“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
697
MAKTABGACHA YOSH DAVRI PSIXOFIZIOLOGIYASI VA
SHAXS SHAKLLANISHIDA MULOQOTNING O'RNI
ADPI katta o'qituvchisi Vaxabova O'g'iloy
1-kurs talabasi Abduhakimova Shahnoza
"Yoshlar kelajagi bilan bog'liq har
qanday vazifa birlamchi ahamiyatga ega "( SH.Mirziyoyev).
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha yosh davrida psixofiziologik
o'zgarishlar hamda, ushbu davrda shaxs shakkillanishida muloqotning tutgan o'rni, oiladagi
tarbiyaning ahamiyati haqida so'z boradi
.
Аннотация
:
В
данной
статье
говорится
о
психофизиологических
изменениях
дошкольного
возраста
,
роли
общения
в
формировании
личности
,
значении
воспитания
в
семье
.
Abstract:
This article talks about the psychophysiological changes of the preschool
age, the role of communication in the formation of personality, and the importance of
upbringing in the family.
Kalit so'zlar :
Imitatsiya, yosh davri, inqiroz,o'yin faoliyati, taqlidchanlik,
ontogenez, tarbiya.
Yosh davirlarining har birini o'ziga xos xususiyatlari bo'lganidek maktabgacha yosh
davri ham o'z tarifiga ega. Rus pedagogi Lestgaftning fikricha insonning bog'cha yoshidagi
davr shunday bir bosqichki bu davrda bolalarda xarakterning asoslari yuzaga keladi.
Bog'cha yoshidagi bolalarning ko'zga tashlanib turadigan xususiyatlaridan biri,
ularning harakatchanligi va t aqlidchanligidir.[1.(38)].Bu yosh davri bolalari o'ta
qizziquvchan bo'lishadi, ularda "bu nima "degan savol o'rnida "bu qanday bo'ladi "savoli
paydo bo'ladi. Ontogenezda 3yoshdan 7yoshgacha bo'lgan davr maktabgacha yosh davriga
kiritiladi
Maktabgacha yosh davri fizialogiyasiga to'xtaladigan bo'lsak, bu davrga kelib bosh
miyya hajmi chaqaloqlik davridan 3 barobar ortishi kuzatiladi.1100-1200 g ga yetib qoladi.
Suyaklari tog'aysimon bo'ladi, muskullari hali mustahkam bo'lishiga qaramay juda
harakatchan bo'ladi. Maktabgacha yosh davrida bolaning yuragi hajmi chaqaloq yuragiga
nisbatan 4-5 barobar katta, lekin,muskullari to'liq rivojlanmagan bo'ladi.Shu sababli yurak
bir marta qisqarganda organizm uchun kerakli qonni chiqarib berolmaydi, shuning uchun
bola yuragi kattalarnikidan tez uradi.Yurakning tez urishi hisobiga bolalar qon bosimi
kattalarnikidan biroz yuqori bo'ladi. Oyoqlari gavdasiga nisbatan uzunroq bo'lib, bola
gavdasida nomutanosiblik sezadi.
Maktabgacha yosh davrida bola psixikasida bir qancha o'zgarishlar bo'ladi.
Jumladan,uning ehtiyojlari va qiziqishlari ortib boradi. Uning qiziqishlari yangi malumot
o'rganishdan ko'ra uzi bilgan narsalarni chuqurroq anglashga qaratilgan bo'ladi .Atrofdagilar
do'stlar bilan muloqotda axloq meyorlari, ijobiy hamda salbiy munosabatlarni anglab boradi.
Nutq jadallik bilan rivojlanadi.
Atoqli rus psixologi L.S.Vigotskiy bu yoshdagi inqirozni 7yosh inqirozi deb atagan
va bola xulq- atvori va xarakteridagi o'zgarishlarni ko'rsatib o'tgan. [ 2 (103)] .Bolaning xulq-
atvorida bolalarcha bevositalik yo'qoladi. Inqiroz belgisi sifatida jarohatlaydigan
kechinmalardan himoya qilish funksiyasini bajaradigan qiyshanglash,qiliq qilish ,
masxarabozlik qilishda namoyon bo'ladi.Kattalar ish buyurganda eshtmaganga olish,
aytilgan ishni atay kechiktirib bajarish ,yoki qilishdan bosh tortish inqirozning salbiy belgilari
hisoblanadi. Kattalar bilan muloqotga kirishish, bilisha bo'lgan qizziqishning ortishi kabilar
misol bo'ladi .
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
698
7 yosh inqirozini yengishda bolaga ko'rsatiladigan yordamning asosiy shakllar bu
talablar sababini asoslashga urinish,berilgan topshiriqni bajarish muhimligini eslatib
turish,bu vazifani bola bajara olishiga ishonch bildirish va boshqalar. Maktabgacha yosh
davrida emotional-irodaviy sifatlar rivojlanadi. Bola qurbi yetmaydigan ishlarni ham bajarib
ko'rgisi keladi. Misol uchun, onasi ovqat pishirayotgan bo'lsa, uzi mustaqil tayyorlab
ko'rgisi,avtobus haydovchisiga havas qilib avtobus haydab ko'rgisi keladi vahokazo.Bu
davrda psixik jihatdan ancha qaysar,o'zini aytganini qiladigan, maqtov eshtishni kutadigan,
lidrlikni davo qiladigan bo'ladi.
Maktabgacha yosh davrida shaxs shakkillanishi uchun o'yinning ahamiyati katta
hisoblanadi.O'yin tushunchasiga yuzaki qarashlik noto'ri.Bunda o'yin orqali bola bilan ota
onasi yoki o'qituvchisi muloqotga kirishadi. Bola so'z bilan ifodalab berolmeydigan fikrini
o'yinlarda namoyon qiladi.Zerikarli, bir xil oxangda yetkizilgan axborotga bola etiborini
qaratish qiyin.Aynan biz tashkil qiladigan mantiqiy,kreativ fikirlashga undaydigan o'yinlar
natijasida bolada tafakkur shakillanadi,nutqi o'sadi, va natijada jamiyatimizga kerakli shaxs
bo'lib shakillanadi
Bolaga ertak aytib berilganda bola nisbatan kam tushuncha oladi, agarda, tarbiyachi
magnitli doskaga aynan usha ertak asosida tayyorlangan rasmlarni ketma-ketlikda
joylashtirish so'ralganda bolada ko'proq tushuncha hosil bo'ladi,bolani fikrlashga undaydi.
Shaxsni shakllantirish jarayoni ko'p jihatdan katta yoshli kishilar bolalarning
birgalikdagi faoliyatini qanchalik moxirlik bilan tashkil eta olishlariga bog'liq.
Maktabgacha yosh davridagi bolalar shaxshini rivojlantirishda nutqning ahamiyati
haqida aytib o'tildi. Ayni shu davrda bola ulg'ayayotgan oila muhiti, ota -onalardan tarbiya
natijasida bola kamolotining ilk poydevori shakllanadi. Mana shu poydevor mustahkam
qurilmasa, hozirgi,"ijtimoiy tarmoqlar jozibadorligi"tavrida o'sib kelayotgan yosh avlod
ongida paydo bo'lgan bo'shliq "zararli sahifa"lar joy oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.M.G.Davletshin,Sh.Do'stmuhammedova,M.Mavlonov ,S.To'ychiyev "Yosh davrlari va
pedagogik psixalogiya".Toshkent ,2004
2.A
натолй
Андреевич
Алексеев
,
Ирина
Анатольевна
Валентина
Ниловна
Бабий
и
др
.
Перевод
с
издания
"
Просвещение
",1987
г
.
Тошкент
3
3.
O’Gilxontolibjonovna, V. (2023). AXBOROT MUHITI YOSHLAR IJTIMOIY
NORMALARI SHAKLLANISHIGA TA’SIRINI TADQIQ ETISHNING METODIK
JIHATLARI.
Современное
образование
(
Узбекистан
), (11 (132)), 15-22.
