“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
701
ILK BOLALIK DAVRIDA PSIXOFIZIOLOGIK RIVOJLANISH VA TASHQI
MUHITNING TA’SIRI
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi
105 guruh talabasi Hayitboyeva Yulduz
Annotatsiya
:Maqolada ilk bolalik davrida tashqi muhitning ta’siri, ilk bolalik davri
psixologiyasi va ota-ona o’rtasidagi muloqot, ilk bolalik davri muamolari va yechimlari
haqida so’z boradi.
Kalit so’zlar:
nutq, ilk bolalik davri, aktiv nutq ,passiv nutq,predment,
motivatsiya,psixika, inqiroz,men konsepsiyasi, tashqi muhit, ota-ona, muloqot, shaxs, bola,
xotira.
Ilk bolalik davri bola bir yoshdan uch yoshgacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi.Ilk
bolalik davri nutq rivojlanishi uchun eng samarali davr hisoblanadi. Ota-ona tamonidan nutq
rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratib berilmasa bola nutqi buziladi.Bolada psixik
rivojlanishning asosi nutq. Nutq buzilsa bola psixik rivojlanishidan ham tengdoshlariga
nisbatan ortda qoladi.
Nutqning rivojlanishi ikki yo’nalishda bo’ladi akktiv nutq -boshqalar nutqini
tushunishga intilishi lekin o’zi tallafuz qila olmaydi.Aktiv nutq shaxsiy nutqning
shaklanishi.lik bolalik davrida bolalarning psixikasi quyidagicha rivojlanadi. Bola ikki uch
yoshlarga borib amaliy taffakurdan birinchi marta foydalanadilar,taffakurning rivojlanishi
nutqining o’sishi bilan mustahkam bog’liqdir.ilk bolalik davridagi bolalar idroklarini
qo’yilgan vazida asosida tashkil eta olmaydilar ulardagi bu xil idrok juda qisqa muddatli
bo’ladi.Rasmlarga qarash o’simlik va hayvonlarni parvarish qilish idrokning o’sishiga juda
yaxshi tasir qiladi.
Diqqat ilk yoshdagi bolalrning diqqati nihoyatda ixtiyorsiz bo’ladi,ixtiyorsiz
diqqatning taraqqiyoti qiziqishlarning boyib borishiga bog’liqdir.Bu yoshdagi bolalarda
ixtiyoriy diqqat endigina vujudga Kela boshlaydi. Xayol ikki yoshda ranglarni sezish
birdaniga ortib boradi ,xayolning elementary formation namayon bo’ladi zavqlanish
xayratlanishbu yoshda bola yangi narsani o’ylab topishga va aldashga qodir bòlmaydi.
1,5 yoshga borganda o’zlarini tez -tez uchratib turgan predmentlarini ,ularning rangi,
hajmi,shaklining o’zgarishidan qatiy nazar tanib oladilar.
2 yoshga kelganda bola bir necha hafta oldin ko’rgan narsasini eslay oladi.ilk bolalik
davrida psixolog olimlarning fikricha bolaning aqliy rivojlanishning yarimi 3-4 yosh davriga
to’g’ri kelar ekan. Shuning uchun ham bu davrda bolalar ota onasiga ko’plab savollar beradi
va savol berishdan also charchamaydilar ular savol bearish orqali dunyoni bilishga harakat
qiladilar ota onalar bu savollariga javob berib komil inson tarbiyalaydi.Agarda bola
savollariga vaqtida javob berilmasa bolaning ongida bo’shliq paydo bo’ladi bu boshqalar
tomanidan noto’g’ri malumotlar bilan to’ldirilishi mumkin shuning uchun bolalarning
savollariga vaqtida to’g’ri javob berishga harakat qilish kerak.
Agar biz miyani tassavur qilish mumkin bo’lganda eng kuchli va murrakkab
kompyuter deb tassavur qilsak bolaning muhiti , xodisalarni kiritib boruvchi klaviatura kabi
xarakat qiladi kompyuter shu qadar kôp xotira xajmiga egaki dastlabki uch yil ichida odamlar
armiyasini kiritishi mumkin bo’lganidanda ko’proq ma’lumotni saqlashi mumkin”[1;211.S].
Ilk bolalik davrida bolani to’g’ri ovqatlantirish, to’g’ri tarbiyalash turli yuqumli kasaliklardan
saqlash butun umri davomida sog’lom yurishini kafolatlaydi.Ilk bolalik davrida bolalar
jismoniy jihatdan juda tez rivojlanadilar.
O
ĝ
ir kasaliklarga uchramagan jismoniy jihatdan sog’lom o’sgan bola 9-10 oylikda
yura boshlaydi. 1 yashar bolaning bo’yi 75 sm (yiliga 15 sm o’sadi),vazni 9 kg yiliga 6 kg
ko’payadi.2 yashar bolaning bo’yi 92 sm (yiliga 10 sm o’sadi) vazni 12,5 kg yiliga 3,5 kg ga
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
702
ķ
o’payadi.3 yashar bolaning bo’yi 92 sm(yiliga 7sm o’sadi) vazni 14 kg yiliga 1,5 kg ga
ko’payadi.Suyaklarining qotishi va o’sish pratsessi davom etadi 3 yoshga yetganda sut
tishlari chiqib böladi Umurtqasi rivojlanib bola gavdasini ko’taradigan bo’ladi ichki
o’rganlari ham o’sadi òpka va yurak xarakatlarining aktivligi xisobiga vazn ortib boradi.ilk
bolalik davrida ko’rish, eshitish, Tam,va xid bilish, teri hamda xarakat sezgilarining
sezgirligi ancha o’tkirlashadi.Bolalarning kattalar bilan hamkorlikda yoki mustaqil
predmentli xarakatlarni egalashda yutuq yoki muvafaqiyatsizlik, omadsizlik xollar bolada
turli his-tuy
ĝ
u va kechinmalarni quvonch ,tashvish, achinish,qay
ĝ
urish, samimiylik kabilarni
vujudga keltiradi.tushunishning eng qulay davri bir yoshdan bir yarim yoshgacha bo’lgan
davr bu davrda bola predment va jismlarning nomlarini oson o’zlashtirib oladi.
Ikki yoshgacha davrida kattalar bilan muloqotga kirishadi va uy jihozlarini o’rgana
boshlaydilar.Bolalrning o’yinlarini tashkil qilishga ularga uyinchoqlar tanlab berishga ota
onalar ahamiyat berishlari kerak.Bu yoshdagi bolalarning o’yinchoqlari anchagina yirik
rangbarang qimirlaydigan ya’ni bolalarning etiborini o’ziga jalb qiladigan yengil va osan
yuviladigan bo’lishi kerak
Tili chiqib idrok va taffakuri anchagina o’sgan bola tevarak atrofidagi xar turli
narsalarga ongli munosobatda bo’la boshlaydi bola òzining turli ehtiyojlarini anglab o’zining
shaxsini shaklantira boshlaydi. O’yin tevarak atrofidagi narsalarni bilish vositasi emas balki
qudratli tarbiya vositasi hamdir. “Chaqalo
ĝ
ingiz mukamal inson bo’lishi uchun xomilador
bo’lishdan avval ham chaqalo haqida o’ylang homiladorlikning dastlabki 4-6 haftasi
chaqaloqning rivojlanishidagi muhim davr bo’lajak onalar har kuni homilaning miyasi va
orqa miyasi rivojlanishi uchun zarur bo’lgan 400 mikrogramm foliy kislotasini olishlari kerak
shu tarzda asab tizimining umummiy nuqsonlarining 50-70 %oldini olish mumkin “[2;278
S]
Tadqiqotchiar quyidagi tajribani o’tkazib ko’rdilar; tarbiyachi ikki guruh bolalarni
yig’di va birinchi guruh bolalarga tarbiyachisi televizorda kattalarning qo’g’irchoqlarga
bo’lgan samimiy va mehrli munosabatini ko’rsatdi keyin bu guruhdagi bolalarni birma bir
xonalarda qo’g’irchoqlar bilan yolg’iz qoldirishdi bolalar ham qo’g’irchoqlarga samimiy
mehrli munosabatni bo’ldilar ikkinchi guruh bolalarga tarbiyachisi televizorda kattalarning
qo’g’irchoqlarga yoman qo’pol munosabatda bo’lganini ko’rsatdi keyin bolalarni birma bir
qo’g’irchoqlar bilan yolg’iz qoldirishdi bolalar kattalar nima qilgan bo’lsa shuni takrorladi
bolalar ham qo’g’irchoqlarga yamon munosabatda bo’lishdi bundan xulosa shuki bolalar
kattalarning qilgan barcha amallarini to’g’ri deb hisoblydilar o’zlari ham hayotda
takkrorlashga harakat qiladilar.Bolalar kattalar yordamida dunyoni anglaydi
Xulosa: Bolalarkelajakda komil inson bo’lib kamol topishda bola istiqomat
qilayotgan muhitning ro’li katta.Ota-ona kulol bola loy deganidek hozirgi kunda ko’proq
vaqtimizni telefon va xar turli seriallar ko’rishga sarflamasdan bola tabiyasiga e’tiborimizni
qaratsak Alisher Navoi, Abu Ali Ibn Sino kabi allomalrni yetshtirib chiqarishimiz aniq.
Chunki har bir bolaning ichida o’z dahosi bo’ladi uni yuksaltirish ham sindirish ham ota
onalarning qo’lida.Ota onalar farzand tarbiyasidan oldin o’zlarini tarbiyalab olishlari zarur
ya’ni oilaviy muhitni ota ona bir biriga bo’lgan hurmat,ona otaning oiladagi o’rnini
qadrlashi,ota esa onaga bo’lgan muomulasini yaxshilashi va ota onalar farzandlarining ko’z
oldida bir birlar bilan janjallashasligi zarur chunki bolaning ota onasiga bo’lgan hurmati va
ishonchi yo’qoladi.Oilada oilaviy kutubxona tashkil qilinishi , va oilada ko’p kitop o’qishni
tadbiq qilsak Bolalarimizni telefon va shu kabi ijtimoiy tarmoqlarga emas kitobga bo’lgan
mehrri oshadi.”Tarbiya qancha mukkamal bo’lsa, xalq shuncha boy yashaydi”
SH.M.Mirziyoyev.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Ota-ona va farzandlar o’rtasidagi munosabatlar tuzuvchilar Xisham Altalib ,Abdulxamid
Abusulaymon ,Omar Altali. Xalqaro Islam taffakuri instituti Bishkek 2023
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
703
2. Umumiy psixologiya darsligi tuzuvchilar F.I.Xaydarov ,N.I.Xalilova Toshkent 2009
nashrdan chiqarilgan
3.
www.arxiv.uz
4.
O’Gilxontolibjonovna, V. (2023). AXBOROT MUHITI YOSHLAR IJTIMOIY
NORMALARI SHAKLLANISHIGA TA’SIRINI TADQIQ ETISHNING METODIK
JIHATLARI.
Современное
образование
(
Узбекистан
), (11 (132)), 15-22.
