Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
413
B
LAJAK
TARBIYALASHDA XALQ PEDAGOGIKASI VOSITALARIDAN FOYDALANISH
Jakbarova O.M.
Andijon davlat universiteti
qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqola b lajak
ruhida tarbiyalashda xalq pedagogikasi vositalaridan foydalanish mavzusiga ba ishlangan
b
asos qilinishi va ular onggiga tarbiyaning
zgacha uslub va shakllarini hozirgi zamon
talabiga muvofiq holda olib borishni nazariy masalalari
rganilgan.
Annotation:
This article is devoted to the topic of using the means of folk
pedagogy in the education of future teachers in the spirit of faith in family traditions, the
study of theoretical issues of substantiation of national traditions, universal values in the
education of young students and bringing to consciousness their specific styles and forms
of education in accordance with the requirements of modernity.
Kalit s zlar:
naviyat, ahloqiy, mehribonlik,
oqibatlilik, urf-odat, shajara, madaniyat, qadriyat, sharm-hayo.
Key words:
tradition, faith, social, spirituality, morality, kindness, consequences,
tradition, family tree, culture, value, charm.
zbek oilasining asosiy ijtimoiy, m naviy, ahloqiy va psixologik vazifalarini
qisqacha tahlil qilib k radigan b lsak, bolada shakllanadigan barcha hissiy, ruhiy
tuy ular: mehribonlik, oqibatlilik,
kurtaklari oilada namoyon b ladi. Shunday ekan, oila bu b lajak
qituvchilar uchun
ham eng katta m naviy tajriba
cho idir. M naviy etuk oila esa-m naviy yuksak
jamiyat tayanchidir. Oila- urf-
-m naviy qadriyatlarni
farzandlar onggiga singdirish, oila
zolarini esa kasb-hunar malakalari bilan qurollantirish
m
m naviyatli, madaniyatli va qolaversa barcha t lim oluvchilarni ortidan ergashtira
oladigan ruhan tetik,
ziga ishongan
qituvchilarning q lidadir. Shuning uchun hozirgi
kunda b lajak
pedagogikasi vositalaridan foydalanish davr talabidir.
Xalq pedagogikasining nodir namunalari, tarbiya usullari va tarbiyaviy t sirlar
muayyan vositalar orqali amalga oshirilgan. Mehmon kutish, mehmonga borish, turli
mehnat jarayonlari, hasharlar, turli gurunglar (choyxona, t y marosimlari) sayillar, turli
nishonlashlar (tu ilgan kunni nishonlash, qizlar bazmi, yigitlar bazmi), musobaqalar, turli
marosim va boshqalar
ziga xos tarbiya vositasi vazifasini bajargan.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
414
olinishi kerak. Bular
z navbatida, yangicha tarbiyaning
zgacha muvofiq uslub va
shakllarini taqozo etadi. Inson qalbiga bugun ekilgan yaxshilik uru i oradan
n yillar
tgach unib chiqadi, buni ilmiy asoslab oldindan k ra bilish kerak.Bunga esa t limda
turlicha yondashiladi:
Suhbat va hikoya.
quvchi shaxsini
oyaviy va axlooqiy shakllantirishda
qituvchining jonli s zi eng t sirli usul hisoblanadi. Suhbat uchun mavzu tanlashda
uning mazkur sinf uchun dolzarbligi, bolalarda ahloqiy ishonch uy otishning suhbat
mazmuniga b lgan munosabatlarini va suhbatdan kutilayotgan natijani hisobga olish
lozim. Suhbat turli mavzularda uyushtirilishi mumkin: etik mavzular (kishilarning
zini tutish qoidalari), estetik mavzularda (tabiat g zalligi,
shaxslararo munosabatlar, inson g zalligi), siyosiy mavzularda (davlatning ichki va tashqi
siyosati, dunyo voqealari), t lim va bilishga oid mavzularda (koinot, hayvonot dunyosi)
yoritilishi kerak. Suhbat davomida
quvchilarning dilidagini aytish jasoratini uy otish,
quvchilarni fikrlashga majbur qiluvchi savollar berish juda muhimdir. Bu borada bahs-
munozaralarning ahamiyati katta.
Hikoya.
quvchilar odatda hayotdan va badiiy adabiyotdan olingan aniq misollar
bilan t
hikoya qilib berish mumkin. Badiiy adabiyot, radio, televideniya, gazeta va jurnallardagi
maqolalar ham qimmatli material b ladi. Suhbat ham, hikoya ham
quvchilarning
yoshiga mos mavzularda, ular tushunadigan s zlar orqali
zbek tilida
tkazilishi kerak.
Eng yaxshisi, suhbat va hikoya mavzusini
quvchilarning
zlari tanlasin, bunda
suhbatning zavqi
zgacha t minlanadi,
quvchilar mavzuga befarq qaramaydilar.
Namuna.
quvchilar
z atroflaridagi kishilarda hamma yaxshi ahloqiy sifatlarni
k rishlari va namuna olishlari nihoyatda muhimdir.
qituvchining shaxsan
zi namuna
b lishi, ayniqsa yoshlarga katta t sir k rsatadi. Ular
qituvchining darsda va hayotda
zini qanday tutishini, atrofdagi kishilar bilan qanday muomala qilishini,
z vazifalarini
qanday bajarishini kuzatib yuradilar.
quvchilar
zlariga yaqin kishilarning xulq-
atvoriga taqlid qiladilar. Xulq-atvorlar bolalarda yaxshi sifatlarning, b zan esa yomon
sifatlarning ham tarkib topishiga t sir k rsatadi. Shuning uchun
qituvchi va ota-onalar
har qanday holatda ham
zlarini tuta bilishlari kerak. Ular qayerda b lishmasin,
atroflarida bolalar borligini his etishlari lozim. Kattalarning s zi bilan yurish-turish va
xatti-harakatlarida tafovut b lmasligi kerak. Il or kishilarning hayoti va faoliyatidan
olingan yorqin m lumotlar, adabiy asarlardagi, kinofilmlardagi va spektakllardagi
qahramonlar xatti-harakatidagi yaxshi namunalar bolalarning ongiga kuchli t sir qiladi.
Shuningdek, namunadan xalq pedagogikasida ham keng foydalanilgan. Ota-bobolarimiz
z farzandlarini hamisha yaxshilardan, donolardan, ulu kishilardan ibrat olishga d vat
ngina xulosa.
Shu oddiy ibora ostida qancha fikrlar jamlanib yotganligini hamisha ham farqiga
boravermaymiz. Bu bilan xalq, uyingda tartibli b l, aks holda bolang k chada ham
tartibsiz b ladi. Bola oldida birovlarning
iybatini qilma, bolang
iybatchi b ladi,
demoqchi. Bunga
xshash fikrlarni k plab keltirish mumkin.
Faoliyat jarayonida ijtimony xulq tajribalarini shakllantirish usullari.
Bola
rivojlanishining,
zligini belgilashining asosiy omili
bu faoliyatdir. Faoliyat nuqtai
nazaridan yondashish qoidasi maktab hayotining hamma jabhalarida t lim-tarbiya
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
415
jarayonlariga singib ketadi. Faoliyat
quvchilarni bilimlarni mustaqil egallashga undaydi,
ularni qaysi ixtisosga moyilliklarini aniqlashga, ijodiy faoliyat tajribasini, hissiy qadriyat
munosabatlarini
zlashtirishlariga yordam beradi.
quvchilarni birinchi sinfdan boshlab
imkoniyat darajasidagi foydali mehnat bilan shu ullanishlariga erishish lozim. Bunday
mehnat
k pchilik,
jamoa
b lib
bajarilganida
yaxshi
natija
beradi.
Mashq va
rgatish usullari.
Mashq bolalar faoliyatini oqilona, maqsadga muvofiq
-atvor qoidalarini
bajarishga odatlantirishdir. Odatlar bolalikda tarkib topadi va keyin mustahkamlanib
boradi.
qituvchilar, ota-onalar bolalarda ijobiy odatlar shakllanishini kuzatib borishlari
kerak.
quvchilar odatlarni yaqinlaridan meros qilib olmaydi, balki ular bilan muntazam
muloqotlari tufayli taqlid qilish, tarbiya orqali hosil qiladi. Oxir-oqibatda odat ehtiyojga
aylanadi. Mashq muaayan xatti-harakatlarni k p marotaba takrorlashni
z ichiga oladi.
Mashq va odatlantirish
quvchi uchun ongli, ijodiy jarayondir. Mashq natijasida
k nikma, odat, yangi bilimlar hosil qilinadi,
quvchining aqliy qobiliyati rivojlanadi,
ahloqiy tajribasi kengayadi. Odatsiz tarbiya
poydevorsiz binoga
xshaydi, odat esa
muntazam mashq orqali mustahkamlanadi.
rgatish
ijtimoiy xulq-atvorning odatiy
shakliga aylantirish maqsadida tarbiyalanuvchilarning bajarishlari uchun rejali va izchil
tarzda tashkil qilinadigan turli harakatlar, amaliy ishlardir.
rgatish bir necha izchil
harakatlar yi indisidir.
qituvchi bu harakatlarni k rsatib berishi, tushuntirishi,
kuzatishi lozim. Tarbiya amaliyotida mashq qilishning turli xillari mavjud: faoliyatda
mashq
qilish;
kun
tartibi
mashqlari,
maxsus
mashqlar.
Faoliyatda mashq qilish mehnat, ijtimoiy faoliyat, jamoadagi faoliyat va
zaro
munosabat odatlarini tarbiyalashga qaratilgandir. Kun tartibi mashqlari maktabda, oilada
rnatiladigan kun tartibiga amal qilish, shu bilan bo liq
z istak va harakatlarni
boshqarish, ish va b sh vaqtdan t
ri foydalanish odatiga
rgatadi. Maxsus mashqlar
madaniy xulq, malaka va k nikmalarni hosil qiladi va mustahkamlaydi. Topshiriq:
quvchilarning mehnat topshiriqlarini jamoa b lib bajarishlari ularda ijtimoiy xulq
tajribalarini shakllantirishda alohida ahamiyatga egadir.
quvchilar
z kuchlarini umum
rganadilar. Mehnat qilish bolani
xarakterini shakllantiradi, mustahkamlaydi. Pedagogik talab tarbiyaning eng muhim
usullaridan biridir.
Talab
bu
quvchining turli vazifalarni bajarishi; ijtimoiy xulq-
ifodalashi, u yoki bu faoliyatda qatnashib bajarilishi zarur b lgan aniq bir vazifa sifatida
namoyon b lishi, turli k rsatma sifatida namoyon b lishi, u yoki bu harakatda
ra batlantiruvchi yoki uni t xtatuvchi b lishi, oqilona harakatlarga undovchi b lishi
mumkin.
z- zinitarbiyalash usullari.
quvchida
z- zini tarbayalashga, y ni
z
ustida ongli, batartib ishlashga ehtiyoj paydo b lgandagina tarbiya jarayonini samarali
deb hisoblasa b ladi.
quvchilarni, ayniqsa,
rta va katta yoshdagilarni
z bilim va
malakalarini mustaqil oshirishlariga y llash kerak.
z- zini tarbiyalash
quvchilarning
zini- zi idora qilish organlari faoliyatida qatnashishlari, ularning ijtimoiy faollik
mavqeini shakllantirishining t sirchan vositasidir.
quvchilar
qishda, tarbiyada, dam
olishda
z- zini tarbiyalash usullaridan foydalanadilar,
z- zini tarbiyalash
tashabbuskorlik va mustaqillikka undaydi. Maktabda
quvchilarning mustaqil faoliyati,
ishi pedagogik jamoa bu ishga m naviy tayyor b lsagina,
qituvchilar va
quvchilar
rtasida
zaro chuqur hurmat, xayrixohlik, ishonch b lgan sharoitdagina tashkil topishi
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
416
mumkin. Barcha
zini
zi idora qilish tashkilotlari
z faoliyati yuzasidan vaqti-vaqtida
hisobot berib turishi, s z bilan ish birligi saqlanishi, har kim huquqlari va vazifalarini
bajarishda ijtimoiy ra
lishi kerak.
z- zini tarbiyalash
sifatlari bola bunga tayyor b lganda, u
zini shaxs deb anglay boshlagach, amaliy
ishlarda mustaqillik k rsata boshlagan vaqtda paydo b ladi.
z- zini tarbiyalashda
(ahloqiy, jismoniy, hissiy-irodaviy va intellektual) maslahat va k rsatmalar berilishi
lozim. Bunda
quvchilarni
zlariga, xatti-harakatlariga tanqidiy ruhda munosabatda
b lishga
rgatish juda muhimdir.
quvchilar muayyan vaqtga belgilangan vazifalarni
bajarish uchun majburiyat oladilar va ularni kun tartibiga yozib q yadilar. Shundan keyin
vaqti-vaqti bilan
zlari va ota-onalari oldida olgan majburiyatlarini bajarilishi haqida
hisobot beradilar. Bu esa ularning
z xatti-harakatlari uchun javob berishga,
z- zini tahlil qilish. Uz shaxsini,
fazilatlarini tahlil qilishga, xatti-harakatlari haqida
ylashga
rgatadi.
z- zini nazorat
qilish uchun
quvchi
zining yurish-turishi, intizomi, ijobiy odatlarining ortib borishi va,
aksincha, salbiy odatlarining kamayib borishi haqida muntazam ravishda kundaligiga
yozib boradi.
z- zini baholash.
quvchining qobiliyatini
z kuchi bilan yuzaga
chiqishiga yordamlashish zarur.
z- zini baholash qiyin, lekin
tayyorlash mumkin. Shu bois
quvchi irodali b lishi,
z burchini tushunishi, t lim va
tarbiya olish uchun sabablar, motivlar asos b lishi, y ni t lim va tarbiyalanishni
xohlashi,
zini
rtoqlarining, yaqin kishilarining k zi bilan k rish va
z- zini
takomillashtirishga intilishi lozim.
z- zini baholash
quvchi uchun
zining
imkoniyatlarini hisob-kitob qilish,
zidan qoniqish hosil qilishda yordam beradi.
Ra batlantirish va jazolash usullari.
quvchi bolalarning har biri
sib,
ul ayib, kamol topib borayotganidan hursand b layotganini sezishi kerak. Faqat
shundagina bola
zining ol a siljib borayotganni k ra biladi,
z kuchiga ishonadi. Uni
hurmat qilishadi, unga ishonishadi, unga quloq solishadi, u jamoaga kerak, u
qituvchisini
qiziqtiradi. Bunga erishish uchun ra batlantirish usulidan foydalanish lozim. Chunki
ra batlantirish bolaga ishonishga, unda b lgan ijobiy qobiliyat va fazilatlarning kuchini
batlantirish
quvchining k nglini k taradi, quvonch
keltiradi,
quvchini yanada yaxshiroq b lishga intilishga yordam beradi. Maktablar
tajribasida ra batlantirishning quyidagi turlari q llanadi:
1.
orqali bolaga ishonch bildirish; bunda
quvchi
z qadr-qimmati bilan faxrlanadi;
2.Maqtash (ota-onalar, bolalar jamoasi oldida);
3.Esdalik sov asi berish (kitob, ruchka,
quv asbobi va boshqalar);
4.Maqtov yorli i berish;
5.Stipendiya bilan taqdirlash;
7.Q llab-quvvatlash;
Har qanday ra batlantirish pedagogik talablarni hisobga olgan holda q llanishi
lozim. Y ni, ra batlantirish haqiqiy xizmatga muvofiq b lishi, ketma-ket b lmasligi,
haddan oshirib maqtash, boshqa
quvchilarga taqqoslab ularni kamsitishga y l
q ymaslik, ra batlantirishga b lgan talabchanlikni b shashtirmaslik va boshqalar.
Jazolash
bu tarbiyalanuvchining xatti-harakati va faoliyatiga salbiy baho berishdir. Jazo
ham
quvchining va butun sinf manfaati uchun q llanadigan oxirgi tarbiya usuli. Jazo
choralarini q llashda jismoniy jazo, urish, kaltaklash mumkin emas, bolani q rqitish,
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
417
azablantirish ham yaxshi natija bermaydi,
quvchi q rqqanidan yol on gapirishga
rganadi, ikkiyuzlamachi b lib qoladi. Maktablarda q llash mumkin b lgan jazo
choralariga
quyidagilar
kiradi:
Tanbeh berish
qituvchi bolaga yuzma-yuz turib
tanbeh
beradi,
buni
kundaligiga
yozib
q yishi
mumkin.
Ogohlantirish
nom qul xatti-harakatlarning oldini olish uchun q llaniladi.
Hayfsan berish
agar tanbeh va ogohlantirish kutilgan natijani bermasa,
quvchi
belgilangan intizomni buzaversa,
quvchining aybi qay darajada va uning intizomini
Uyaltirish-odamning eng nozik sezgilaridan biri uyat, or-nomus, sharm-hayodir.
Odatda, odamda izzat-nafs, odamiylik qancha kuchli b lsa, avvalo
z- zini hurmat
qilsa, unda or-nomus, uyat shunchalik kuchli b ladi. Bolalarni tarbiyalashda shu hislarni
ehtiyotkorlik bilan
stirish lozim, lekin hadeb uyaltiraverish va qizartiraverish yaramaydi,
Bundan oqilona va
z
rnida foydalanish kerak, shundagina ijobiy natijaga umid qilish
mumkin.
Jazo yaxshi
ylab q llanishi lozim, qiziq ustida tinimsiz jazolash ham mumkin
emas. Jazolar yakka xarakterli, y ni bitta b lsin,
quvchilarning aybiga mos, muvofiq
b lsin, tez-tez q llanilmasin, jazolanuvchi ongida jazoni haqqoniy ekanligi aniq b lsin
va ular
z ayblarini sezsinlar. Jamoada muhokama qilish va jamoa tomondan q llab-
quvvatlangan jazo berilsa, uning t sir kuchi yana oshadi. Barcha hollarda ham jazo
tarbiyalanuvchining jismoniy va ruhiy azob-uqubatlarga solmasligi, uni tahqirlamasligi,
sh nini
bukmasligi
kerak.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, yuqorida t riflab berilgan tarbiyaning umumiy
usullari
quvchilarga pedagogik t sir k rsatish sohalarining hammasini qamray
olmaydi. Pedagogika fani va amaliyoti har doim rivojlanib boradi, shuning uchun tarbiya
jarayoni ham takomillashib boraveradi. Tarbiyaning muvaffaqiyatli q llanishiga, bu
vosita mazkur sinf jamoasining tarbiya tizimidan qanchalik
rin olganiga,
q llanilayotgan tarbiya vositalari va usullari q yilgan tarbiya vazifalari va maqsadlariga
qanchalik
javob
berishiga
bo liqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.N.J.Abdullayeva Xalq pedagogikasi (darslik) Toshkent-2021
2. M.B.Artiqova, M.R.T raboyeva Pedagogik texnologiyalar ( quv q llanma)
-
3.R.A.Mavlonova, O.T rayeva, K.M.Xoliqberdiyev. Pedagogika. Darslik T :.
qituvchi
2008-yil
4.R.A.Mavlonova, N.H.Vohidova, N.H.Raxmonqulova. Pedagogika nazariyasi va tarixi.
Darslik T:. Fan va texnologiyalar. 2010-yil
5. Mavlonova R.A., Abdurahimova D. Pedagogik mahorat.
quv q llanma T:.Fan va
texnologiya 2012-yil.
