Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
403
SHAXS RIVOJLANISHIDA IJTIMOIYLASHTIRISH BOSQICHLARINI
O`RGANISH VA UNI TAHLIL QILISH
Toshtemirova Nasibaxon
Andijon davlat universiteti
qituvchisi
Annotatsiya:
Har qanday inson tu ilganda,
zini boshqa odamlar bilan
rab oladi va asta-sekin ularning hayoti va bir-biri bilan munosabatlari modelini
rganadi. Bu odamlar tomonidan shakllantirilgan ijtimoiy muhit b lib, ularsiz yashay
olmaydi. Bu muhitning
zosi b lish uchun inson
zi yashayotgan jamiyat qonun-
rganishi kerak. Shaxsni
rab turgan jamiyat madaniyatining
ijtimoiy qoidalari va me'yorlarini bosqichma-bosqich
zlashtirish jarayoni shaxsning
ijtimoiylashuvidir.
Kalit so`zlar:
Ijtimoiylashtirish, sotsializatsiya, adaptatsiya, ijtimoiy-kundalik,
ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy-psixologik, sotsializatsiya davrlanishi.
-
-
-
.
Abstract:
At birth, any person surrounds himself with other people and gradually
learns the pattern of their life and relationships with each other. It is a social environment
formed by people, without which they cannot live. In order to become a member of this
environment, a person must learn the rules and norms of the society in which he lives. The
process of gradual assimilation of the social rules and norms of the society culture
surrounding the person is the socialization of the person.
Key words:
Socialization, socialization, adaptation, social-daily, social-political,
social-psychological, socialization cycle.
Mehnat jamoasining
zosi b lgan bola, maktab
quvchisi, talaba yoki
xodimning sotsializatsiya xususiyatlarini aniqlasak ham, har holda, biz bu ikki bosqichni
ham tahlil qilishga majbur b lamiz. Shuning uchun, sotsializatsiya bosqichlarini ketma-
ket k rib chiqishdan oldin, uning har bir bosqichining mazmunini ochib berish kerak.
Moslashuv bosqichi.
Biologiyada markaziy
rinlardan birini egallagan moslashuv
tushunchasi tirik organizmning atrof -muhit sharoitiga moslashishini bildiradi.
Sotsiologiyaga q llanilgandek, u odamning ijtimoiy muhit sharoitiga moslashish
jarayonini bildira boshladi. Ushbu rivojlanishning m nosi - bu atrof -muhitning normalari
va qadriyatlarini shaxs tomonidan qabul qilinishi, xoh u ijtimoiy jamoa, ham tashkilot,
ham institut, odamni turli xil ob'ektiv faoliyat va
zaro munosabatlarga q shish. ijtimoiy
shakllanishlar. Adaptatsiya - bu shaxsni u bilan real, kundalik, muntazam muloqotga
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
404
asoslangan ijtimoiy, t limiy, professional muhitga q shilish va integratsiyalashuvining
boshlan ich bosqichi. Moslashishning asosiy vazifasi - nisbatan barqaror ekologik
sharoitlarni
zlashtirish, qabul qilingan usullar yordamida takrorlanadigan, tipik
muammolarni hal qilish, ijtimoiy hulq, harakatlar. Moslashuv etarlicha chuqur b lmagan,
asosan tashqi ijtimoiylashuv jarayoni b lib, faol va passiv shaklga ega b ladi. Faol shakl
- bu shaxsning nafaqat ijtimoiy muhitning me'yorlari va qadriyatlarini, unda qabul qilingan
faoliyat turlari va
zaro t sirlarni tushunish va
zlashtirish, balki ularga nisbatan
individual munosabatini bildirish istagidan iborat. ulardan norozilik va ularni
zgartirish
istagi. Moslashuvning passiv shakli bu me'yor va qadriyatlarni "yashirincha" qabul
qilishda va ularga s zsiz b ysunishda namoyon b ladi. Albatta, bu tuzatish kerak
b lgan hamma narsani tasdiqlash degani emas. Moslashuv jarayonlarining mohiyati -
shaxsning moslashuvi sub'ekti va ijtimoiy muhitning
zaro t siri. Bu
zaro t sir
jarayonida adaptiv faoliyat har doim ham ijobiy y nalishga ega b lavermaydi. Bu, agar
shaxs atrof-muhitning konservativ elementlaridan moslashuv "joyini" tanlagan b lsa yoki
moslashuv muhitining t siri shunchalik kuchli b ladiki, u adaptivning ijodiy
zini
zi
anglash imkoniyatlarini bostiradi va ularni saqlaydi. uzoq vaqt. Bunday vaziyatda davlat
paydo b ladi, uning natijasi shaxsning sub'ektiv fazilatlari va xususiyatlariga, uning
harakatlariga emas, balki moslashuvchan muhit faolligiga bo liq. Agar bu muhit unga
moslashtiruvchi bilan moslashishga erishish uchun bir qancha zarur shart -sharoitlarni
t minlasa, uning harakatlari bu jarayonning tezligini tezlashtirishga, moslashuv
faoliyatining u yoki bu usulini ongli ravishda
zlashtirishga qaratiladi. Natijada,
moslashish belgilari
sadi va sotsializatsiya muvaffaqiyatli amalga oshiriladi. Binobarin,
moslashish jarayoni muvaffaqiyatli va muvaffaqiyatsiz b lishi mumkin, bu tegishli
sotsiologik k rsatkichlarda ifodalanadi. Birinchi holda, bu shaxsning yuqori ijtimoiy va
kasbiy maqomi, uning ob'ektiv faoliyat mazmunidan qoniqishi va ijtimoiy muhit bilan
zaro munosabati b lishi mumkin. Ikkinchi holda, bu k rsatkichlar mutlaqo qarama -
qarshi b ladi, muvaffaqiyatsiz moslashuvning
ta shakli - bu mos kelmaslik va uning
ziga xos namoyon b lishi - kadrlar almashinuvi, migratsiya, ajralish, deviant xulq va
boshqalar. Nom qullashtirishning aynan shu xususiyatlari desotsializatsiya qiluvchi
omillar vazifasini bajaradi.
Yoshlarning moslashuvi turli xil turlarga ega b lib, ular ijtimoiy-professional,
ijtimoiy-kundalik, ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy-psixologik, sotsial-madaniy vazifasini
bajaradi. Bu tasnif moslashuv jarayonlarining turlarning xilma -xilligiga asoslangan.
Albatta, ob'ektiv voqelikda bu moslashuvning barcha y nalishlari alohida emas, balki
zaro bo liq va
zaro bo liqdir. Sotsializm va postsovet jamiyatidan yangi ijtimoiy
tuzumga
tish davrini boshdan kechirayotgan zamonaviy Rossiya sharoitida yoshlarni
moslashish muammosi ularning umumiy sotsializatsiya jarayoni doirasida alohida
ahamiyat kasb etadi. Adaptatsiya yoshlarning bir ijtimoiy tuzumdan boshqasiga
tishidagi
favqulodda, inqirozli vaziyatdan omon qolish uchun ijtimoiy va psixologik qobiliyatga
aylanadi.
Ichkilashtirish bosqichi.
Shaxsni ijtimoiylashtirishning ikkinchi bosqichi -
ichki (ichki). Bu shuni anglatadiki, shaxsni jarayonga chuqur va chuqur kiritish, uni
shunday
zlashtirish kerakki, tashqi muhitga xos b lgan me'yorlar, standartlar,
stereotiplar, qadriyatlar organik ravishda " ziga xos" b lib qolsin. shaxs. Bu tashqi
talablarni insonning ichki munosabatiga
tkazish jarayoni. Sotsializatsiya bosqichi
sifatida ichkilashtirish har doim moslashuv asosida amalga oshiriladi va shu m noda, uni
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
405
amalga oshirish muddati jihatidan ancha "ch zilgan", uzoqroq va fundamentalroq b lib
chiqadi. Insonallashtirish natijasida odam jamiyat talablariga ham, m lum bir ijtimoiy
hamjamiyatga (yoki ijtimoiy institut, tashkilotga) javob beradigan xulq -atvorning qattiq
ijtimoiy regulyatorlari tizimini ishlab chiqadi. Shaxsni ichki holga keltirish uning u yoki bu
ijtimoiy tuzilmaga t liq kiritilishini, b zi hollarda hatto u bilan "birlashishini" anglatadi.
Ikkinchisi, biron bir tuzilmaning faoliyatini u yoki bu odamsiz tasavvur qilish qiyin
b lganda sodir b ladi. Bu ushbu tuzilmaning rahbari yoki asoschisi b lishi mumkin
(garchi, umuman olganda, bu umuman kerak emas); Muayyan muhitda, bunday maqomga
k ra, zarur va ajralmas b lib qoladigan odam, uning ichki hayoti muvaffaqiyatli
b lganligidan dalolat beradi. Uning muhim omili - bu yoki boshqa turdagi ob'ektiv
faoliyatni amalga oshirish borasida m lum bir ijtimoiy muhit
zolari bilan faol va yaqin
aloqada b lish.
Sotsializatsiya
davrlanishining
asosiy
yondashuvlari
.
Ijtimoiylashtirish
bosqichlarining mezonlari haqida gapirganda, avvalo, uchta asosiy narsani yodda tutish
ning tabiati (xususiyatlari); sotsializatsiya asosiy ijtimoiy institutlari (agentlari). Ushbu
mezonlarga muvofiq sotsializatsiyaning quyidagi bosqichlarini ajratish mumkin:
Birinchisi - chaqaloqlik (tu ilishdan taxminan uch yoshgacha), bu bosqichdagi
faoliyatning asosiy shakli muloqotdir. B zi tadqiqotchilarning fikriga k ra (ancha
munozarali), bu bosqichda "sotsializatsiya aslida
z t sirini bolaga etkazmaydi".
Ijtimoiylashtirishning asosiy agentlari oila va eng yaqin qarindoshlardir.
Ikkinchi- bolalik (3 yoshdan 6-7 yoshgacha). Bu erda faoliyatning asosiy shakli-bu
yin va, birinchi navbatda, rolli
yin. Bola har xil ijtimoiy rollarni
rganadi, "harakat
qiladi" - onalar, otalar, tarbiyachilar bolalar bog`chasi, d kon sotuvchisi va boshqalar.
Oila bilan bir qatorda sotsializatsiyaning yangi ijtimoiy instituti - maktabgacha t lim
muassasasi vujudga keladi.
Uchinchi bosqich 6-7 yoshdan 13-14 yoshgacha b lgan davrni
z ichiga oladi. Bu
bosqichda sotsializatsiya xususiyatlarini tavsiflovchi bir nechta keskin
zgarishlar r y
beradi. Birinchidan, faoliyatning asosiy shakli
zgaradi:
yin
rniga (garchi u k pincha
bola hayotida muhim
rinni saqlab qolishda davom etsa ham), dunyo, hayot va
munosabatlar haqida bilishning asosiy vositasiga aylanadigan tadqiqotlar paydo b ladi.
Ikkinchidan, maktabgacha t lim muassasasi sotsializatsiyaning asosiy (oila bilan birga)
omili sifatida maktab instituti bilan almashtirilmoqda. Uchinchidan, balo atga etishish
sodir b ladi, bu sotsializatsiya jarayoniga
ziga xos muhr bosadi.
T rtinchi bosqich
smirlik davrining pastki chegarasi bor(13-14 yosh) va yuqori
chegaraning m lum vaqtinchalik noaniqligi bilan tavsiflanadi. Tarkibiga k ra, bu
qishni tugatish va kasbiy mehnat faoliyatiga
tish. B zilar uchun bu 18 yoshda,
boshqalar uchun 23-25 va hatto undan keyin sodir b ladi. Faoliyatning asosiy shakli
qitish b lib qolmoqda, ammo uning uchun jiddiy raqobat - bu b sh vaqt va muloqot.
Shaxsning balo atga etishishi tugaydi va k pincha jinsiy faoliyat boshlanadi. Ushbu
bosqichda, b zida sotsializatsiya jarayonida hal qiluvchi ahamiyatga ega b lgan kasb
tanlash, martaba qozonish, kelajak hayotini qurish y llari tanlanadi. Dunyoqarashni aks
ettirish,
zini, qobiliyatini va maqsadini etarli darajada anglash uchun barcha sharoit
yaratilgan. Hozirgi bosqichda sotsializatsiya institutlarining rolini hisobga olsak, t lim
muassasalari va ortib borayotgan oilaning ijtimoiy mikro muhit,
rtoqlik muhiti kamayib
borayotganini t kidlash lozim.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
406
Beshinchi bosqich tizimning ishlash muddatini
z ichiga oladiijtimoiy etuk shaxs
(20-25 yoshdan 35-40 yoshgacha)
.
Bu uning (odatda) kasbiy sohadagi yuqori faolligi,
z
oilasini yaratishi bilan tavsiflanadi, shu bilan shaxsning "ob'ekt" dan sotsializatsiya
"sub'ektiga" aylanishi. Bu bosqichda shaxsiy potentsialning t liq ochilishi r y beradi,
bunga sotsializatsiyaning asosiy institutlari - ishlab chiqarish (mehnat) jamoasi, oilaviy,
ommaviy axborot vositalari, t lim va boshqalar uy x jaligi, t lim, ijtimoiy -siyosiy,
b sh vaqt, muloqot yordam berishi mumkin. faoliyat.
Oltinchi bosqich 35-40 yoshdan 55-65 yoshgacha b lgan davr,
sha balo at
ch qqisidan "munosib dam olishga" kirgunga qadar kashshof hayoti
.
B zi olimlar
sotsializmning bu bosqichiga juda katta ahamiyat berishadi. Shunday qilib, E. Erikson
(AQSh) aynan shu vaqtda odamning aniq intilishi faol rivojlanishga, ijodkorlikka yoki
doimiylik, tinchlik va barqarorlikka namoyon b ladi, deb hisoblaydi. Shu munosabat
bilan, ish instituti alohida rol va uning qiziqarli, qiz in, faol ish uchun sharoit yaratish
qobiliyatiga ega b ladi.
Xulosa:
Ijtimoiylashuv jarayonida shaxs muayyan xatti-harakatlar modelini
rivojlantiradi. Xulq-atvorning ushbu modelida ijtimoiy xulq-atvor yoki asotsial xatti-
harakatlar ustun b lishi mumkin. Ijtimoiy xulq-atvor odamning boshqa odamlar orasida
umumiy manfaatlarga befarqlik bilan qaratilgan xatti-harakati. Asosial xulq-atvor
(deviant),
z navbatida, m muriy yoki jinoiy javobgarlikka sabab b ladigan noqonuniy
yoki axloqsiz b lishi mumkin (tizimli mastlik, giyohvandlik, pul
ynash, jinsiy aloqa va
boshqalar; b zan
z joniga qasd qilish xatti-harakatlari ham kiradi). Ushbu turdagi xatti-
harakatlar
rtasidagi bo liqlik shundaki, huquqbuzarliklar sodir etilishidan oldin odatda
odatiy axloqsiz xatti-harakatlar sodir b ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Azarova R.N. Talabalarning b sh vaqtini tashkil etishning pedagogik
modeli // Pedagogika. - 2005. - No 1, S.
2.
Voronkov S.G., Ivanenkov S.P., Kusjanova A.J. Yoshlarni ijtimoiylashtirish:
muammolar va istiqbollar. Orenburg, 1993 yil.
3.
Grigoriev S.I., Guslyakova L.G., Gusova S.A. Yoshlar bilan ijtimoiy ish:
universitet talabalari uchun darslik / S.I. Grigoriev, L.G. Guslyakova, S.A. Gusov. - M.:
Gardariki, 2008.
4.
Zaslavskaya T.I. Zamonaviy rus jamiyatining tabaqalanishi. bul. VTsIOM
monitoringi. - 1996. -
- S.
5.
A.M. Qoraev Yoshlarni sotsializatsiya qilish: tadqiqotning uslubiy jihatlari.
Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar. -
6.Kovaleva A.I., Lukov V.A. Yoshlar sotsiologiyasi: nazariy masalalar -
M.:Sotsium, 1999.
