Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
425
SMIRLIK DAVRIDA AXBOROT OLISH MADANIYATINI RIVOJLANTIRISH
AHAMIYATI
Raimjonova Xurshidabonu
ofurjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti magistranti.
Annotatsiya:
Axborot xurujlarining yosh avlodga xususan
smirga va jamiyatga
salbiy t siri haqida s z boradi. Mafkuraviy siyosiy ziddiyatlar, ommaviy madaniyat
axborot xavf omilini keltirib chiquvchi deb qaraladi.Axborot-psixologik xavfsizlikni
tadqiq etgan olimlarning izlanishlariga diqqat qaratiladi. Maqolada
smirlik davrida
axborot olish madaniyatini rivojlantirishning psixologik jihatlariyoritildi.
Kalit s zlar:
axborot, smirlik davri, axborot-psixologik xavfsizlik, milliy axborot
siyosati, axborot olish madaniyati
Kishilik jamiyati paydo b lgandan beri inson axborot olish, tarqatish va undan
foydalanishga ehliyoj sezib keladi. Albatla, qadimda bu jarayon juda sodda k rinishga ega
edi. Dunyo taraqqiy etgan sari u murakkablashib, axborotning jamiyatdagi
oshdi. Hatto, davrimiz ham "Axborot texnologiyalari asri" - deb nom olgani bejiz emas.
Bugungi kunda mamlakatimizda axborot sohasida bosqichma-bosqich islohotlar amalga
oshirilmoqda. Yurtboshimiz t
va erkinliklarini t minlash masalasi insonning axborot olish, axborotni va
z shaxsiy
fikrini tarqatish huquqi hamda erkinligini
zida mujassam etgan b lib, bu yurtimizda
demokratik jamiyat asoslarini barpo qilishning muhim sharti. tabir joiz b lsa, tamal toshi
MUHOKAMA VA NATIJALAR.
Axborot asri kechayotgan dunyomizda
Ommaviy Axborotvositalrining
rini tobora ortib bormoqda. Hayotimizga zamonaviy
jurnalistikaning eng jadal turlari: internet, televidenie, radio kabi ommaviy axborot
vositalariga ijtimoiy reklama tushunchasi kirib keldi. Ularning
smir yoshlarning biror bir
masala yuzasidan dunyoqarashini shakllantirishdagi hamda tarbiyaviy
rni beqiyosdir.
Mamlakatimizda yoshlarga ularning porloq kelajagiga b
vaqt asosiy va dolzarb muammolardan biri b lib kelgan.Shu sababli barcha
jabhalarda olib borilayotgan say-harakatlar, prezidentimiz Shavkat Mirziyayev tomonidan
chiqarilayotgan qonun va farmonlarning deyarli barchasida
smir yoshlar va ular
bilan bo liq muammolar,ularning porloq kelajagi uchun kerakli shart sharoitlar yaratilishi
z aksini topmoqda.Yoshlarga oid davlat siyosatini takomillashtirishda axborot psixologik
xavfsizligini t minlash yot
oyalarga qarshi kurashish uchun asos b lib xizmat
qilmoqda. Bola huquqlari t
-davlatlar ushbu
moddaning amalga oshirilishini t minlash uchun qonuniy, m muriy va ijtimoiy,
shuningdek, t lim sohasidagi chora-tadbirlarni k radilar. Ana shu maqsadlarda, boshqa
xalqaro hujjatlarning tegishli qoidalariga amal qilgan holda, ishtirokchidavlatlar, jumladan:
ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh yoki eng kichik yoshlarni belgilab q yadilar;
Yoshlarga oid davlat siyosatining qabul qilinganligi va bu huquqiy asos orqali yoshlari
psixologik q
-sharoitlarini t minlash kabi
ijtimoiy-iqtisodiy masalalar ham ularning kelgusida munosib hayot kechirishlari uchun
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
426
orqali
smir shaxsiga t sir etishning zamonaviy pedagogik-psixologik yutuqlardan
foydalanish maqsadga muvofiq keladi. Axborotga quyidagicha t rif berish mumkin
-manbaalari va taqdim etilish shaklidan q tiy nazar, shaxslar, predmetlar, faktlar,
voqealar,hodisalar, va jarayonlar t
risidagi m
sib kelayotgan yosh avlodni barkamol shaxs etib tarbiyalash ustuvor vazifa
sanalar ekan bu borada turli xil yot tahdidlarning oldini olish shaxs ongiga t sir etish
mumkin b lgan axborotlarning potensial xavfidan ogoh b
madaniyati,
smirlik davrida axborot olish madaniyatini rivojlantirish, axborot psixologik
xavfsizligi immunitetini shakllantirish muhim ahamiyatga ega b lib bormoqda.
Mafkuraviy-siyosiy ziddiyatlar t siri k lami kengayib yosh avlodni ham
z domiga
tortib bormoqda. Biror siyosiy tuzilma yoxud birlashma tashkilot , davlat haqida turli
vositalar orqali
zgartirishga intilish avj olmoqda. Internetda keng tarqalayotgan
video yinlarning ayrimlari, kinolar, multfilmlar, ularda ijo etuvchi boshqahramon obrazi
asl holatda salbiy shavqatsiz axloqsiz holda tasvirlanishi, bola uni q rqmas kuchli hech
kim bilan hsoblashmaydigan agressorni k radi hamda
zi ham shu qahromonga
xshashga uning harakatlarini takrorlashga intiladi. Axborot psixologik xavfsizlik nafaqat
psixologiyada
balki,
pedagogika,
sotsiologiya
,
falsafa,
axloqshunoslik,
madaniyatshunoslik, dinshunoslikda turlicha talqinda
rganilmoqda.
Axborot-
yodgorliklar,ajdodlarimiz Kaykovus, Y.X.Hojib, A.Yassaviy, A.Farobiy, A.Beruniy,
A.Navoiy, H. Koshifiy, B.Naqshband, tomondan yozib qoldirilgan ilmiy falsafiy asarlar,
t limotlarida
z aksini topgan. Ayniqsa ochiq axborot tizimlari sharoitida axborot
psixologik xavfsizlik xorijda va mamlakatimizda turli yondashuvlar asosida
rganilgan.
arb psixologlaridan L.Terman, R. Veys, E.Tiyd, G. Roland, Y. Burgess, M.Odema, P.
Boennanlar etnik munosabatlarning psixologik talqinini ochib berishgan b lsa, K.Yang,
A.Goldberg, M. Griffist, R. Devis, J.Groxol, K. Surrat, P. Shumaxer,J. Moreyxen-
-
Rus olimlaridan A. Voysunskiy Shaxsnining internetdagi faoliyati va unning turli
tarmoqlarga t sirini
rgangan b lsa, O. Smislova xakkerlarning omma tajribasini his
xtalib
tgan. Ijtimoiy psixologiyada axborot tahliliy asosga ega G.Andreyeva, Y. Shoroxova, N.
Bogomolova ilmiy izlanishlarida birlamchi guruhlarda psixologik xavfsizlikga ahamiyat
berishgan.
zbekistonlik faylasuf, sotsiolog, pedagog siyosatshunos olimlari Q.Nazarov,
V. Alimasov, J. Shermuhamedova, A. Erkayev, A.Mavrulov, A. M minov, G. Tulenova,
O. Abbosx jayev, B. Axmedov, R. Q chqorov, A. Tashanov, S. Mamashokirov,
N.Saliyeva, R. J rayev, O. Musurmonova, U. Mahkamova, Sh. Qurbonov, D. R ziyev,
B, Xodjayev kabi olimlarnining ilmiy izlanishlarida tarixiy milliy qadriyat shakllanishi,
milliy ong vatan tuy
xtalib
tadilar.
Hozirgi vaqtda
smirlik davriga oid axborot-psixologik xavfsizlik muommosini
rganish yoshlarda mafkuraviy immunitetni shakllantirish, Ommaviy madaniyat
t sirlardan himoya qilishnining turli usullari sifatida, internet- tobelik muommosi, shaxs
xulq-atvorinining shakllanishida OAV ning t siri kabi
nlab tadqiqotlar olib
borilmoqda.Mamlakatimizda
smir yoshdagi
quvchilarda kompyuter
yinlariga
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
427
smir psixologik
tilgan. Sinaluvchilar bilan
suhbatda ular
yin
emas tengdoshlar orasidagi
nufuzi
muhim
ahamoiyati
t kidlshganBugungi kunda axborot xurujlarining turli xususiyatlarini inobatga olgan
holda, quyidagi tartibda k rsatib
tish maqsadga muvofiq:
1. Xalqaro terorizm;
2. Diniy ekstremizm;
3. Narkotrafik;
4. Qurol-yaro va
q-dorilar kontrabandasi;
5. Komyuter firibgarligi;
6. Transplantatsiya uchun inson tana
zolarining noqonuniy savdosi;
7.Qimmatli qo ozlarni qalbakilashtirish va noqununiy daromadlarni legallashtirish;
8. Transmilliy uyushgan jinoyatchilik;
9. Noqoniy migratsiya;
10. Missionerlik va prozelitizm harakati.
Ochiq axborot tizimlarining turli mamlakatlarga
tkazayotgan t siri ham turlicha.
Bu hol dunyo mamlakatlarining iqtisodiy, axborot, m naviy salohiyatlari va siyosati
qanday ekani bilan bo liq. Mamlakatimiznining 60% ni yoshlar tashkil qilishini hisobga
olsak, bu muommoning k lamini sezish qiyin emas. Dunyoda yuz berayotgan shiddatli
jarayonlarning har bir mamlakatga
tkazayotgan salbiy t sirini kamaytirish va ijobiy
t sirini kuchaytirish uchun shu hodisining mohiyatini chuquroq anglash, uning
xususiyatlarini
rganish lozim.Bu jamiyatning xulqiy
zgarishlarining axborot t sirida
zgarayotganligidan dalolat berib turibdi.
smirlik davrida axborot-psixologik
xavfsizlikni shakllantirish nuqtai nazardan yonashadigan b lsak quyidagi jihatlarga diqqat
qaratish mumkin. 1.
;
2. Har bir
smirning hissiy-irodaviy,ruhiy kechinmalariga;
3.
smirlarda intellekt rivojlanganligi;
4. Jamiyatda shakllangan ijtimoiy-m naviy muhit omiliga.
Axborot nafaqat mafkuraviy, iqtisodiy, etnik, diniy, shakl chegaralaridan tashqariga chiqib
ketdi, balki k p yoqlama t sir etish mumkin b lgan va iloji boricha hammaboplikni
q llovchi siyosalashtirilgan axborot xujumning asosiy shakliga aylanib ketdi.
XULOSA
Ilmiy manbalarnining tahlili shuni k rsatmoqdaki, axborot vositasida
t sir k rsatish z ilmiy konsepsiyasiga ega b
limotlariga
tayaniladi. Bugun mamlakatimiz yoshlari jahon bilan hamnafas b lishga intilayotgan
barcha narsaga qiziqish bilan yondashuvga ega b lgan ularning ong-u shuuriga egalik
qiluvchi
yot
oyalar
kurashuviga
guvoh
b lib
turibmiz.
Yosh
avlodni
insonparvarlik,vatanga muhabbat ruhida tarbiyalash, sof islom tafakkuri negiziga
asoslangan
oyalar asosida tasdiqlashimiz mumkin. T sir k rsatishning turlari k p
b lib, ularnining asosiysi sifatida strategic, tezkor va taktik turlarini k rsatib
tish
mumkin. Ular maqsad va vazifa jihatdan birbiridan farqlanadi. Tahdidlar jamiyatning
siyosiy, iqtisodiy, m rifiym naviy, ekologik, harbiy, ijtimoiy demografik sohalariga
y nairilgan b lishi mumkin.
smirlik davrida axborot psixologik xavfsizliknining
imkoniyatlarini quyidagi asosda k rib chiqish mumkin. -
smir shaxsi egiluvchan
xarakter k rinishiga ega b lib, rivojlanish jarayonid xulq-atvorini nazorat qilib borish
talab etiladi. -
smir psixologik inqirozniningeng chuqur davrini boshdan
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
428
tkazayotganligi sababli
zgalarnining q llab-quvvatlovini tuyish xohishi. - Real men
va ideal men
rtasidagi tafovutlarning b lishi. -
zgarishlar bilan kechib psixologik z riqishlarga olib keladi. - Maqsadlar chegarasini
q yib olishda qiyinchiliklar va qadriyatli y nalganlikda ozgarishlarning
ir qabul
qilinishi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
YXATI
1.
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947- sonli
zbekistonRespublikasini yanada rivojlantirish b yicha Harakatlar strategiyasi
t
zbekiston Respublikasi qonun hujjatlar t plami.-2017.-6 (766)-
son.
2.Umarov.B, Qodirov. U, Karimov.X. Ochiq axborot tizimlarida axborotpsixologik
xavfsizlik:darslik. T., 2012.-239. b.)
3. Axborot madaniyati.Maruza matni.
4. Safayev N.S., Ergashev P.S., Amirova N.A.,.Odilova N.G,.Rahimova I.I, .Ziyavidtinova
G. Z. Psixologik yutuklik asosiy mezonlarva rivojlanish qonuniyatlari. Toshkent-2018.
5
-
6. Sharopova S. Yoshlarda mafkuraviy immunitetni shakllantirishnining ijtimoiy-
psixologik asoslari. Monografiya. Guliston sh. 2020.
