Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
383
AQLI ZAIF
QUVCHILARDA VERBAL VA NOVERBAL MULOQOTGA
KIRISHISH K
NIKMALARINI T
LIM JARAYONIDA RIVOJLANTIRISH
(BOSHLAN
ICH SINF MISOLIDA)
Melibayeva Dilrabo Baxodirovna
Q qon unversiteti
T lim muassasalari boshqaruvi y nalishi magistranti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada aqli zaif
quvchilar nutqini rivojlantirishning
ziga xos xususiyatlari yoritilgan. Aqli zaif
quvchilarda nutq nuqsonlarini bartaraf
etishning samarali y llari ochib berilgan.
Kalit s zlar:
aqli zaif
quvchilar, nutqini rivojlantirish, nutq nuqsonlari, bartaraf
etish, samarali y llar, maxsus pedagogika, maxsus maktab, logopediya.
Abstract:
This article describes the specific features of the speech development of
students with mental retardation. Effective ways to eliminate speech defects in students
with mental retardation have been revealed.
Key words:
students with mental retardation, speech development, speech defects,
elimination, effective ways, special pedagogy, special school, speech therapy.
Maxsus pedagogikaning muhim masalalaridan biri aqli zaif
quvchilar nutqini
rivojlantirish hisoblanadi. Chunki nutq inson hayotida juda katta rol
ynaydi.
Rivojlanayotgan nutq avvaliga muomala vositasi sifatida, keyinchalik fikrlarni ifodalash
va tafakkur quroli sifatida chiqadi, inson xulq-atvori va faoliyatini boshqaradi. Aqli zaif
bolalarda nutq buzilishining
ziga xosligi oliy asab faoliyatining
ziga xosliklari va
ularning psixik rivojlanishi bilan aniqlanadi. S.Ya.Rubinshteynning fikricha, barcha
analizatordagi yangi differensial aloqaning miyada sekin ishlab chiqilishi va funksiya
qatlamlarining zaifligi aqli zaif bolalarda nutqning t liq rivojlanmaganining asosiy
sabablari hisoblanadi1. Nutq-eshitish analizator sohasidagi differensiyalovchi shartli
aloqalarning sekin rivojlanishi natijasida aqli zaif bola uzoq muddat davomida nutq
tovushlarini ajrata olmaydi, atrofdagilar aytayotgan s zlarni tushunmaydi, nutqni
aniqtiniq eshita olmaydi. Aqli zaif bolalar nutqining rivojlanishi dastlabki oylardanoq ortda
qoladi. Natijada maktabgacha yoshdagi aqli zaif bolalar predmetlar bilan faoliyatga
kirishish, fonematik eshituv, artikulyatsion apparat harakatchanligi va atrof-olamdagi
voqea-
liq namoyon
b lmaydi, bularning barchasi nutq rivojlanishiga salbiy t sirini
tkazadi2. Nutq
odamlarning eng muhim muomala vositasi hisoblanadi. Faqat insongina
z hissiyotlari
haqida s
qish va h.k.
kabi imkoniyatlarga ega. Bunday
zaro t sir natijasida akst sir va muloqotdan
rohatlanish hissi yuzaga kelganda biz hamfikrlik, hamdardlik,
zaro tushunish hissini
boshdan kechiramiz. Maktabgacha yoshdagi bolaning nutqini
stirish uning keyingi
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
384
rivojlanishida va maktabda muvafaqqiyatli
qishida juda muhimdir. Nutqni yaxshi
egallagan bola
z fikrlarini yaxshi bayon qila oladi, darsliklardagi materialni t liq
tushuntirib, bayon qilib bera oladi. Nutqi maqsadga muvofiq tarzda rivojlangan bola
z
fikrini mantiqiy ketma-ketlikda, asoslangan va
ziga nisbatan ishonch bilan bildira oladi.
Nutq tizimining turli komponentlarining shakllanishi va rivojlanishining buzilishi nutqning
umumiy rivojlanmaganligi deb ataladi. Nutq kamchiliklarini bartaraf etishning samarali
uslublarini ishlab chiqish, shu jumladan, bolalarni maktabga tayyorlashda zamonaviy
logopediyaning eng dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Nutq nuqsonlariga ega aqli zaif
bolalarni
z vaqtida aniqlash, mavjud o zaki nutq kamchiliklarini t
ri tasniflash va
unga mos korreksion t limni tashkil etish bu bolalarda yozish va
qish kamchiliklari
paydo b lishining oldini olibgina qolmasdan, kelgusida dastur materialini
zlashtirishda
ortda qolishga y l q ymaydi4. Nutqni rivojlantirishning asosiy vazifalari
nutqning
tovush madaniyatini tarbiyalash, til boyligi, faolligini oshirish, nutqning grammatik
tomonini rivojlantirish, aloqa nutqini
qitish barcha maktabgacha yoshdagi muassasalarda
hal qilinadi. Bolaning aloqa nutqini shakllantirish tilning grammatik tuzilishi, lu at
tarkibi, tovush tomonini
zlashtirish bilan chambarchas bo liqlikda kelib chiqadi. K p
olimlar qatori L.S.Volkova, S.N.Shaxovskayaning t kidlashlaricha, aqli zaif bolalarda
nutqning grammatik tomonlari shakllanmaganligi kuzatiladi. Bu agrammatizmlar (gaplarni
tuzish yoki ularni tushunishda vujudga keladigan qiyinchiliklarda ifodalanadigan nutqning
buzilishi) grammatik umumlashtirishlarni talab qiladigan k pgina vazifalarni bajarishdagi
qiyinchiliklarda namoyon b ladi. Bunda s z yasash va s z
zgartirishning morfologik
shakllari, gapning sintaksis tarkibi yaxshi shakllanmagan b ladi. M.F.Fomichyova,
Ye.M.Mastyukovalarning ishlarida bolalar nutqi grammatik tuzilishining
ziga xos
zaki
nutqning barcha asosiy grammatik kategoriyalarini
zlashtiradi. U morfologik
vositalardan foydalanib, s zlarni
zgartiradi, grammatik shakllantirilgan qisqa iboralar
bilan gapiradi. Z.N.Smirnova eksperimental ravishda maktabgacha yoshdagi aqli zaif
bolalarda nutqning boshqaruvchilik funksiyasini q pol buzilishining k rinishlarini
izohlab berib, 4 5 yoshga kelib ularda s zning faqatgina undovchi va faoliyatga
tushiruvchi funksiyalarigina shakllanishi, u faqat harakatga undovchi sifatidagina yuzaga
kelishini k
yoshligining oxiriga kelib shakllangan b ladi. Maktabgacha aqli zaif bolalarda faoliyatni
s z orqali boshqarish t lim jarayonisiz faqat eng boshlan ich, sodda shaklda vujudga
keladi. Motorikaning buzilishi nutqdagi tovushlarning ixtiyoriy talaffuziga, shuningdek,
s zlarning talaffuziga t sir qiladi, chunki talaffuz qilish uchun nutq
zolari harakatining
quvchilar
nutqidagi
grammatik
qurilishning
buzilishlari
masalasi
omillari
M.S.Gnezdilov, L.N.Efimepkova, I.N.Sadovnikova, O.L.Jilsova, M.P.Feofanov va
boshqalarning ishlarida
bolalarga qaraganda aqli zaif bolalar gaplardan ancha kech foydalana boshlashlari
isbotlangan. M.F.Gnezdilovning m lumotiga k ra, aqli zaif
quvchilar murakkab
gaplardan avval yozma nutqda, keyinchalik esa o zaki nutqda foydalana boshlaydilar.
Kichik maktab yoshidagi aqli zaif
quvchilarda b zi grammatik shakllarni tushunishning
buzilishi masalalari Z.N.Smirnovaning ishlarida yoritib berilgan3. Olim yordamchi
maktabning 1 2- sinf va 3 4-sinf
quvchilarining k pchiligi s zlarning grammatik
zgarishlarini tushunmasliklarini k rsatdi. Muallif k pchilik
quvchilarda s zning
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
385
leksik m nosi birligi va grammatik
zgarishlarni tushunish shakllanmaganligini
eksperimental tarzda isbotlab, bu nuqsonni bartaraf etishga yordam beradigan b zi
usullarni tavsiya etadi. Istiqlolga qadar respublikamizning aqli zaif bolalar t lim
muassasalarida t lim-tarbiya jarayoni original dastur va darsliklar asosida olib borilmay,
Rossiyaning maxsus muassasalari yoki
zbekistondagi umumt lim muassasalari uchun
m ljallangan dastur va darsliklarni biroz
zgartirib ishlash asosida tashkil etilar edi.
Maxsus tizim amaliyoti tartibsiz ravishda tizimdagi ishning shu y nalish asosida olib
borilishi orqali rivojlana bordi.
Tabiiyki, bir tomondan til tizimining t
ri kelmasligi, ikkinchi tomondan,
darsliklar asosida ishni tashkil qilish eshitish qobiliyatida muammosi b lgan bolalar
t lim muassasalari oldiga q yilgan vazifalarni muvaffaqiyatli hal qilish imkonini bermas
edi. Respublikamizda maxsus pedagogikaning ilmiy asoslanishi
tgan asrning 80-
yillaridan boshlandi. Milliy surdopedagogikada (kar va eshitish qobiliyati zaif kishilar
t lim olishidagi muammolarni
rganuvchi fan) olib borilgan qator tadqiqotlar
mamlakatimizda mavjud eshitishida muammosi b lgan bolalar maxsus maktab-internatlar
t lim-tarbiya jarayonini hududiy sharoitlar,
zbek tili xususiyatlariga mos holda
takomillashtirish y l va vositalarini ilmiy jihatdan asoslab berishga y naltirildi. Maxsus
pedagogika sohasidagi D.A.Nurkeldieva, M.P.Hamidova, L.Sh.Nurmuhamedovalar
tomonidan olib borilgan tadqiqotlar maxsus t lim muassasalarida olib boriluvchi t lim-
tarbiya jarayonini hududiy sharoitlarni hisobga olgan holda tashkil etish hamda
takomillashtirishga qaratilgan. D.A.Nurkeldieva aqliy rivojlanishida muammolari b lgan
bolalarni maktabga tayyorlash muammolarini hal etishda nutq
stirish ustida olib
boriluvchi ishlar muhim ahamiyat kasb etishini t kidlaydi1. Muallif intellekti buzilgan
bolalar uchun xarakterli b lgan bosh miya p stloqlarining diffuzli jarohatlari ularga
atrofdagilar nutqini zarur darajada mustaqil ravishda tushunishga imkon bermasligini
k rsatdi. Muallifning fikricha, bolaning atrofdagilar nutqini tushunishi uchun uning
lishi lozim. Shuning uchun maktabgacha
yoshdagi aqli zaif bolalarning nutqini rivojlantirish doimo muloqotda b lish, bolaning
tevarak-
quvchilar nutqida, gap tuzishlarida ham qiyinchiliklar kuzatiladi. Tuzgan gaplari sodda
b lib, s zlarning
zaro moslashuvida k plab xatolar uchraydi, murakkab bo lanishli
gaplar juda kam q llaniladi. Aqli zaif bolalar tovush va s zlarni aniq va t
ri talaffuz
eta olmaydilar, rasmga qarab gap tuzishga qiynaladilar,
qituvchi yordamidan t
ri
foydalana olmaydilar. Ertak va hikoyalarni tinglash, mazmunini tushunish darajasi ham
talabga javob bermaydi. Eshitgan kichik ertak va hikoyani s zlab berishga ham ancha
qiynaladilar, ular alohida s zlarni eslab aytadilar.
T
ri tuzilgan gaplar asosida hikoyani s zlab bera olmaydilar. M.P.Hamidova
aqliy rivojlanishida muammolari bor bolalar nutqidagi muammolarni bartaraf etish va
nutqiy faoliyatini rivojlantirishga qaratilgan ish turlarini ilmiy-nazariy jihatdan asoslab
berdi2. Aqli zaif bolalar tevarakatrof, tabiat manzarasi haqida qisqacha tarzda s zlab
berishga ham qiynaladilar.
qituvchi topshiri i bilan hayotiy mavzular b yicha
qisqacha hikoyalar tuzish topshiri ini k pchilik bolalar bajara olmaydilar. Maxsus
maktab
quvchilarining k pchiligi kattalar va
rtoqlari bilan suhbatda faol ishtirok
ida
gaplardan deyarli foydalana olmaydilar. Ular tomonidan alohida s zlar, imo-ishora,
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
386
zlar k p ishlatiladi. Berilgan savollarga t
ri, t liq tuzilgan gap orqali
javob berish juda kam uchraydi. Aqli zaif bolalarning tafakkuri, fonetik eshitishi, analiz va
sintez qilish malakalari, k rish idroki, fazoviy idroki yaxshi rivojlanmaganligi, nutqdagi
sir aluvchi va sonor tovushlarning not
ri talaffuz etilishi yoki umuman talaffuz
etilmasligi kabi kamchiliklarning keng tarqalganligi bilan birga, nutqning leksik va
grammatik tomonlari rivojlanmaganligi ham yaqqol namoyon b ladi. Bo langan
nutqning rivojlanishida vaziyatli rasmga qarab gap tuzish, birlikdagi otlarni k plikdagi
otlarga aylantirish, otlarning kichraytirish-erkalash shaklini hosil qilish, berilgan
namunaga qarab gap tuzish qobiliyati ham shakllanmagan b ladi. Aqli zaif bolalarning
mustaqil nutqini kuzatish shuni k rsatadiki, ular syujetli rasm asosida hikoya tuzish,
k rgan narsalarini gapirib berish, ular uchun
qib berilgan matnni s zlab berish,
z
k rgan va boshlaridan kechirganlarini izchillik bilan bayon etib berish kabi topshiriqlarni
juda katta qiyinchilik bilan bajaradilar. Aqli
Aqli zaif bolalar o zaki nutqidagi barcha nuqsonlar ularni
qitish jarayonida
qiyinchilik tu diradi. Maxsus maktabda t lim jarayoni aqli zaif
quvchi shaxsini har
tomonlama shakllantirish, uning orqada qolishiga olib keluvchi ruhiy va jismoniy
naltirilgan
chora-tadbirlarni amalga oshirishga qaratilgan. Turli sabablarga k ra, sinfdagi frontal
ishdan orqada qolgan, ulgurmovchi
quvchilarga logopedik yordam k rsatish orqali ular
dastur talablariga mos ravishda bilim olish imkoniyatiga ega b ladilar. Maxsus
maktablarda ham, xuddi umumt lim
mavzusini
rganishga tayyorgarlik 2-sinfdan boshlanadi.
quvchilar narsa va shaxs
nomini bildirgan s zlar
ro iga javob beradigan s zlar bilan
tanishib, narsa, belgi, harakat kabi tushunchalarni
zlashtiradilar. Xuddi shu tushunchalar
3-sinfda mustahkamlanib, 4-sinfda kengroq tushunchalar bilan mustahkamlanadi. Keyingi
sinflarda esa aqli zaif bolalar nutqida grammatikaga doir tushunchalarning murakkabroq
shakllari q llanilishini kuzatish mumkin b ladi. Ular
z nutqlarida otlarni kelishik va
egalik q shimchalari bilan birga q llab ishlatadilar. Shuningdek, aytib
tish kerakki,
grammatik tushunchalarni
rganish davomida aqli zaif bolalar
zlashtirgan bilimlarini
not
ri holatlarda ishlatishlari (avtomatik tarzda) kuzatiladi. Ular otlarga kelishik
q shimchalarini q shib (turlab) ishlatishlarida kelishiklarning talaffuz va yozilishi
jihatidan
xshash q shimchalarini almashtirib ishlatadilar; masalan,
rin-payt
kelishigining q shimchasi
rniga chiqish kelishigining q shimchasini, qaratqich
kelishigining q shimchasi
rniga tushum kelishigining q shimchasini, j nalish
kelishigining q shimchalarini
zaro bir-biri bilan not
ri almashtirishlari kuzatiladi.
Aqli zaif bolalardagi shartli refleks faoliyatida, q z alish va tormozlanish
jarayonlarining
zaro munosabatida hamda birinchi va ikkinchi signallar tizimining
zaro aloqasida buzilishlar kuzatilishi, bularning hammasi fiziologik asoslar va
mexanizmlar zamirida bola ruhiy faoliyatining buzilishiga olib kelishi k rsatib
tilgan.
Adabiyotlar sharhi, maxsus pedagogika sohasidagi qator yutuqlarga qaramay,
respublikamizda aqliy rivojlanishida muammolari bor bolalar nutqini keng qamrovli
rganishning muayyan rejasi ishlab chiqilmaganligi, bu esa,
z navbatida, bunday
bolalarga erta korreksion yordam k rsatishning t
ri tashkil etilishiga jiddiy t siq
b layotganligini k rsatdi. Maktabgacha yoshdagi aqli zaif bolalar nutqini
stirish bilan
bo liq masalalar maxsus bo chalarning korreksion-pedagogik ishining markazida turadi
va maktabda ona tilini
qitishning asosini tashkil qiladi. Aqli zaif bolalarga maxsus
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
387
t lim-tarbiya berilganda, ularda faqat oddiy malaka va k nikma xosil b libgina qolmay,
balki m lumotlarni ongli ravishda eslab qolish, umumlashtirish, taqqoslash kabi aqliy
faoliyat malakalari ham
zlashtirib boriladi. Garchi bu jarayon aqli zaif bolalarda qiyin
kechsa-da, maxsus t sir etish tufayli bu toifadagi bolalarning kamolotiga muhim t sir
k rsatadi. Shuning uchun maktabgacha tarbiya muassasalarida bolalar nutqini
stirishga
alohida ahamiyat beriladi. Olib borilgan kuzatishlar va izlanishlar natijasida hayotining
dastlabki oylarida bolaning kattalar bilan muloqotga kirishuvi uning faolligini oshiradi,
hissiyotini boyitadi va bilish faoliyati uchun zarur b lgan holatlar (q llar harakati va
nutq) rivojlanishiga imkon yaratadi, degan xulosalarga keldik. Bu holat shuni
zida
ifodalaydiki, birinchidan, dastlabki yarim yillik hayoti cho ida yaxshi tashkil etilgan
hissiy muloqot mavjud b lsa, bolalar bilishda yuqori faollikni namoyon etishi mumkin,
ikkinchidan, ular bunday muloqotga kirishmagan tengdoshlaridan m lum darajada
zib
ketadilar. Yuqorida k rsatilgan omillardan k rinib turibdiki, bolalarning maktabgacha
tarbiya davrida kattalar bilan muloqotga kirishishga intilishini t
ri y naltirmoq zarur.
Aqli zaif bolalarning barcha toifalari uchun nutqiy faoliyatning buzilishi umumiy
xususiyat hisoblanadi. Nutqiy
bilan muloqotini cheklab q yadi. Bu,
z navbatida, bilish, s z bilan uy unlashgan
axborot olishni m lum m noda
sishdan t xtatib q yadi.
Aqli zaif bolalar nutqini
stirish qiyin kechsa-da, t lim-tarbiya jarayonida nutq
hamisha diqqat markazida turishi lozim. Nutq tarbiyasi t lim asosini tashkil qiladi.
Shuning uchun ham aqli zaif bolalar nutqini
rganish dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi. Bolalarda nutqning
sishiga yordam beradigan vositalarni yoki uning orqada
qolish sababini aniqlash bu jarayonga muvofiq pedagogik t sirni tashkil etishning kaliti
b lib xizmat qiladi. Yuqoridagilardan m lum b ladiki, s z boyligining kamba alligi
aqli zaif bolalarda nutqning grammatik qurilishini
z vaqtida egallashga t sqinlik qiladi.
Aqli zaif bolalar jumlalar tuzish uchun kerakli s zlarni tanlashda qiyinchiliklarga duch
keladilar. Ularda s zlar m nosini tushunish shakldan mazmunga tomon k rinishda
vujudga keladi. Bunday bolalarda s zlarning mazmunini
zlashtirish jarayoni juda uzoq
muddatni talab qiladi. Ularning mazmunga mos s zlarni tanlashi va
z fikrini ifoda
qilishi tengdoshlarinikiga qaraganda
zgacha kechadi.
quvchilar til materiallarini tahlil
qilishga, farqlash, taqqoslash, umumlashtirish, asosiylarini ajratishga
rganadilar.
Materialni analiz va sintez qilish, guruhlash va umumlashtirish,
xshash va farqli
tomonlarni topish, grammatik va orfografik bilimlarni amalga tatbiq etish kabi ongli aqliy
jarayonlar bolaning umumiy rivojlanishini t minlaydi, nutqiy va aqliy nuqsonlarini
bartaraf etishga yordam beradi. Ona tili va yozuv darslarida
qituvchi bolalarni til
hodisalarini kuzatish va tushunib yozish, ongli
qish, kitob yoki doskadan,
kartochkalardan k chirib yozish, nutqni diqqat bilan tinglash, eshitib turib yozish,
rgangan qoidaga amalda rioya qilish, aytilgan va yozilganlarini tekshirish, k rgan-
kechirganlarini,
z taassurotlarini o zaki va yozma shaklda bayon etishga
rgatadi. Aqli
zaif
quvchilarda nutqning grammatik qurilishini rivojlantirish jarayonida har bir
qituvchi aqli zaif bolalar nutqiy rivojlanishining
ziga xos xususiyatlarini hisobga
olishi, mavjud nuqsonlarni korreksiyalashi hamda bilish jarayonlarini rivojlantirib borishi
kerak. Ona tili darslarida aqli zaif
quvchilarda grammatik tushunchalarni shakllantirish,
shakllangan tushunchalarni amalda q llay olish malaka va k nikmalarini tarbiyalash
jarayoni uzoq vaqtga m ljallangan b lishi, oddiydan murakkabga qarab borishi,
izchillilik tamoyillari asosida tashkil etilishi, tizimli ravishda mustahkamlanib va
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
388
takrorlanib borilishi lozim.
qituvchining bayonidagi u yoki bu holatlarni yaqqol
k rsatuvchi k rgazmali vositalardan bolalarni amaliy, k rgazmaliobrazli, keyin esa
tushunchalarga oid umumlashmalarga ham yondashtirishdagi real negizini tanlash uchun
k proq darajada foydalanish maqsadga muvofiq. Suhbat usulidan foydalanish (ayniqsa,
maxsus
maktabda
qitishning
boshlan ich
bosqichlarida)
shu
m noda
modifikatsiyalanadiki, undan foydalanish jarayonida yozma (yozuvli) va nutqsiz
(k rgazmali) tayanchlar kiritilishi k proq darajada kerak b ladi. Boshlan ich sinf
qituvchilari
boradilar,
z nutqlarining
quvchilar tomonidan qabul etilishini nazorat qilish uchun
shart-sharoit yaratadilar. Ommaviy maktabning boshlan ich sinflarida grammatik yoki
leksikaviy
yinlardan foydalanish mash ulotlarni xilma-xillashtirishga,
quvchilarning
qiziqishlarini oshirishga, qiziqarli elementlarni kiritishga xizmat qilishi kerak b lsa,
maxsus maktabda ushbu
yinlar, birinchi navbatda, nutq faoliyati motivlarini
shakllantirishning samarali usuli b lib xizmat qila oladi. Bundan tashqari,
yinlar nutq
amaliyotini kengaytirishga, s zlarning m nolarini, s zlar
rtasidagi munosabatlarni
anglashga qaratilishi mumkin. Maxsus maktabda
qitishda foydalanilgan metodlarni
shartli ravishda quyidagi ikki guruhga b lishimiz mumkin: nutqni shakllantirish va
korreksiyalash uchun foydalaniladigan usullar va ommaviy maktabdagi usullar bilan bir xil
b lgan, grammatika, fonetika, imloni
rganish uchun foydalaniladigan usullar. Mazkur
usullar
qituvchining til
qitishning turli vazifalarini hal qilishga tabaqalashtirib
(turlicha) yondashishiga yordam beradi. Masalan, u yoki bu usulning aniq
qitish
vositalari bilan bo lanishiga k ra usullarni guruhlarga ajratamiz: k rgazmali (namoyish
qilish, kuzatish, ekskursiyalar
tkazish), s zlashuv (suhbat
tkazish, tushuntirish, darslik
materialini
rgazmali-s zli usullar:
kuzatishlar va ularga oid
qituvchining tushuntirishlari, rasm b yicha suhbat olib borish
va hokazolar). Tilning grammatik qurilishini shakllantirish darslari oldindan tayyorlangan
leksik material asosida
tkazilishi, lekin aniq dars materialiga kiritilgan leksikaning
tushunilishini darsning boshida tekshirish kerak.
qituvchi bolalar leksikani
tushunishlarini mash ulotning davomida ham, shu jumladan,
quvchilarning gap
ylab
topishlari, misollar tanlashlari paytida ham nazorat qilib borishi lozim. Amaliy grammatika
darslarining bosh vazifasi
quvchilarni umumlashmalarga olib kelish asosida tegishli
k nikmalarni shakllantirishdan iborat b lganligi sababli, ularga qiyoslash, analiz va
sintez usullaridan foydalanib bajariladigan turli mashqlar kiritilishi yaxshi samara beradi.
quvchilarning nutqiy k nikmalarini rivojlantirish va mustahkamlashlarida negiz
b ladigan yaxlit vaziyatlarni yuzaga keltirish amaliy grammatika darslarida
tushunchalarning aniqligi, zamonga, makonga oid va boshqa belgilarning t
ri
farqlanishiga bo liq b ladi. Shuni t kidlash kerakki, bu mashqlarning barchasi
xshatish asosida tuzish bilan bir qatorda
quvchilarning tuzilma (s z, kontekst)ni tahlil
qilishdan iborat b lgan harakatlarini ham
z ichiga oladi. K pincha bunday mashqlar
shaklan konstruktiv b ladi, lekin ularga q shimcha ravishda shunday topshiriq beriladiki,
uni bajarishda tahliliy tusdagi vazifa hal qilinadi. Aqli zaif bolalar nutqini grammatik
jihatdan t
ri shakllantirish jarayonining natijasida maxsus maktabda ona tili t limi,
umuman, samarali t lim olish t minlanadi. Aqli zaif bolalar nutqiy rivojlanish darajasini
tadqiq qilish metodikasining moslashtirilgan varianti maktabgacha yoshdagi aqli zaif
bolalar nutqiy rivojlanish darajalari haqida yaxlit tushunchaga ega b lish imkonini beradi.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
389
Bu esa,
z navbatida, ushbu bolalar bilan korreksion-kompensator-rivojlantiruvchi
tavsifga ega ish tizimini tashkil etish uchun poydevor vazifasini
taydi. Aqli zaif bolalar
ijtimoiy hayotga uy unlashuvining asosiy omili sifatida nutq rivojlanish darajasining
tanlanishi pedagogik jarayon istiqbolini belgilash imkonini beradi. Nutqni rivojlantirish
b yicha ishlab chiqilgan tizim maxsus tashkil etilgan muloqot-predmetli-rivojlantiruvchi
muhit sharoitidagina amalga oshirilishi zarurligini isbotladi. Korreksion-kompensator
hamda rivojlantiruvchi t lim jarayonida
quvchilarga differensial (tabaqalashtirilgan) va
yakka tartibda yondashish zarur. Aqli zaif bolalarlarning ijodiy faoliyati, qiziqishi va
dunyoqarashini rivojlantirish ustida ish olib borish ular nutqini shakllantirishning muhim
omili ekanligini yana bir bor tasdiqladi. Aqli zaif bolalar nutqini boyitish, uni amaliy
egallashlarining imkonini beruvchi yaxlit korreksion-rivojlantiruvchi jarayon pedagog va
tarbiyachilar tomonidan puxta ishlab chiqilgan rejaga asoslangan (loyihalashtirilgan)
holda, maqsadi hamda tarbiyalanuvchilarga t sir k rsatish choratadbirlari aniq
belgilanishi asosida tashkil etilishi lozimligi aniqlandi. Ishda nutqni shakllantirishga
qaratilgan maxsus chora-tadbirlarning pedagoglar k magida oilada davom ettirilishi aqli
zaif bolalarning har tomonlama rivojlanishi, ijtimoiy hayotga erta uy unlashuvining
zaruriy sharti ekanligi isbotlab berildi. Maxsus
Maxsus maktab-internatlar qoshidagi maktabgacha tarbiya guruhlarida olib
boriluvchi nutqni rivojlantirish jarayonida har bir bolaning shaxsiy xususiyatlari hisobga
olinib, yakka-y naltirilganlik tamoyiliga rioya qilinishi, bu toifa bolalar t lim-tarbiyasini
amalga oshirish, takomillashtirish muammolarini hal qilishda nutqni reja asosida
shakllantirish jarayoni markaziy
rinni egallashi lozim. Nutqning yaxlit jarayon sifatida
shakllanishi uchun bolalar tomonidan nutqiy faoliyatning turli k rinishlari: atrofni
eshitish-k rish va eshitish, gapirish,
qish, yozish vositasida idrok etishning
zlashtirilishini nazarda tutgan holda ish k rish lozim. Bolalarning s zlashuv nutqini
jonli muloqot vositasi sifatida
zlashtirishida s zlashuv muloqotiga ehtiyojni yuzaga
keltiruvchi ish shakllaridan foydalanish tavsiya etiladi. Aqli zaif bolalarning nutqiy va
ruhiy rivojlanish xususiyatlariga tayangan holda korreksion-rivojlantiruvchi tizimni
takomillashtirishda asos b luvchi muqobil dastur va texnologiyalar ishlab chiqishni
y lga q yish lozim. Maxsus maktabinternatlar qoshidagi maktabgacha tarbiya guruhlari
pedagoglarining ota-onalar bilan hamkorlik ishlarini takomillashtirishga erishish lozim.
Aqli zaif bolalarning ota-onalari uchun farzandlarining ijtimoiy hayotga moslashuvi,
so li i va rivojlanishiga oid mavzulardagi metodik tavsiyalarni ishlab chiqish, ular
rtasida bolalarning ijtimoiy moslashuvi, nutqiy rivojlanishi haqida tar ibot ishlarini
kuchaytirish maqsadga muvofiqdir.
Adabiyotlar ro yxati
-
-
40.
143.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
390
5.S.To ychiyeva. Madaniyat va san at sohasi faoliyatini tashkil etish va boshqarish.
Darslik. Toshkent - 2020. 122-bet
6.Mahmudov I. Boshqaruv psixologiyasi. YUNAKS-PRINT - Toshkent: 2005. 22-
bet
7.S.T
Darslik Toshkent - 2020.92-101
