“Zamonaviy dunyo ta’limi: yangi davr muammolari –
yangi yechimlar” mavzusida
gi Xalqaro ilmiy-
amaliy anjuman materiallari 2024-yil 17-may
57
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING SANOGEN TAFAKKURINI
RIVOJLANTIRISH: PSIXOLOGIK FENOMEN SIFATIDA
Qoʻchqarova Feruza Maxammatqosimovna
Qoʻqon universiteti Taʼlim kafedrasi professori, p. f.b.f. d. (PhD)
Annotatsiya. Mazkur maqolada sanogen tafakkur tushunchasi, uning psixologik
mohiyati va ta’lim jarayonida bolajak o‘qituvchilar uchun ahamiyati tahlil qilinadi.
Sanogen tafakkur – bu shaxsning salomatligini saqlash va mustahkamlashga yo‘naltirilgan
tafakkur shakli bo‘lib, u o‘qituvchilarning stressga chidamliligini oshirish, psixologik
barqarorlikni mustahkamlash va kasbiy faoliyat samaradorligini oshirishda muhim rol
o‘ynaydi. Ushbu maqolada sanogen tafakkurning nazariy asoslari, bolajak o‘qituvchilar
orasida uni rivojlantirish metodlari hamda uni amaliyotga tatbiq etish masalalari yoritiladi.
Kalit so‘zlar: sanogen tafakkur, psixologik barqarorlik, stress menejmenti, refleksiya,
bolajak o‘qituvchilar, pedagogik psixologiya.
Abstract. This article analyzes the concept of healthy thinking, its psychological
essence and significance for future teachers in the educational process. Healthy thinking is
a form of thinking aimed at maintaining and strengthening the health of the individual,
which plays an important role in increasing teachers' stress resistance, strengthening
psychological stability and increasing the effectiveness of professional activities. This
article discusses the theoretical foundations of healthy thinking, methods for its
development among future teachers, and issues of its implementation in practice.
Keywords: healthy thinking, psychological stability, stress management, reflection,
future teachers, pedagogical psychology.
Абстрактный. В статье анализируется понятие саногенного мышления, его
психологическая сущность и его значение для будущих учителей в образовательном
процессе. Саногенное мышление — форма мышления, направленная на сохранение
и укрепление здоровья личности, играющая важную роль в повышении
стрессоустойчивости педагогов, укреплении психологической устойчивости,
повышении эффективности их профессиональной деятельности. В статье
рассматриваются теоретические основы саногенного мышления, методы его
развития у будущих педагогов, а также вопросы его практического применения.
Ключевые слова: саногенное мышление, психологическая устойчивость,
стрессоустойчивость, рефлексия, будущие учителя, педагогическая психология.
Bugungi kunda ta’lim jarayoni o‘qituvchilardan nafaqat ilmiy-bilimiy salohiyatni,
balki yuqori psixologik chidamlilik va stressni samarali boshqarish ko‘nikmalarini ham
talab etadi. Pedagogning kasbiy faoliyati doimiy ijtimoiy muloqot, hissiy yuklama va
yuqori mas’uliyat bilan bog‘liq bo‘lib, bu esa uzoq muddatli psixologik bosimni keltirib
chiqarishi mumkin. Shu sababli, o‘qituvchilarda sanogen tafakkurni shakllantirish muhim
hisoblanadi.
Sanogen tafakkur – bu insonning ruhiy va jismoniy salomatligini saqlashga
qaratilgan tafakkur shakli bo‘lib, u shaxsning stressli vaziyatlarga moslashuvchanligini
oshirish, ichki psixologik muvozanatni saqlash va salbiy ta’sirlarga qarshi turish
qobiliyatini rivojlantiradi. O‘qituvchilar uchun bu ko‘nikma kasbiy charchash
sindromining oldini olish, o‘quvchilarga ijobiy psixologik muhit yaratish va o‘zining
hissiy holatini boshqarish imkoniyatini beradi.
“Zamonaviy dunyo ta’limi: yangi davr muammolari –
yangi yechimlar” mavzusida
gi Xalqaro ilmiy-
amaliy anjuman materiallari 2024-yil 17-may
58
Ushbu maqolada sanogen tafakkurning nazariy jihatlari, uning pedagogik
faoliyatdagi ahamiyati hamda bolajak o‘qituvchilar orasida uni shakllantirish usullari tahlil
qilinadi.
Sanogen tafakkur tushunchasi ilk bor sog‘liq psixologiyasi doirasida paydo bo‘lib,
shaxsning hayot sifatini oshirish, ruhiy va jismoniy holatini yaxshilashga qaratilgan
fikrlash usullari bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu tushuncha shaxsiy psixologik resurslardan
samarali foydalanish va o‘z-o‘zini boshqarish mexanizmlarini rivojlantirish orqali stress va
salbiy hissiyotlarni minimallashtirish tamoyillariga asoslanadi. Sanogen tafakkurning
asosiy komponentlari quyidagilardan iborat:
Hissiy-intellektual barqarorlik – bu insonning o‘z fikrlari, hissiyotlari va xatti-
harakatlarini anglash, ularni muvozanatda ushlash va turli vaziyatlarda oqilona boshqarish
qobiliyatidir. Bu qobiliyat insonning stressli yoki murakkab holatlarda hissiy
ta’sirchanlikni kamaytirib, mantiqiy va ratsional qarorlar qabul qilishiga yordam beradi.
Shuningdek, hissiy-intellektual barqarorlik o‘z-o‘zini tahlil qilish, atrof-muhitga
moslashish va salbiy emotsiyalarni konstruktiv tarzda yo‘naltirish orqali insonning ruhiy
farovonligini saqlashga xizmat qiladi.
Moslashuvchan tafakkur – bu insonning turli muammolarga moslashish, yangi
sharoitlarga tez va samarali mos kelish hamda mavjud muammolarga kreativ va
innovatsion yondashish qobiliyatidir. Bu tafakkur shakli insonning fikrlash doirasini
kengaytirib, nostandart yechimlar topish, murakkab vaziyatlarni tahlil qilish va ularga
ijodiy yondashish imkonini beradi. Moslashuvchan tafakkur shaxsning o‘z bilim va
tajribalarini doimiy ravishda yangilash, o‘rganishga ochiq bo‘lish hamda dinamik
o‘zgarishlarga mos ravishda fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Refleksiv tafakkur – bu insonning o‘zining ichki holatini chuqur anglash, fikrlari,
hissiyotlari va xatti-harakatlarini tahlil qilish hamda ularni konstruktiv tarzda boshqarish
qobiliyatidir. Bu tafakkur shakli shaxsga o‘z tajribasidan saboq chiqarish, ichki
kechinmalarini tahlil qilish va kelajakdagi qarorlarini ongli ravishda qabul qilish imkonini
beradi. Refleksiv tafakkur yordamida inson o‘z kuchli va zaif tomonlarini aniqlab, o‘zini
doimiy ravishda rivojlantirish, psixologik barqarorlikni saqlash va murakkab hayotiy
vaziyatlarga ongli yondashish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Ijobiy fikrlash – bu hayotga, kasbiy faoliyatga va turli vaziyatlarga optimistik
yondashish, muammolarni yechish jarayonida konstruktiv qarashni saqlab qolish hamda
salbiy tajribalarni o‘sish va rivojlanish imkoniyati sifatida qabul qilish qobiliyatidir. Bu
tafakkur shakli insonning motivatsiyasini oshirib, stressga chidamliligini kuchaytiradi,
shuningdek, ish faoliyatida samaradorlik va ijodiy yondashuvni rivojlantirishga yordam
beradi. Ijobiy fikrlash hayotning murakkab jihatlariga realistik, ammo umidbaxsh nazar
bilan qarashni, muvaffaqiyatsizliklardan saboq chiqarib, ulardan yangi imkoniyatlar
yaratishni ta’minlaydi.
Sanogen tafakkur o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatida stress va charchoqning oldini
olishga yordam beradi va ularning ruhiy farovonligini ta’minlaydi.
O‘qituvchilik kasbi yuqori hissiy yuklama va stress bilan tavsiflanadi.
O‘quvchilarning turli psixologik holati, dars jarayonida yuzaga keladigan mojarolar, ota-
onalar bilan muloqot va kasbiy talablarning yuqoriligi pedagogning ruhiy holatiga jiddiy
ta’sir qilishi mumkin. Agar o‘qituvchi sanogen tafakkurga ega bo‘lmasa, stressli vaziyatlar
uning sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatib, kasbiy charchash sindromiga olib kelishi mumkin.
Sanogen tafakkur esa quyidagi jihatlari bilan o‘qituvchilarga yordam beradi:
“Zamonaviy dunyo ta’limi: yangi davr muammolari –
yangi yechimlar” mavzusida
gi Xalqaro ilmiy-
amaliy anjuman materiallari 2024-yil 17-may
59
• Psixologik himoya – stress omillarining salbiy ta’sirini minimallashtirish;
• Hissiy moslashuvchanlik – salbiy tajribalarni konstruktiv qabul qilish va ulardan
saboq olish;
• O‘z-o‘zini boshqarish – ichki resurslardan to‘g‘ri foydalanish va ruhiy
muvozanatni saqlash.
Shu sababli, bolajak o‘qituvchilar orasida sanogen tafakkurni rivojlantirish ta’lim
jarayonining muhim qismiga aylanishi lozim.
Bo‘lajak o‘qituvchilarning sanogen tafakkurini rivojlantirish uchun quyidagi
metodlarni qo‘llash samarali hisoblanadi:
1. Refleksiya va o‘z-o‘zini anglash mashg‘ulotlari. Kundalik yuritish orqali shaxsiy
tajribalarni tahlil qilish; Pedagogik holatlar bo‘yicha muhokamalar o‘tkazish; O‘z his-
tuyg‘ularini kuzatish va tahlil qilish.
2. Stress menejmenti texnikalarini o‘rgatish. Nafas olish va relaksatsiya mashqlari;
Kognitiv-bixevioral yondashuv orqali stressni boshqarish; Konfliktlarni konstruktiv hal
qilish strategiyalarini o‘rganish.
3. Ijobiy fikrlash va optimistik dunyoqarashni shakllantirish. Ijobiy fikrlash usullarini
rivojlantirish; Motivatsiya va maqsadga yo‘naltirilgan tafakkurni rivojlantirish; Hayotiy
vaziyatlarga kreativ va moslashuvchan yondashuvni targ‘ib qilish.
4. Pedagogik psixologiya kurslariga sanogen tafakkur elementlarini kiritish. Bolajak
o‘qituvchilarga emotsional intellekt va psixologik chidamlilikni rivojlantirishga qaratilgan
dasturlarni ishlab chiqish; O‘qituvchining stressga chidamliligini oshirishga qaratilgan
amaliy mashg‘ulotlar tashkil etish.
Xulosa qilib aytganda, Sanogen tafakkur o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatida stress
va emotsional charchoqning oldini olish uchun muhim omil hisoblanadi. Uni rivojlantirish
pedagoglarning ruhiy va jismoniy salomatligini mustahkamlash, kasbiy samaradorlikni
oshirish hamda o‘quvchilarga ijobiy ta’sir ko‘rsatishga yordam beradi. Shu sababli, ta’lim
tizimida bolajak o‘qituvchilar orasida sanogen tafakkurni shakllantirishga alohida e’tibor
qaratish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Лурия А.Р. Когнитивные процессы и личность. Москва: Наука, 1976.
2. Выготский Л.С. Психология развития человека. Санкт-Петербург: Питер,
2005.
3. Seligman M. Positive Psychology in Practice. New York: John Wiley & Sons,
2004.
4. Шамова Т.И. Современные подходы к развитию педагогического мышления.
Москва: Академия, 2012.
5. Bandura A. Self-Efficacy: The Exercise of Control. New York: W.H. Freeman,
1997.
