Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
120
B
AJAK BOSHLAN
ICH T
LIM
QITUVCHILARINING
DEONTOLOGIK KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISHGA T
SIR
ETUVCHI OMILLAR
Abdullayeva Nasibaxon J rayevna
p.f.d., professor.
Kalandarova Fazilat Toxirovna.
University of business end science
nodavlat oliy t lim muassasasi
Pedagogika va psixologiya kafedrasi
qituvchisi
Annotatsiya
: Mamlakatimiz mustaqillikka erishgandan keyin misli k rilmagan
ulkan ishlar, islohotlar boshlanib ketdi. Ular orasida eng asosiy vazifalardan biri uzluksiz
t lim tizimining yuzaga kelishi va unda tub
zgarishlarni amalga oshirilishi b ldi.
Ushbu
maqolada
b ajak
boshlan ich
t lim
qituvchilarining
deontologik
kompetentligini rivojlantirishga t sir etuvchi omillar haqida ma`lumotlar keltirilgan.
Kalit so`zlar
: Bilim, ko`nikma, malaka, kasbiy sifatlar, deontologik kompitentlik,
pedagogic-psixologik aspect, kasbiy muhit.
:
-
Abstract
: After our country gained independence, unprecedented great works and
reforms began. Among them, one of the most important tasks was the creation of a
continuous education system and the implementation of fundamental changes in it. This
article presents information about the factors affecting the development of deontological
competence of future primary education teachers.
Key words
: Knowledge, skill, qualification, professional qualities, deontological
competence, pedagogical-psychological aspect, professional environment.
Boshlan ich sinf
qituvchisi bola bilan har tomonlama ishlay olishi, boladagi
barcha
zgarishlarni psixolog nuqtai nazaridan baholay olishi va bola psixologiyasidan
kelib chiqib dars mash ulotlarini tashkil etish lozim.
zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyevning 2018-yil 28 dekabrdagi Oliy Majlisga Murojaatnomasida
t
rta t lim tizimini bugungi kun talablari asosida tashkil
etish, farzandlarimizning har tomonlama kamol topishi uchun barcha sharoitlarni yaratish
lozim. Hozirgi kunda faqat
qituvchi mehnati va mahoratiga asoslanib tashkil etilgan
t
qituvchining asosiy vazifasi
quvchiga tayyor bilim berish emas, balki bilimlarni mustaqil egallashlariga
k maklashishdan iborat. Buning uchun
quvchilarning
z qobiliyati va imkoniyatlarini
t la-t kis namoyon etishlari va butun kuch
ayratlarini bilim olishga sarflashlari uchun
imkon beradigan darajada t lim-tarbiya jarayonini takomillashtirish zarur. Yurtboshimiz
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
121
Sh. Mirziyoyev t
lim va tarbiya tizimining barcha b
inlari
faoliyatini bugungi zamon talablari asosida takomillashtirishni
zimizning birinchi
darajali vazifamiz deb bilamiz. Haqiqatdan ham hozirgi vaqtda yoshlar tarbiyasi biz uchun
dolzarbligi va ahamiyatini hech qachon y qotmaydigan b lib qolmoqda. Buning uchun,
avvalo, boshlan ich sinflarda
sib kelayotgan yosh avlodga mukammal t lim-tarbiya
berish zarur. Boshlan ich sinf
qituvchilari kuchli pedagogik mahoratga ega b lishlari
shart. Bugungi globallashuv va axborot asrida uzluksiz t limning har bir bosqichida
mamlakat taqdiri har jihatdan mukammal bilim va dunyoqarashga ega, raqobatbardosh va
malakali kadrlar tayyorlash ishiga dolzarb masala sifatida qaralmoqda. Bu esa b lajak
boshlan ich
t lim
qituvchilarining
deontologik
kompetentliklarini
samarali
shakllantirish uchun zamonaviy sharoitlarda mazkur jarayonga k proq t sir etuvchi
omillarni aniqlash va b ajak boshlan ich t lim
qituvchilari deontologik
kompetentliklarining shakllanishini tahminlovchi pedagogik shart-sharoitlarni aniqlashda
ularni inobatga olish zarurdir. Entsiklopedik lu
-bir jarayon rivojiga t sir
riflanadi1 .
tkazilgan tahlillar
psixologik-pedagogik tadqiqotlarda omillarga k proq quyidagilar kiritilishi t
risidagi
-iqtisodiy sharoitlar, insonning faoliyati
risida sotsiumning
gan insonning biror-bir sifatlarining shakllanishi
jarayoniga t sir k rsatuvchi uning psixologik xususiyatlari. Tadqiqotlar jarayonida oliy
t lim muassasasida b ajak
boshlan ich t lim
qituvchisining
deontologik
kompetentligini shakllantirish jarayoniga t sir k rsatuvchi ikki guruh omillar aniqlandi:
-pedagogik omillar (zamonaviy ijtimoiy sharoitlar bilan tavsiflanadi
ijtimoiy
aspekt, oliy t lim muassasasida tarbiyaviy-t limiy jarayonni tashkil etish - pedagogik
-pedagogik omillar (b ajak boshlan ich t lim
qituvchisining
tavsiflanadi - psixologik
aspekt, uning bilimlari, k nikma va malakalari bilan - pedagogik aspekt).
A. Ye. Dmitriev va M. R. Levov t kidlashlaricha, maktabning dastlabki,
boshlan ich bosqichi bola shaxsini, uning qobiliyatlarini rivojlantiradi, uni muloqotga,
ona tiliga,
qishga, axloqiy, estetik, jismoniy madaniyat asoslarini
rgatadi, tizimli
mehnat odatini shakllantiradi. Bolalar tabiat, jamiyat, inson va uning mehnati t
risidagi
umumiy tasavvurlarni, dunyoqarash asoslarini egallaydilar. Boshlan ich maktabda t lim
oluvchilar
qish, yozishning zarur k nikma va malakalarini egallaydilar, atrofdagi
olamni kuzatish,
chash va hisoblashga
rganadilar, mantiqiy eslab qolish usullarini,
nazariy tafakkur elementlarini, nutq va xulq madaniyati, shaxsiy gigiena va so lom
turmush tarzi asoslarini egallaydilar. Bolalarda dastlabki qadriyatli y nalishlar yuzaga
keladi,
qish motivi shakllanadi, bilimlar, m naviy qadriyatlarga mehr singdiriladi. Har
bir
qituvchi mazkur sharoitlarda ishlash, bunday vazifalarni bajarishga tayyorlangan
b ishi kerak. U shuningdek, zamonaviy bolani, uning ehtiyojlari, qiziqishlarini bilishi,
bolalarni va ularning rivojlanish shartsharoitlarini
rganishning zamonaviy metodlarini
egallagan b lishi kerak
Shunday
qilib,
b lajak
boshlan ich
t lim
qituvchilari
deontologik
kompetentligining shakllanishiga t sir etuvchi ijtimoiy-pedagogik omillar guruhidagi
ijtimoiy aspekt quyidagi omillarni belgilaydi
ich t lim
qituvchisining mavqei (jamiyat tomonidan har bir inson hayotida t limning
boshlan
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
122
g ich t lim
qituvchisi kasbiga talablar
q
sish imkoniyatlari (pedagogik faoliyatda kasbiy
sish,
pedagogik faoliyatda professionallikka va uning oliy bosqichi
pedagogik mahoratga
erishish). Zamonaviy sharoitlarda kasbiy t
fenomeni alohida ahamiyat kasb etmoqda.
Britaniyalik psixolog Dj. Raven, zamonaviy jamiyatda kompetentlik muammosini
rganib, kompetentlik va xulq, kompetentlik va qobiliyatlar, kompetentlik va
rivojlantiruvchi muhit, kompetentlik va qadriyatlarning
qaratadi. Muallif kompetentlikni shakllantirish uchun muhit katta ahamiyatga ega deb
hisoblaydi. S.I.Ojegov lu
diruvchi
modda, shuningdek nimanidir
faoliyati kechadigan atrof, tabiiy sharoitlar yi indisi; Rus tili akademik lu atida esa
tabiiy va ijtimoiy sharoitlar yi
-maishiy shart-
sharoit;
T riflar tahlili k
makon, atrof, sharoitlar toifalari orqali ochib beriladi. Demak, mohiyatan, inson hayot
faoliyatiga t sir k rsatuvchi omil hisoblanadi. V. A. Levinning tadqiqotlarida t lim
muhiti deganda belgilangan namuna b yicha shaxsning shakllanishiga t sirlar va
sharoitlar tizimi, shuningdek uni rivojlantirish uchun ijtimoiy va fazoviypredmetli atrofda
mavjud b gan imkoniyatlar tushuniladi3 . Yuqoridagi t rifdan k rinib turganidek, oliy
t lim muassasasida t lim muhiti
bu b lajak mutaxassislarning deontologik
kompetentligining shakllanishiga t sir etuvchi
quv-tarbiyaviy jarayonning ajralmas
qismidir.
Xulosa qilib aytganda b lajak boshlan ich t lim
qituvchilarining deontologik
kompetentligini shakllantirishga psixologik-pedagogik omillarning t siri k p jihatdan
shaxsning
zi, insonning
ziga talablari tizimiga bo liq hisoblanadi. Bu
z kasbini
tanlashdan qoniqish, zamonaviy boshlan ich t lim
qituvchisi t
risidagi tasavvurlar
va mazkur tasavvurlarga mos b ishga intilish, motivatsiyalarda ifodalanadi.
1. Shavkat Mirziyoyevning 2018-yil 28 dekabrdagi Oliy Majlisga Murojaatnomasi.
2
-pedagogik kompetentliligi.
kompetentsiyasini rivojlantirish metodikasini takomillashtirish. Diss.ishi.-Toshkent:
TDPU, 2020.
-
pedagogik ijodkorligini rivojlantirish texnologiyalari. Diss.ishi.- Toshkent: TDPU, 2019.
-Toshkent: TDPU,
2019.
-
-
-
1990. -
-69. 152
