Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
418
QUVCHILARDA MULOQOT FUNKSIYALARIDAN KOMPLEKS
FOYDALANISHGA ERISHISH USULLARI
Usmonova Moxizoda Avazjon qizi
Q qon davlat pedagogika instituti
1-kurs doktoranti (PhD)
Annotatsiya:
Maqolada muloqot funksiyalarini bilish
qituvchilar uchun dars va
undan tashqarida
quvchilar bilan b ladigan muloqotlarni yaxlit jarayon sifatida tashkil
etish, shuningdek t lim jarayonida tayyorgarligi muloqotning barcha funksiyalaridan
kompleks foydalanishga erishish zarurligi bilan birgalikda darsni rejalashtirish, axborot
berish,
quvchilarning
z shaxsini namoyon qilishlari va
z shaxsiy qobiliyatini ham
k rsata olishga sharoit yaratish haqida s z boradi.
Kalit s zlar:
muloqot, raqobat,
oyalar, individual, jamoa, qobiliyat, funksiyalar,
axborotlashtirish, kommunikativ, liberal, avtoritar, demokratik, liberal.
Abstract:
In the article, knowledge of the functions of communication is necessary
for the teacher to organize communication with students in and outside the lesson as an
integral process, as well as to achieve the integrated use of all functions of communication
in the educational process in the aggregate. with the need to plan a lesson, provide
information, o It is about creating conditions for students to express their personality and
demonstrate personal abilities.
Key words:
communication, competition, ideas, personality, team, abilities,
functions, information, communicative, liberal, authoritarian, democratic, liberal.
Zamonaviy
jamiyat
axborotlashtirish,
kompyuterlashtirish,
texnologiyalashtirishning yuqori darajasi, t limning jadal rivojlanishi, mehnat bozoridagi
keskin raqobat,
oyalar va fikrlar plyuralizmi bilan ajralib turadi. Bunday sharoitda
nafaqat kasbiy qobiliyatlarga ega, balki
z- zini tarbiyalashga qodir, individual t lim
trayektoriyasini shaxsiy va kasbiy rivojlanish strategiyasini qura oladigan mutaxassis eng
k p talab qilinadi.
Muloqotning eng muhim funksiyalaridan biri hamdard b lishdir. U boshqa kishi
hissiyotlarini tushunish, boshqalar nuqtai nazarini m qullash qobiliyatini shakllantirish
quvchini, uning istaqlarini tushunish va b lar asosida
quvchiga t sir etish zarurligi
anglash
qituvchi uchun juda muhimdir.
Muloqot funksiyalarini bilish
qituvchilar uchun dars va undan tashqarida
quvchilar bilan b ladigan muloqotlarni yaxlit jarayon sifatida tashkil etishga yordam
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
419
beradi.
Darsga tayyorgarlik k rayotganda muloqotning barcha funksiyalaridan kompleks
foydalanishga erishish zarur. Darsni rejalashtirayotganda faqat axborot berish haqida emas,
balki
quvchilarning
z shaxsini namoyon qilishlarini va
z shaxsiy qobiliyatini ham
k rsata olishga sharoit yaratishni ham rejalashtirishi zarur.
Bunda ayntqsa,
qituvchi yordamiga muhtoj b lgan
berish, har bir
quvchini qiziqtirish usullarini, hamkorlik va bilan bo lash va u faqat
qituvchi n qtai nazaridan emas, balki
quvchi shaxsi tomonidan ham
ylanib, turli
variantlarda tayyorlanishi zarur. Bu haqda pedagogik texnologiyada batafsil m lumot
beriladi.
z- zidan m lum bunda
qituvchi
quvchilarni
tezda jalb qilish texnikasini bilishi, dinamik t sir va
zini salobatli qilib k rsatish
usullarini egallashi zarur.
Muloqotni boshqarish bosqichida
quvchilar tashabbusini m qullash, dialogik
muloqot olib borish, haqiqiy sharoitga moslab
z fikrlariga t zatishlar kiritish zarur. Va
nihoyat,
muloqotni
tahlil
qilish uning
maqsadi,
mazmuni
va
natijasini
taqqoslashdir.ijodkorlikka asoslangan mehnatni tashkil etishni oldindan
ylab q yish
lozim. Muloqot b yicha yirik m taxassis olim KanKalik fikricha, professional pedagogik
muloqot tarkibi quyidagilardan iborat:
Sinf-guruh bilan b ladigan muloqotni pedagog tomonidan modellash
(loyihalash);
zaro t sir ettirishning dastlabki onlarida bevosita faol muloqot olib borish
(kommuniaktiv hujum);
pedagogik jarayon davomida muloqotni boshqarish;
amalga oshirilgan ishlarni tahlil qilish va uni kelgusi faoliyat uchun
modellash.
Muloqotning har bir elementlarini muvaffaqiyatli bajarish uchun
Modellash
bosqichi sinf
(guruh)
quvchilarning
ziga
xos
quyidagi
bilishni talab etadi.
Darsga tayyorgarlik k rishda uning mazmunini oldingi dars mazmuni
Tabiiyki,
qituvchi muloqotni,
quv-tarbiyaviy jarayonni tashabbuskori va
lishi zarur. Buning uchun quyidagilar tavsiya etiladi:
B
quvchilarga t sir etishda shaxs aspektlarini kiritish;
zini sinf (guruh) haqida ijobiy fikrga ega ekanligini his ettirish;
faoliyatning aniq maqsadlarini k rsatish;
quvchilarning ichki hissiyotlarini tushunish va ularga buni sezdirishi;
ayrim
quvchilargi nisbatan shakllanib borayotgan seriotip fikrlarni
zgartirish.
Bularning hammasi yosh
qituvchi faoliyatida samarali muloqot
rnatishda
t siqlarga barham beradi.
qituvchi va
quvchi
rtasidagi muloqot jarayonini boshqarish. Izlanishlarning
k rsatishicha pedagogning
quvchilarga nisbatan b lgan ijobiy munosabati, ularga tiniq,
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
420
bosiq anda murojaat qilishi
quvchilarda erkinlikni his qilishda yordam beradi.
quvchilarga not
ri munosabatda b lish ularda ishonchsizlik kam gap b lishga,
quvchilarni laganbardorlik kabi yomon fazilatlar shakllanishiga olib keladi.
quvchilar
tomondan yaxshi k ringan, hurmat qozongan
qituvchining gapi, begona, yomon
k ringan
qituvchining gap-s zlariga qaraganda,
quvchi toomndan umuman
boshqacha qabul qilinadi.
quvchilar orasida hurmat va ishonch qozongan
qituvchining s zlariga amal
qilishga harakat qiladilar.
qituvchi
zaro t sirini turlicha amalga oshiruvchi rahbar
hisoblanadi. Rahbarlik qilishning 3 xil uslubi mavjud:
Avtoritar
Demokratik
Liberal uslublardir.
1. Avtoretar uslubda
qituvchi guruppa faoliyatini muammolarni
zi hal qiladi:
masalan, qaysi
quvchi kim bilan
tirishi.
qituvchining muomalasining asosiy formasi
buyruq berish, majburlab ish buyurish, urishish yoki jazo berishdir. Bunday pedagogning
ra batlantirishi ham xuddi kamanda bergandek b ladi.
qituvchi
quvchiga bunday
t sir k rsatishni
quvchi qilgan xato ustidan kulib, qayerda xato qilganini aytmaydi.
2. Demokratik uslubda rahbar sinfning fikriga suyangan holda ish olib boradi.
Biror-bir narsani
quvchilar bilan birgalikda hal qilishga intiladi, ularning har birini fikri
bilishga harakat qiladi, hammani faoliyatga aktiv yondashishga undaydi. Bunday t sir
qituvchining asosiy t sir etish formasi iltimos qilish, maslahat berish va axborot
berishdan iboratdir.
3. Liberal uslubda
qituvchi kollektitv hayotiga aralashmaslikka harakat qiladi,
quvchilar savollariga qiziqishlariga yuzaki qaraydi. Munosabatning quyidagi uslublari
ham mavjud:
D stlik asosida mavjud b lgan munosabat
Masofani saqlovchi munosabat
Nafrat uy otuvchi munosabat
Yuzaki b lgan munosabat
1. D stlik asosida mavjud b lgan munosabatda
qituvchi bolalarga va ishga
lishi, tashkilot faoliyatiga tegishli b lgan
muammolarni birgalikda hal qilishga intiladi. Ish yaxshi yurishi uchun
quvchilar va
qituvchining tashvishi bir xil, maqsadlari ham bir xil y nalishda b lishi kerak.
2. Bunda
quvchi va
qituvchining munosabati chegaralangan b ladi. Masalan:
-men sizdan katta sizlardan
k
Pedagogning bunday avtoritar uslubda ish olib borishi,
quvchi va
qituvchi
rtoasida b lgan munosabatning muvaffaqiyatsizligiga olib keladi.
3. Q rqituv munosabatmasofa saqlovchi munosabatning haddan tashqari shakli
hisoblanadi. Bu uslubda
quvchilarga nisbatan salbiy munosabat va faoliyat tashkil
qilishda yuqoridan qarash mujassamlashadi.
Shu q
yib
q
4. Bu o zaki usulda pedagog bolalarni juda ham erkin q yib yuboradi. Natijada bu
usulda bolalar yol on gapirib
lishadi. Bu
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
421
usulning kelib chiqishi, bundan maqsad tezroq hamma bilan muloqotga kirish, hammaga
yoqishdan iboratdir. Lekin boshqa tomondan qaraganda, kasbiy faoliyatning turlari y q.
Munosabat uslubining 2 turi bor: monologik va dialogik
Dialogik munosabat tarbiyaning asosi hisoblanadi.
Monolik munosabat esa yoki
qituvchi va
quvchi tomonidan ijro etiladi.
Pedagogning bolalarga b lgan ijobiy munosabati va pedagog
rtasida hamkorlikdagi
b lgan ijodiy faoliyatini rivojlantiradi va ular
rtasidagi munosabat demokratik tusda
b lishiga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Davletshin M.G. Zamonaviy maktab
qituvchisining psixologiyasi. Toshkent:
zbekiston, 1999. B. 30.
2.
Jumaniyozov R. Nutqiy mahorat (Notiq, nutq, mantiq) /
.,
dolat, 2005.
3.
zbekiston milliy entsiklopediyasi, T., 2007.
4.
madaniyati moduli b
quv
uslubiy majmua. Toshkent, 2018. B. 17
5.
Ziyomuxammedov B. Komillikka eltuvchi kitob. Turon-iqbol nashriyoti,
Toshkent, 2006.
