Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
268
BO`LAJAK MUTAXASSISLARNI NUTQ MADANIYATINI
RIVOJLANTIRISH METODIKASI
Abdullayeva Nasibaxon J rayevna
p.f.d., professor.
Mamatqulova Nilufar Boyzoq qizi
ADU tayanch doktaranti
Annotatsiya:
ushbu maqolada bo`lajak mutaxassislarni ijtimoiy munosabatlarda
nutq madaniyatinining tutgan o`rni hamda jamiyat hayotida muloqatning ahamiyati,
muloqat shakllari va bosqichlari, muloqatning kommunikativ, interaktiv, pertseptiv
tomonlari va pedagogik muloqat haqida m lumotlar berilgan. Inson bor ekan o`zga
insonlar bilan muloqot qiladi. So`z orqali, imo ishoralar orqali va boshqalar. Nutq
madaniyatinining yaxshi rivojlanishi tinglash odobi va gapirish odobiga ham ko`p jihatdan
bog`liq.
Kalit s zlar:
Muloqat, pertseptiv, kommunikativ, interaktiv, kasbiy pedagogik,
muloqotchanlik, nutq madaniyati.
:
Abstract:
this article informs future professionals about the role of speech culture
in social relations and the importance of communication in society, forms and stages of
communication, communicative, interactive, perceptive aspects of communication and
pedagogical communication. As long as there is a person, he communicates with other
people. Through words, gestures, etc. The good development of speech culture depends on
the manners of listening and speaking.
Key words:
communication, perceptive, communicative, interactive, professional
pedagogy, communication, speech culture.
Muloqat odamlar amalga oshiradigan faoliyatlar ichida
takchi
rinni egallab, u
insondagi eng muhum ehtiyojni-jamiyatda yashash va
zini shaxs deb hisoblash bilan
bo liq
ehtiyojlarni
qondiradi.
Muloqat-odamlarning
birgalikdagi
faoliyatlari
ehtiyojlaridan kelib chiqadigan turli faolliklar mobaynida bir-biri bilan
zaro
munosabatlarga kirishish jarayonidir.Yani har bir shaxsning jamiyatda ado etadigan ishlari
zaro munosabat va
zaro t sir shakllarini
z ichiga oladi.
Muloqat tushunchasi shunday jarayonki, unga bir vaqtning
zida quydagilar kiradi:
a) Individlarning
zaro t sir jarayoni;
b) Individlar
rtasida axborot almashuvi jarayoni;
c) Bir shaxsning boshqa shaxsga munosabati jarayoni;
g) Bir kishining boshqalarga t sir k rsatish jarayoni;
d) Bir-biriga hamdardlik bildirish imkonyati;
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
269
e) Shaxslarning bir-birlarini tushunish jarayoni;
Maxsus pedagogik qobiliyatlari ichida shundaylari ham borki, ularni aniq
qituvchilik yoki tarbiyachilik faoliyatiga mansub deb ajratib b lmaydi. Negaki, ular har
ikkalasi uchun ham bir xilda zarurdir. Ushbu jihat-pedagogik muloqot, muomaladir.
Psixolog olim V.A.Kan-Kalik bunday qobiliyatni tadqiq qilib shunday fikrlarni bergan edi.
Pedagogik ishi
z tuzilishida ikki yuzdan ortiq tuzilmani tashkil qiladi. Muloqot uning
eng murakkab tomonlaridan biridir, negaki u orqali pedagogik faoliyatning eng asosiy
maqsadi- qituvchi shaxsining
quvchi shaxsiga t siri amalga oshiriladi. Pedagogning
muhim mahoratlaridan yana biri
quvchilar bilan uzoq va samarali t sir
tkazishni
tashkil etishidir. Odatda, bu mahoratni pedagogning kommunikativ qobiliyati bilan
bo laydilar. Kasbiy pedagogik muloqotiga ega b lish shaxslararo muloqotga tegishli
b
nazardan qiziqarli b lgan, lekin kam
rganilgan va amaliyotda k pdan k p muammolar
keltirib chiqaradigan turi pedagogik muloqotning noverbal shakli deb nomlanadi. Bu bilan
bo liq kommunikativ qobiliyat quyidagilarni
z ichiga oladi: notanish odamlar bilan
muomalaga kirisha bilish, ziddiyatlarni oldini olish, yuzaga kelgan tushunmovchilik va
ziddiyatlarni
z vaqtida cha olish, boshqa odam tomonidan
zini t
ri tushunishni va
qabul qilishni t minlaydigan tarzda
zini tutish, boshqa odamga
zining qiziqishlari va
hissiyotlarini bayon etishga imkon berish, muloqotdan
zi uchun yuqori darajada foyda
ola bilish qobiliyati.
G.M.Andreeva muloqatning quydagi tuzilishini taklif etdi:
1.Muloqatning kommunikativ tomoni:y ni, muloqatga kirishuvchilar
rtasidagi
m lumot va axborotlar almashinuvi jarayoni.
2.Muloqatning interaktiv tomoni:y ni, muloqatga kirishuvchi tomonlarning bir-
birlarining ijtimoiy xulq-atvorga t sir k rsatish jarayoni.
3.Muloqatning pertseptiv tomoni: :y ni, muloqatga kirishuvchi tomonlarning bir-
birlarini idrok etishlari va tushunishlari bilan bo liq b lgan murakkab psixologik
jarayon.
Xulosa qilib aytish mumkunki muloqat har bir insonning ijtimoiy tajribasi, uning
insoniy
qiyofasi,
fazilatlari,
hattoki
nuqsonlari
ham,
muloqat
jarayonining
mahsulidir.Jamiyatdan ajralgan, muloqatda b lish qobilyatini y qatgan odam
zida
individ sifatlarini saqlab qolishi mumkin, lekin u shaxs b la olmaydi. Demak hamma
faoliyat muloqatga bo liq hisoblanadi.Muloqat bu shaxslarning jamiyatda
z
rnini
topishida m lum bir faoliyat bilan shu ullanishida muhum r l
ynaydi. Alisher Navoiy
z k ngillar
zining psixologik, estetik, jismoniy, axloqiy jihatlarini namuna holatda
namoyon etishi muhim. Yuksak tuy u madaniyatiga ega b lgan pedagog talabalarning
kayfiyati, noxushligini darrov fahmlaydi. Q pol, odobsiz gaplarga
rin qoldirmaslik,
talaba shaxsiga tegadigan q pol muomala qilish pedagogning faoliyatiga putur tkazadi.
Talaba ahvolini tushunish, unga hamdard b lish, madad berish kerak.Bu jarayon esa
muloqat jarayonida olib boriladi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
Sh.A.D
psixologiya) 2020-yil
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
270
2. Z.T.Nishanova,N.
- 2019-yil.
-2007.
4. Cramond, B. & Wang, L. (2012). The audacity of creativity assessment. In S.
Hunsaker (ed.), Identification of students for gifted and talented education services:
Theory and practice, pp. 337 361. Mansfield, CT: Creative Learning Press.
5. Dewey, J. (1938/2008). The Later Works of John Dewey, Vol. 4, 1925 1953:
1929: The Quest for Certainty (Collected Works of John Dewey). Carbondale, IL:
Southern Illinois University Press.
