“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
658
VIRTUAL O‘YINLARNING YOSHLAR ONGIGA TA`SIRI
Andijon davlat pedagogika instituti
Saksonboyeva Irodaxon Iskandar qizi
Abdurahmonova Matluba Akmaljon qizi
Annotatsiya.
Ushbu tezisda kompyuter o‘yinlari inson psixologiyasi, tarbiyasi
bilan aloqadorligi, internet, virtual va vizual olamning yoshlar ongiga ta’siri , virtual
o‘yinlarning salbiy oqibatlari haqida fikrlar yuritiladi.
Kalit so‘zlar.
Virtual va vizual olam, axborot axloqi, internetga qaramlik, ijtimoiy
muhit, axloq, jamiyat, oila.
Hozirgi vaqtda ijtimoiy tarmoqlar zamonaviy inson va ayniqsa, yoshlar hayotining
muhim qismini egallaydi. Ko‘plab so‘rovlar, kuzatishlar va tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
yoshlarning aksariyati ijtimoiy tarmoqlardan foydalanadi. Bundan tashqari, kuzatuvlar shuni
ko‘rsatadiki, boshlang‘ich maktab yoshidagi (7-11 yoshli) bolalar ham ijtimoiy tarmoqlarda
ro‘yxatdan o‘tgan, 17-25 yoshli yoshlar esa kunlik vaqtining uchdan bir qismini virtual
dunyoda o‘tkazishadi.
Yoshlarni ijtimoiy tarmoqlarga nima jalb qiladi?
Ijtimoiy tarmoqlar odamlar o‘rtasidagi shaxsiy muloqotni anglatmaydi, shuning uchun
o‘z-o‘zidan shubhalanish hissi, aloqa o‘rnatishda qiyinchiliklar va o‘zini past baholaydigan
o‘smirlar va yigitlar ko‘pincha virtual muloqotni "yashashdan" afzal ko
ʼ
radilar.
Ijtimoiy tarmoq sizni qiziqtirgan sohadagi (adabiyot, san'at, musiqa, tarix va boshqalar)
qiziqarli faktlarni o‘rganish, o‘quv materiallarini almashish, xaridlar qilish, ish qidirish yoki
taklif qilish, tashkiliy masalalarni hal qilish, hamfikrlarni topish imkonini beradi. Odamlar
va yangi do‘stlar umumiy manfaatlar, fikr va tajriba almashish uchun jamoalar yaratish va
h.k. Ushbu sabablarning ba'zilarini ijtimoiy tarmoqlarning afzalliklari deb hisoblash mumkin,
ammo shuni esda tutish kerakki, ma'lumotlardan noto‘g‘ri foydalanish, shaxsiy sahifani
yuritishning ma'lum bir uslubi, taklif qilingan materiallarni, Internet va ijtimoiy tarmoqlarni
filtrlash imkonsizligi ayniqsa, yoshlar uchun xavfli bo‘lishi mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlardan nazoratsiz, cheklanmagan foydalanish nimaga olib kelishi
mumkin?
Vaqtning katta qismi virtual dunyoda bo‘lishga sarflanadi, real hayotda aloqasi
yo‘qolgan ko‘plab qiziqarli va foydali narsalar e'tiborsiz qoladi. Virtual dunyoga sho‘ng‘ish
bilan bog‘liq holda, haqiqatga qaytish qiyinlashadi, shuning uchun odam noqulaylikni
boshdan kechirishi mumkin, vaziyatga moslashishda qiyinchiliklar, ijtimoiy tarmoq
dunyosiga qaytish istagi, qayerda va kim bilan bo‘lishini tanlashi mumkin. Masalan, Vaqt
tuyg‘usini yo‘qotish - ijtimoiy tarmoqqa bir necha daqiqa "kirish", talaba bir soat qanday
o‘tganini, hatto vaqtni ham sezmasligi mumkin.
Xuddi shu narsa, odam o‘z sahifasini har bir necha daqiqada yangilash zarurligini his
qilganda sodir bo‘ladi, aksariyat hollarda hech qanday maqsad yo‘q, odat tusiga kiradi. Va
har qanday sababga ko‘ra Internetni o‘chirish juda og‘riqli qabul qilinishi va depressiyaga
olib kelishi mumkin. Bu qaramlikning aniq dalilidir.
Vaqt o‘tishi bilan ijtimoiy tarmoqdagi muloqot nutqda iz qoldiradi: u juda
soddalashtirilgan va ko‘pincha "nra", "xor", "thx", "ok", "DR bilan", "hech narsa" kabi
so‘zlarga tushadi. Shubhasiz, bunday muloqot lug‘atning kambag‘allashishi, kamayishiga va
nutqning uyg‘unligi va obrazliligini yo‘qotishiga, so‘z boyligini parazit so‘zlar bilan
to‘ldirishga olib keladi.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
659
Internetda uzoq vaqt bo‘lish jarayonida yoshlar o‘zlarining muloqot qobiliyatlarini
yo‘qotadilar, bu esa savolni to‘g‘ri tuza olmaslik, suhbatni boshlamaslik, juftlik, guruhda
ishlashni istamaslik, o‘z-o‘zini his qilish kabi oqibatlarga olib keladi. o‘qituvchining savoliga
javob berishda qo‘rquv, guruh oldida gapirishda qiyinchiliklarga sabab bo‘ladi. Ijtimoiy
tarmoqlar tomonidan taqdim etilayotgan ma'lumotlarning hajmi va tabiati nazorat qilinmaydi
va cheklanmagan, shuning uchun tarmoqda ijtimoiy va axloqiy me'yorlarni mensimaslik va
inkor etish, nafrat, shafqatsizlik, zo‘ravonlik, noqonuniy targ‘ibot namoyishini topish
mumkin.
Ayni davrda yoshlarning qalbi va ongini egallashga qaratilgan turli xil vayronkor
g‘oyalarning kirib kelishi ayniqsa, internet tarmog‘i orqali ko‘proq ko‘zga tashlanyapti. Bu
jarayon farzandlarimizning kompyuter texnologiyalari, turli kompyuter o‘yinlariga
qiziqishining ortishi bilan ham bog‘liq. Ularning bu qiziqishlaridan buzg‘unchi g‘oya
targ‘ibotchilari o‘z maqsadlari yo‘lida samarali foydalanishga harakat qilmoqda. Boshqacha
aytganda, «o‘yinbozlik» jamiyatning ma’lum bir qismiga tahdid ekanligini yaxshi biladigan
ekstremistlar o‘smirlar, yoshlar ongini shu yo‘l bilan egallashga harakat qilmoqda.
«Olimlar I. P. Korolenko va T. A. Donskix o‘yinbozlik alomatlarini shunday tasniflashgan:
1.
O‘smirning o‘yinda o‘tkazayotgan vaqti miqdorining oshib borishi
2.
Oldingi odatlar, qiziqishlar doirasi torayib, o‘yin haqida ko‘proq o‘ylashi;
3.
Yutsa ham, yutqizsa ham o‘yindan chiqa olmasligi;
4.
O‘yin boshlanishini orziqib kutish, o‘yinsiz qolganda bezovta bo‘lib,
asabiylashish;
5.
Tobora ko‘proq o‘ynash istagi, o‘yinga tobora ko‘proq narsa tika borish
6.
O‘yindan o‘zini to‘xtata olmay qolishi. «Bo‘ldi, o‘yinni tashladim», – deydi,
biroq oldin birga o‘ynagan sheriklarini ko‘rsa, o‘yin haqida gap ochilsa, o‘yingohning
yonidan o‘tayotganda qaroridan tez aynib qoladi;
7.
Ota-onasidan o‘yinga pul olish uchun yolg‘on gapirishi, o‘g‘irlik qilishi;
8.
Oila
a’zolaridan,
shifokorlardan
va
boshqalardan
o‘zining
o‘ta
o‘yinparastligini yashirib, yolg‘on gapirishi kabilar o‘smirning o‘yinparastligidan dalolat
beradi».
«O‘yinbozlik»ning oqibati yoki turli informatsion o‘yinlarga mukkasidan ketish
natijasida nafaqat mutaassiblik, balki turli xil kasalliklarning kelib chiqishi ham kuzatiladi.
Ya’ni internet o‘yinlariga ishqibozlik oqibatida miya faoliyati bilan bog‘liq insult,
ludomaniya, ruhiy kasalliklar, aksariyat hollarda yuragi yorilib o‘lish kabi salbiy oqibatlar
ko‘zga tashlanyapti. Bu esa rivojlanib borayotgan davlatimiz uchun eng katta tahdidlardan
biri hisoblanadi.
Demak, tarbiya jarayonini to‘g‘ri tashkil qilish, farzand tarbiyasini doimiy nazoraqilish
g‘oyat muhim. Farzandga internetni butunlay cheklash mumkin emas.
Ta’qiqlangan narsaga nisbatan bolada qiziqishning kuchayishi tabiiy. Turli xil
kompyuter o‘yini, ya’ni «aksion», «strategiya» yoki «shuter» kabi bir qator o‘yinlarning qay
biri bo‘lishidan qat’iy nazar bolani jazavaga tushish, tajovuzkorlik, ruhiy buzilishlardan
asrash uchun internetdan to‘g‘ri foydalanishni o‘rgatish muhim.
Boshqacha aytganda, internet global tarmog‘i insoniyat hayotiga qandaydir o‘yinlarni
o‘ynab huzurlanish uchun emas, balki ilm-fan taraqqiyotiga xizmat qiladigan ilmiy ma’lumot
va axborotlarni olish imkonini yaratish maqsadida kirib kelgan. Darhaqiqat, bolaning
fiziologik va aqliy rivojlanishi bevosita tarbiya jarayoniga bog‘liq. Bu jarayonni ota-onalar
mas’uliyat bilan sidqidildan amalga oshirishga majburdirlar.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
660
Azaldan farzand tarbiyasida muhim o‘rin egallab kelgan, uning dunyoqarashi
shakllanishiga xizmat qiladigan, faoliyat mezonini ezgulikka yo‘naltiradigan milliy
o‘yinchoqlar o‘rnini qandaydir odam o‘ldirib huzurlanishga yo‘naltirilgan internet o‘yinlari
egallab olishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Ma’lumki, o‘sib kelayotgan bola beg‘ubor bo‘lgani
bois ro‘parasidagi odamdan yomonlikdan kutmaydi. Xuddi shu tariqa bola uchun qiziqarli
bo‘lgan o‘yinlarning salbiy oqibatlarga olib kelishi uning xayoliga ham kelmaydi. Ularni
hushyorlikka o‘rgatish, tushuntirish ishlarini olib borish, eng asosiysi, ko‘ziga chiroyli
ko‘ringan narsalarga mahliyo bo‘lib ketadigan darajada nodonlik botqog‘iga botmasligining
oldini olish ota-ona va pedagoglarning jamiyat oldidagi ajralmas burchidir.
Xulosa o‘rnida Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning so‘zlarini misol qilsak:
“Qanchalik qiyin bo‘lmasin, biz yoshlar tarbiyasi bo‘yicha o‘zimizga xos va ta’sirchan,
bugungi kunga hamohang usullarni izlab topishimiz kerak. Jondan aziz farzandlarimizni
buzg‘unchi va zararli g‘oyalar, jinoyatchilik, giyohvandlik, loqaydlik, ma’naviy qashshoqlik
kayfiyatidan asrashimiz zarur. Bunday salbiy holatlarni bartaraf etishda barchamiz, avvalo,
siz, aziz yoshlar faol bo‘lishingiz kerak. Xalqimizning ma’naviy qudrati va boqiy
an’analarini asrab-avaylash va butun dunyoga tarannum etishga sizlar albatta qodirsiz”
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Mirziyoyev Sh. M. Niyati ulug
ʻ
xalqning ishi ham ulug
ʻ
, hayoti yorug
ʻ
va
kelajagi farovon bo
ʼ
ladi. –
Т
.: O
ʼ
zbekiston, 2019.
2. Mamatova Y, Sulaymonova S. O
ʼ
zbekiston media ta
ʼ
lim taraqqiyot yo
ʼ
lida. O
ʻ
quv
qo
ʻ
llanma.Extremum-press, 2015. – 94 b.
