Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
60
MAKTABGACHA T
LIM TASHKILOTLARIDA B
LAJAK MUSIQA
RAXBARLARINI KASBIY- METODIK TAYYORGARLIKLARINI
TAKOMILLASHTIRISHNI ILMIY ASOSLARI
Xodjaeva Nilufar Latipovna
Andijon davlat universiteti Pedagogika va
musiqiy t lim
kafedrasi
qituvchisi,erkin taddqiqotchi.
Annatatsiya:
Mazkur maqolada Maktabgacha t lim tashkilotlarida b lajak musika
raxbarlarini kasbiy- metodik tayyorgarliklarini takomillashtirishni ilmiy asoslash masalasi
k rib chiqilgan.
-
Abstract:
This article deals with the issue of scientific substantiation of the
improvement of professional-methodical training of future music leaders in pre-school
education organizations
Kalit s zlar:
metod, interfaol , kichik guruxlar, q shiqchilik va chol uchilik,
Tanqidiy tahlil, hissiy sezgirlik, aniq fikirlash, mantiqiy fikirlash, ijodiy tasavvur, faollik
Key words
: method, interactive, small groups, singing and playing instruments,
critical analysis, emotional sensitivity, clear thinking, logical thinking, creative
imagination, activity
Bugungi kunda yangi
zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti
istiqbolini belgilash, jahon hamjamiyati mamlakatlari safidan munosib ^pin egallashga
intilish y lidagi keng k lamli islohotlarni amalga oshirish bilan kechmoqda.
Respublikamizda uzluksiz t lim tizimini tubdan isloh qilish, ilm- fan, texnika va
texnologiyalarning tezkor rivojlanishi t lim mazmuniga ham izchil ravishda
zgartirishlar kiritish borasida
t lim va tarbiya tizimining barcha b
inlari faoliyatini
bugungi zamon talablari asosida takomillashtirish ustuvor vazifa sifatida qaralmoqda .
Sharq mutafakkirlarining t lim tarbiya sohasi borasida qarashlari tahlil etilganda, Al
Xorazmiy bilim berishning k rgazmali tajriba usullari, savol javob k nikma malakalarini
shakllantirish, bilimlarni sinash usulllaridan foydalanganligi ayon b ldi. Al Farobiy
bilimni yod olish usuliga nisbatan m nosini tushunish usulining afzalligi, t limni
muvaffaqiyatli kechishi uchun tarbiya beruvchining
zi tarbiyali b lmo i lozimligini,
Abu Rayxon Beruniy t lim - tarbiya sohasida
sha zamonlardan (X-X1 asrlar) hatto
hozirgi kunda ham dolzarbligini y qotmagan fikrlarni ilgari surgan holda, t lim berish
jarayonida t lim oluvchini zeriktirmaslik, bilim berishda bir xil narsalarini
rgatavermaslik, uzviylik, izchillik, mavzularni qiziqarli asoslab, k rgazmali bayon
etishni t kidlagan .
Butun dunyoda globallashuv jarayonining shiddat bilan rivojlanishi raqobatbardosh
kadrlarga b lgan talabni tobora oshib borishiga olib kelmoqda. Jumladan kadrlarga
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
61
b lgan talablarni
rganish, hamda sifatli va hamma uchun maqbul b lgan t lim
jarayonini
tatttkillattttirittt
masalalariga
YuNESKO
tomonidan
qabul
qilingan
-
Bugungi kunda t lim tizimi olib borilayotgan keng islohatlar har bir
qituvchidan
tashabbuskorlik, ijodkorlik, keng dunyoqarashga ega, kasbiy faoliyatidagi mavjud
muammolarini yechimi topa oladigan, tafakkuri keng b lmoqlikni talab emoqda. Musiqa
qituvchilari va musiqa rahbarlari uchun t lim muassasalaridagi (maktabgacha t lim
tashkilotlaridagi mash
lim maktablari) darslar musiqiy
pedagogik ijodkorlikning bosh asosi hisoblanadi. Darsda
qituvchining asosiy ehtiyoji:
uzatish, berish,
rgatish, tarbiyalash, shakllantirish, hosil qilish kabilar amalga oshiriladi.
Musiqiy pedagogik faoliyat
z mohiyatiga k ra ijodiy kayfiyatda tashkil etilishi lozim.
sib borayotgan yosh avlodga
z bilim va tajribalarini uzatish jarayonida musiqa
qituvchisi pedagogik mahoratini,
z ijodiy qobiliyatlarini namoyon qiladi.
M lumki, inson oldida bir muammo turgandagina ijodkorlikka ehtiyoj tu iladi.
qituvchilik kasbi ana shunday xususiyatga ega. Chunki
qituvchilik ishida hamma vaqt
ham q llash mumkin b lgan tayyor qoida, resept yoki shablonlar y q.
Pedagogik malaka, pedagogik maxorat
z -
zidan paydo b lmaydi, balki zaruriy
pedagogik bilimlar, k nikma va malakalarni egallash uchun qunt bilan, maqsadni k zlab
qilingan ishlar natijasida hosi b ladi. Musiqiy t lim darajasi doimo
qituvchining
pedagogik malakasi sifatiga bevosita bo liq b ladi.
z navbatida
qituvchining
pedagogik malaka darajasi u egallaydigan pedagogik bilim, k nikma va malakalari
sifatiga, boshqacha aytganda pedagogik faoliyatga moyil b lgan shaxsning ongliligi,
qiziquvchanligi, mexnatsevarligi, istedodi va iqtidoriga bo liq b ladi. Yaxshi musiqa
qituvchi nafaqat pedagogik istedodga ega b lishi, musiqa asarini ijro etish texnikasini
egallashi, shuningdek, mavjud pedagogik nazariyalar va
qitish metodlari b yicha
tegishli hajmdagi bilimga ega b lishi kerak. Bunga esa
qish va amaliyot y li bilan
erishiladi.
Pedagogik jabhada amalga oshirilayotgan qayta qurish
qituvchilarni - musiqachi -
pedagoglarni befarq qoldirolmaydi. Bolaning ruxiy holatiga va axloqiy tarbiyasiga
t
ridan-t
ri t sir k rsatuvchi musiqa t lim - tarbiyasi, badiiy tafakkurga ega
m naviy yetuk, Vatanparvar, estetik tarbiyaga ega, madaniyatli shaxsni shakllantirishda
katta ahamiyatga ega. Biroq shunga qaramay, jamiyatimizda bugungi kunda ham ayrim
musiqa fani
qituvchilarining kasbiy kompetensiyasi, pedagogik mahorati, pedagogik va
musiqiy qobiliyati bilan bo liq, ayniqsa, ijodiy qobiliyati yetarli darajada
rivojlanmaganligi pedagogik muammo sifatida qolmoqda
Bugungi kunda ham ayrim t lim muassasalari (Maktabagacha t lim tashkilotlari,
umumt lim m
ulotlarni
tashkil etishda ayrim muammo va kamchiliklar k zga tashlanmoqda. Jumladan;
-har tomonlama yetuk musiqa t limi
qituvchilrini joylarda yetarli emasligi;
- umumt lim maktablarda musiqa darslarini nomutaxassis
qituvchilar tomonidan
tilishi;
-ijrochilik (q shiqchilik va chol uchilik) k nikma va malakasi yetarli ammo,
pedagogik maxorati, ( quvchi - yoshlarga
zi bilganini yetkazib berish malakasi) yetarli
emasligi;
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
62
- musiqa
qituvchisi sifatida pedagogik mahoratga ega, ammo,
quvchilarga chalib
yoki kuylab berish uchun yetarlicha musiqiy qobiliyati, ijrochilik malakasi yetarli
emasligi;
- musiqa darslariga q yilgan talablarga rioya etmaslik;
-mutaxassis
qituvchilarda, dars
tish usul va metodlarini yetarli emasligi;
-t lim muassasalarining ayrimlarida maxsus jihozlangan musiqa sinf xonalarining
y qligi,
quv metodik va moddiy texnik t minotning yetarli darajada emasligi;
- musiqa
qituvchilarining
z kasbiga, musiqa fani, darslari va mash ulotlariga
nisbatan ishtiyoqning pastligi;
-musiqa t lim-tarbiyasini samarali tashkil etishga xizmat qiluvchi, har qanday
murakkab pedagogik muammolarni hal qilishga qodir,
quvchini fanga qiziqishini
oshirishga xizmat qiladigan yetuk kadrlarni yetarli emasligi musiqa t lim - tarbiyasida
q plab mummolarni keltirib chiqarmoqda. Bu kabi muammolarni bartaraf etishda, oliy
t lim
musiqa
t lim
y nalishi
professor- qituvchilarning
birinchi
galdagi
vazifalaridandir.
-intizom v
shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi b
nomli kitobida muhim muammolardan biri, - pedagoglar va
professor
qituvchilar tarkibining professional darajasi, ularnin maxsus bilimlaridir.
Bu borada t lim olish, m naviy-m rifiy kamolot masalalari va haqiqiy qadriyatlarni
shakllantirish jarayonlariga faol k mak beradigan muxitni yaratish zarur ekani aytib
tilgan . Oliy t lim muassasalarida mutaxassis sifatida yetishib chiqayotgan barcha
b lajak musiqa
qituvchilarni, musiqa t lim tizimining barcha jabhalarida birdek
musiqa darslarining spesifik xususiyatiga q yilgan talablarni mukammal darajada
bajarishga qodir deb b lmaydi. B lajak musiqa
qituvchilarda musiqiy va ijodiy
qobiliyatni shakillantirish, pedagogik mahoratini oshirish orqali, darslarni samarali va
qiziqarli tashkil qilish imkoniyati ortadi.
Qanday qilib yaxshi musiqa
qituvchisi b lish mumkin? - degan savolga javob izlar
ekanmiz, P.I. Chaykovskiyning quyidagi s
mexnat va yana mexnat qilittt zarur. Hatto zakiy aql egasi b lgan kishi ham, mashaqqatli
mexnat kit^as ekan, nafaqat buyuk,balki,
Darhaqiqat, jamiyatimizda musiqa
qituvchilaridan serqirralik, ijodkorlik, ijro texnikasida
mukammallikka erishilari uchun tinimsiz
z ustida ishlash, k proq mexnat qilish talab
etiladi.
Shuni alohida takidlash joizki, yangi
zbekistonni ravnaq topishida xalqimizning
m naviyati va m rifatini yuksaltirishda musiqa darslari fan sifatida keng va badiiy
tafakkurga ega shaxsni tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Buni jamiyatimizning
har bir
zosi (maktab direktori, bo cha mudirasi, ota - onalar va boshqalar )
anglab
Musiqa t limida har bir
quvchining
z badiiy imkoniyatlarini ochish va ijodiy
rivojlanishi uchun yanada kengroq shart-sharoitlar yaratish vazifasi ustuvor ahamiyat kasb
etadi. Bundan tashqari
quvchilarda, kelajakda qaysi kasbni tanlashlaridan qattiy nazar,
badiiy estetik tarbiyasi, yuksak m naviyat va keng dunyoqarashni shakllantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Zero, musiqa darslarining spesifik xususiyatlarining 4- bandida
sir k rsatadi, quvontiradi hamda ijodiy kechinmalar
uy otadi. Yaxshi, mazmunli qiziqarli musiqa darslaridan bolalar badiiy va m naviy
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
63
ozuqa oladilar. Musiqa darsi
zining faol psixologik t ^ri hamda qiz in ijodiy faoliyati
-
limning mohiyati,
maqsad va vazifalari, y nalishi, mazmun va jarayonining harakterini ochib berishda
tamoyillar asosiy
limdagi bir nechta prinsiplarni
y nalishlarga ajratadi: 1. Falsafiy-estetik y nalish (... Musiqiy t limda insonparvarlik
z- zini baholashi...). 2. Musiqashunoslik
y nalishi (... xalq, milliy va zamonaviy musiqa birligiga tayanish; musiqa janrlari va
ularning hayot bilan bo liqligiga tayanish; tinglash, ijro etish, ijod etittt faoliyat asosi
sifatida...). 3. Badiiy-psixologik y nalish (... Musiqiy t limda ong va tafakkur birligiga
tayanish...). 4. Badiiy-didaktik y nalish (... Musiqiy t lim -tarbiya birligi, izchillik va
tizimlilik, ilmiylik, musiqiy t lim natijalari mustahkamligi...). 5. Musiqiy pedagogik
y nalish (... obrazlilik va butunlik, musiqiy ped?gogik maqsad va vositalar aloqadorligi,
badiiylik vatexnologiya birligi...) Musiqa darslari va mash ulotlarida ijodiy qobiliyatni
shakllantirish jarayonida:
- musiqa darsi uchun
ziga xos b lgan ijodkorlik k nikmalarni shakllantiradigan
va ayni paytda didaktik talablarga javob beradigan musiqiy materiallarni tanlang;
- musiqa darslarida ijodiy faollik oshiradigan, qiziqish va ijobiy muhitini yaratishga
yordam beradigan texnik vositalar, uslub va metodlardan foydalanish;
-musiqa darslarida musiqiy faoliyat turlarini olib borishda ijod namunalarini
namoyish etish usullarini tanlash, ijrochilik mahoratini k rsatish, turli usullar bilan
improvizatsiya qilish;
-maktab
quvchilari uchun qator musiqiy ijodiy vazifalarni ishlab chiqish va
aniqlash;
Musiqa
qituvchisi har doim faol b lishi, mash ulot va darslarni ijobiy emotsional
kayfiyatda
tishi, mavzuni bolalarga mazmunli, qiziqarli va esda qoladigan qilib
yetkazishi lozim, bu k p jihatdan
qituvchining tajribasiga, mutaxassislik b yicha
yetarli bilim, k nikma va malakasiga va pedagogik mahoratiga bo liq.
Musiqa darslarida bolalar uchun nafaqat ijodiy jarayon, bu kongnitiv izlanish
amaliyotidir. Shu bilan birga, musiqiy ijodkorlik har qanday ijodiy tashkil etishga
qaratilgan musiqiy t limning umumiy qonunlariga b
bilan aloqa qilish, individual pozitsiyani egallashga,
zining semantik va qadriyat
y nalishini t kidlashga imkon beradi. Bundan asosiy k zlangan narsa, bolalarni ijodiy
jarayon bilan qiziqtirish. Bolalarni ijodiy
yin jarayoniga jalb qilish, ularning har qanday
faoliyatga b
bir odamda mavjud b lgan ijodiy qobiliyatlarning namoyon b lishini ra batlantiradi.
Musiqiy ijodiy jarayonda hissiy sezgirlik, aniq fikirlash, mantiqiy fikirlash, ijodiy
tasavvur, faollik va tez qaror qabul qilish qobiliyati muhim ahamiyatga ega. Oliy t lim
muassasalarini asosiy vazifasi har bir yoshning shaxsiy imkoniyatlarini ochib berish,
ularning tashabbuskorligi va ijodkorligini kuchaytirishdir. Bunda hamkorlikda
qitish - bu
talaba shaxsiga y ldir.
Shaxsga y naltirilgan pedagogika tamoyiliga asoslangan ijodiy hamkorlik natijasida
va
qituvchi va talabalar
rtasidagi
zaro munosabatlar jarayonida talabalarning ijodiy
qobiliyatlari t liq amalga oshiriladi. Bunda Rossiyalik olimlardan I.P Volkov ijodiy
qobiliyatlarni aniqlash va rivojlantirish - talabalarni turli xil ijodiy faoliyat bilan
tanishtirish. G.S. Alsxuller - ijodiy faoliyat bilan shu ullanish; ijodiy xayolot texnikasi
bilan tanishtirish; ixtiro muammolarini hal qilish imkoniyatlari. I.P. Ivanov-
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
64
t kidlashgan.
Ijodiy qobiliyat tushunchasini izohlashdan oldin qobiliyat tushunchasini
ziga
t xtalib
tish joizdir.
Qobiliyat - odam psixikasining eng muhim hususiyatlaridan biri b lib, bu
xususiyatlarni xaddan tashqari keng t ldirish imkoni oqibatida qandaydir bir qobiliyatning
nisbiy zaifligi, hattoki bu qobiliyat bilan hammasidan k ra bir-biri bilan chambarchas
bo liq faoliyatning muvafaqqiyatli bajarish imkoni aslo y q emas .
Qobiliyat bilimdan farq qiladi. Bilim - bu ilmiy mutolaalar natijasidir, qobiliyat esa
insonning psixologik va fiziologik tuzilishiga xos b lgan xususiyatdir. Qobiliyat bilim
olish uchun zaruriy qulaylik yaratadi, shuningdek, u m lum darajada bilim olish
mahsulidir. Umumiy va maxsus bilimlarni , shuningdek, kasbiy mahoratni egallash
jarayonida qobiliyat mukammal rivojlanib boradi.
Qobiliyatlar bilim, k nikma va malakalarda aks etmaydi, balki ularni egallash
dinamikasida namoyon b ladi. Faoliyat uchun kerak b lgan bilim k nikma va
malakalarni
zlashtirish jarayonida yuzaga chiqadigan farqlar qobiliyatlar t
risida
mulohaza yuritish imkonini beradi.
Demak, shaxsning faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirish sharti hisoblangan,
bilim k nikma va malakalarni egallash dinamikasida yuzaga chiqadigan farqlarda
namoyon b ladigan individual psixologik xususiyati qobiliyatlar deyiladi.
T lim va tarbiya, shaxsning shakllanishi, qobiliyatlarni rivojlantirish hanuzgacha
zamonaviy pedagogikaning eng dolzarb masalasi b lib qolmoqda. Ushbu muammo tadqiq
qilinar ekan, avvalo qobiliyatlar va badiiy ijodkorlik t
risida juda k plab ruhshunoslar
izlanish olib borishgan va olib borishmoqda.
Har bir b lajak musiqa
qituvchining imkoniyatiga qarab ijodiy qobiliyati,
qiziqishini samarali rivojlantirishda:
- yechimi aniq b lgan ijodiy vazifalar berish;
- pedagogik faliyatda yuzaga kelishi mumkin b lgan muammoli vaziyatlarni
mustaqil hal qilishga
rgatish;
- umumt lim maktabalri musiqa darslarida faoliyat turlarini samarali tashkil qilishda
ijodiy muhitni yarata bilish;
- amaliy mash ulotlar orqali talabalardagi ijodiy qobiliyatlarni faollashtirish va
y naltirish usullari bilan amalga oshirilishi mumkin.
bugun paydo b lgan muammo emas. Azaldan ijodkorlikning boshlanishi b lgan
insondagi ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish masalasi bevosita bolalar t lim-tarbiyasi bilan
shu ullanuvchi pedagoglarni ham, ilmiy tadqiqotchilarni ham birdek qiziqtirib keladi.
Ijodkorlik shaxsda mustaqil fikrlash sifatlari namoyon b lishining eng asosiy va faol
shakli hisoblanadi. Unga berilgan t riflar bir- biridan jiddiy farq qilsada, uning ayrim
umumiy jihatlarini k rsatish mumkin, bular: birinchidan, ijodkorlik natijasi sifatida
olinadigan mahsulotning sifat jihatidan yangilikka ega b lishi; ikkinchidan, ushbu jihatlar
ijodkorlikning dastlabki asoslarida mavjud b lmaganligi; uchinchidan, har qanday
ijodkorlik faoliyati intellektual izlanishni taqozo etishi bilan belgilanadi.
B lajak musiqa t limi
qituvchilari musiqa t lim-tarbiyasini t
ri tashkil etishni
bilishi lozim. Eng asosiysi, musiqa darslarini
ziga xos jixatlarini zamonaviy bilimlar
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
65
asosida tarkib toptirishning samarali usullarini va zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
foydalanish maqsadga muvofiqdir.
T lim jarayonida hamkorlikda
qitish texnologiyalarini q llash jarayonida
talabalarning
ziga xos xususiyatlari,
z qarashlarini mustaqil bildira olishlari, har
qanday muammoli vaziyatni tahlil eta olishlari,
zlarining shaxsiy bilim va amaliy
k nikma, malakalarga ega ekanliklari muhim hisoblanadi.
Adabiyotlar
.
-intizom va shaxsiy javobgarlik - har
bip rahbar faoliyatining kundalik qoidasi b
- 2017.
2.
Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini t minlash -
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - T.:
zbeshyuton, 2017.
3.
Y ldoshev I.A. T limda zamonaviy texnik vosita va texnologiyalar .
Monografiya -
4.
- 2013. 164 b.
5.
- Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2021. 161 b.
6.
Akbarov I.A. Musiqa lu ati. - T.:
qituvchi, 1997. -383 b.
