi munosabatlarni tahlil
qiladi va oila a'zolariga yordam berishga qaratilgan. Ushbu ilmni o'rganish orqali oiladagi
aloqalar, ota-onalar va farzandlar o'rtasidagi munosabatlar, erkak va ayollar o'rtasidagi
aloqalar, ukalar o'rtasidagi munosabatlar, oila a'zolarining o'zaro qo'llab-quvvatlash jarayoni
va kommunikatsiya muammo-halokatlari kabi mavzularni tahlil qilish mumkin.Oila
psixologiyasi oila a'zolariga oiladagi muammolar va muammo-halokatlarni hal qilishda
yordam beradi. Bu sohada psixologlar oila a'zolariga maslahatlar berish, tarbiya usullari va
oiladagi muammo-halokatlarni hal qilishning yo'llarini topishga yordam berishadi. Ularning
vazifasi oila a'zolarini o'zlarini tushunishga, o'zlarini o'zlashtirishga, o'zaro qo'llab-
quvvatlashga va oiladagi muammolar va muammo-halokatlarni hal qilishga yordam
berishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1. Karimov I.A. Oila farovonligi – millat farovonligi: O`zbekiston Respublikasi Prezidenti
Islom Karimovning O`zbekiston Respublikasi Konstituttsiyasining 5 yilligiga bag’ishlangan
majlisidagi tabrik so`zi. // Xalq so`zi gazetasi. – 1997. – B. 8.
2. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo`lida: T.6. – T.: “O`zbekiston”, 1998. –
429 b
3.
Авдеэва
Н
.
Н
.,
Хаймовская
Н
.
А
.
Зависимость
типа
привязанности
ребенка
к
взрослому
от
особенностей
их
взаимодействия
(
в
семьэ
и
Доме
ребенка
) //
Психологический
журнал
. 1999.
Т
. 20,
№
1.
4.
Брутман
В
.
И
.,
Филиппова
Г
.
Г
.,
Хамитова
И
.
Ю
.
Методика
изучения
психологического
состояния
женшин
во
время
беременности
и
после
родов
//
Вопросы
психологии
. 2002.
№
3
5. Ayol, oila va jamiyat / Ilmiy-amaliy konferentsiya materiallari / Mas’ul muh.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
713
F. Otaxonov. – T.: 2007 – 260 b.
6.
O’Gilxontolibjonovna, V. (2023). AXBOROT MUHITI YOSHLAR IJTIMOIY
NORMALARI SHAKLLANISHIGA TA’SIRINI TADQIQ ETISHNING METODIK
JIHATLARI.
Современное
образование
(
Узбекистан
), (11 (132)), 15-22.
7.
ВАҲАБОВА
,
Ў
. (2023).
ТУРЛИ
ПСИХОДИАГНОСТИК
МЕТОДИКАЛАРНИ
ҚЎЛЛАШНИНГ
ХУСУСИЯТЛАРИ
. Journal of Pedagogical and Psychological
Studies, 1(1), 134-138.
