Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
348
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR KAMOLOTIDA TARBIYA
TAMOYILLARINING TUTGAN
RNI
Axmadjonova Saodat Akmaljon qizi
ADPI. Maktabgacha t lim y nalishi
1-kurs talabalari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalar kamolotida tarbiya
tamoyillarining tutgan
rni haqidagi fikrlar yoritilgan. Shu bilan maktabgacha yoshdagi
bolalar kamolotida tarbiya tamoyillarining m lum tushunchalari yoritib berilgan.
Kalit s zlar:
Maktabgacha yoshdagi bolalar, kamolot, tarbiya, tamoyillar,
shakllantirish, tarbiya maqsadining aniqligi, bolalar va kattalarning birgalikdagi faoliyati,
z- zini anglash, ixtiyoriylik, tarbiya qonuniyatlari.
:
Abstract:
In this article, the ideas about the role of educational principles in the
development of preschool children are highlighted. In this way, certain concepts of the
principles of education in the development of children of preschool age have been
clarified.
Key words:
children of preschool age, maturity, education, principles, formation,
clarity of educational goals, joint activities of children and adults, self-awareness,
voluntariness, laws of education.
Inson tarbiyasi insonning
zi kabi qadimiy va keng qamrovlidir. Shu sababli,
insonni har tomonlama tarbiyalash insoniyatning azaliy orzusi b lib, ajdodlarimiz
m rifat va madaniyatni yosh avlodga
rgatish, ularni komillikka etaklash y llari, qonun-
qoidalarini izlaganlar.
Tarbiya jarayonida esa bolaning ongi, his tuy ulari shakllanadi. Eng muhimi
ijtimoiy hayot uchun zarur b lgan va ijtimoiy munosabatlarga xizmat qiladigan xulqiy
odatlar hosil b ladi. Kelajak poydevori b lgan yoshlarni komil inson qilib tarbiyalashda
maktabgacha t lim muassasalarining ahamiyati kattadir. Bu
z navbatida
zbekiston
lim t
ra
uzluksiz t lim tizimining shakllanganligi t lim-tarbiya asoslarini yaratishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Bugungi kunda
zbekiston Respublikasi maktabgacha t lim tizimida jiddiy
mustahkamlanmoqda. Xususan,
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 29
-2021 yillarda maktabgacha t lim tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari t
Bundan k rinadiki, maktabgacha t lim muassasasi oila va jamiyatning bolalarga
g`amho`rlik qilish, milliy va mintaqa xususiyatlarini hisobga olgan holda har tomonlama
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
349
barkamol qilib tarbiyalash va rivojlantirishga bo`lgan ehtiyojni qondirish maqsadida
tashkil etiladi.
Tarbiya muayyan, aniq maqsad hamda ijtimoiy-tarixiy tajriba asosida shaxsni har
tomonlama
stirish, uning ongi, xulq-atvori va dunyoqarashini tarkib toptirish jarayoni.
Boshqacharoq talqin etilganda, tarbiya yosh avlodni muayyan maqsad y lida har
tomonlama voyaga
tkazish, unda ijtimoiy ong va xulq-atvorni tarkib toptirishga
y naltirilgan faoliyat jarayonidir.
Tarbiya
shaxsni maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun uyushtirilgan
pedagogik jarayon b lib, tarbiyalanuvchining shaxsiga muntazam va tizimli t sir etish
imkonini beradi.
tarbiyachi va tarbiyalanuvchilar
rtasida tashkil etiluvchi hamda
aniq
maqsadga
y naltirilgan
hamkorlik
jarayonidir.
Tarbiya
jarayonida
tarbiyalanuvchining ongi shakllana boradi, his-tuy ulari rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun
zarur b lgan ijtimoiy aloqalarni tashkil etishga xizmat qiladigan xulqiy odatlar hosil
b
Tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchining ongigina emas, balki his-tuy ularini ham
stirib borish, unda jamiyatning shaxsga q yadigan axloqiy talablariga muvofiq
keladigan xulqiy malaka va odatlarini hosil qilish lozim. Bunga erishish uchun
tarbiyalanuvchining ongi, hissiyoti va irodasiga t sir etib boriladi. Agar bularning
tarbiyachi rahbarlik qiladi. U tarbiyalanuvchilar faoliyatini belgilaydi, ularning ijtimoiy
jarayonda ishtirok etishlari uchun shart-sharoit yaratadi.
Tarbiyani samarali y lga q yish uchun uning harakatlantiruvchi kuchi, tarbiya
jarayonining manbaini yaxshi bilish va hisobga olish muhimdir. Bu tarbiya jarayonidagi
ichki va tashqi qarama-qarshiliklardan iborat.
Zamonaviy tarbiya mazmunida quyidagi tamoyillar yotadi:
1. Tarbiya maqsadining aniqligi.
zbekiston Respublikasi ijtimoiy-siyosiy
mustaqilligining dastlabki yillaridayoq respublikada, amalga oshirilishi k zda tutilayotgan
tarbiya maqsadi aniq belgilab olindi.
lim t
Qonuni
oyalariga k ra ijtimoiy tarbiyaning asosiy maqsadi
erkin, ijodkor, mustaqil
fikr egasi b lgan komil inson va malakali mutaxassisni tarbiyalab voyaga
tkazishdan
iborat. Ushbu maqsadga erishish y lidagi asosiy vazifa bu shaxsda umumiy madaniyat
unsurlari, y ni, shaxsning aqliy, axloqiy, jismoniy, estetik, iqtisodiy, ekologik, huquqiy,
siyosiy hamda mehnat madaniyatini tarbiyalashdan iborat.
2. Bolalar va kattalarning birgalikdagi faoliyati. Tarbiyachilarning bolalar bilan
m naviy madaniyatini shakllantirishning eng yaxshi namunasini izlash, shu asosida
jarayonidagi faolligini t minlashga olib keladi. Dunyoqarashi hali t la-t kis
shakllanmagan bolalar uchun kattalarning hayotiy tajribalari, ularning shaxsiy namunalari
tarbiyaviy t sir kuchiga ega.
3.
z- zini anglash.
pozitsiyaning shakllanishiga olib keladi. Tarbiya mazmunining eng muhim unsurlaridan
biri bu insonning hayotiy
z- zini anglashi, uning
z shaxsiy hayoti va faoliyatining
axloqiy
z- zini anglash jihatlari muhim ahamiyatga egadir.
4. Tarbiyaning shaxsga y naltirilganligi. Mazkur
oya t lim muassasasi
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
350
amaliyotining markaziy nuqtasida tarbiyaviy ishlar dasturi, tadbirlar, ularning shakl, metod
va vositalari emas. Balki tarbiyalanuvchi turganligini anglatishga xizmat qiladi. Tarbiya
jarayonida uning shaxsiy xususiyatlari, qiziqishlari,
ziga xos xarakteri,
z qadr-
qimmatini anglash tuy ulari rivojlantirilib borilishi zarur.
5. Ixtiyoriylik. Tarbiyalanuvchilarning iroda erkinligisiz tarbiya
oyalari
mohiyatini qaror toptirish mumkin emas. Tarbiya jarayoni, agar u oqilona tashkil etilsa, bir
vaqtning
zida ham tarbiyalanuvchi, ham tarbiyachi m naviyatining boyitilishiga xizmat
qiladi. Agar tarbiyachi tarbiyalanuvchining qiziqishi, faoliyati,
rtoqlik va fuqarolik
burchini anglash, mustaqillikka intilish tuy ularini k ra va anglay olsagina uning irodali
ekanligi ayon b ladi. Tarbiyalanuvchining irodali b lishi t minlangan sharoitda uning
shaxsiga t sir k rsatishga y naltirilgan faoliyat jarayonida samaraga erishiladi.
6. Jamoa y nalishi. Tarbiyaviy ishlar mazmunida jamoaga nisbatan ijobiy
munosabatni qaror toptirish yotadi. Jamoa yordamida shaxsni har tomonlama kamoloti,
uning dunyoni anglash, uni t laqonli talqin etish, insonparvarlik va
zaro hamkorlik
tuy ularini yuzaga kelishi va rivojlanib borishi kabi holat amalga oshiriladi.
4.Tarbiya qonuniyatlari. Ijtimoiy tarbiya maqsadi hamda vazifalarini amalga
oshirish uchun tarbiya jarayonining
ziga xos qonuniyatlarini anglab olish muhim
ahamiyatga ega.
Mazkur vazifani amalga oshirishda t lim-muassasalari muhim soha hisoblanadi.
T lim-tarbiya oldiga q yilgan muhim maqsad ham umuminsoniy va milliy qadriyatlarga
tayangan holda t lim-tarbiya mazmunini insonparvarlik tamoyillari asosida tashkil etish
va uning uzviyligi, izchilligi, ilmiyligi va dunyoviyligi asosida yoshlarni m naviy-axloqiy
tarbiyalashni nazarda tutadi. M naviy-axloqiy qadriyatlar insonlarning talab va ehtiyojlari
asosida aql-zakovat bilan yaratilgan, ularning tasavvuri, tafakkuri, kelgusi orzu-istaklari,
zida mujassam etgan, amaliy hayotda sayqal topgan m naviy
boylik b lib, tarbiyaning tayanch vositasi hisoblanadi.
Yana bir muhim masala
bolalarga milliy va umuminsoniy qadriyatlarni
rgatishdir. Tariximizda axloqiy qadriyatlarning sarchashmalari uzoq-uzoq davrlarga
borib taqaladi. Zardushtiylik t limoti islomning axloqiy tamoyillari xalq pedagogikasining
axloq-odobga doir
gitlari ham tarbiya mezonlari b lib hisoblanadi.
Yana bir muhim jihati bu inson omili masalasidir. Mazkur omil axloqiy va aqliy
kamolot muammosidir. Ana shu omil vatan millat manfaatlari bilan bo liq b lib, insonda
fidoiylik, milliy iftihor tuy ularini kamol toptiradi. Masalan, jadid m rifatparvarlari ana
shunday insonlar b lib, millat vatan manfaati uchun kurash, milliy iftixor tuy usini
stirishda yoshlarga ibrat namunasidir.
Yosh avlodni qadriyatlar asosida tarbiyalashni yana bir muhim jihati
bu ularni
mehnat qilishga, ishbilarmonlikka
Bu Vatan, xalq manfaati uchun fidoiylik k rsatishda eng muhim fazilatlar b lib
hisoblanadi.
1.
Tarbiya qonuniyatlari va tamoyillari tarbiyachi hamda tarbiyalanuvchilar
rtasida tashkil etiluvchi hamda aniq maqsadga y naltirilgan pedagogik jarayonidir.
Tarbiya qonuniyatlari va tamoyillari aositasida tarbiyalanuvchining ongi shakllana boradi,
his-tuy ulari rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun zarur b lgan ijtimoiy aloqalarni tashkil
etishga xizmat qiladigan xulqiy odatlar hosil b ladi.
2.
Tarbiya qonuniyatlari tarbiyalanuvchining ongigina emas, balki his-
tuy ularini ham
stirib borish, unda jamiyatning shaxsga q yadigan axloqiy talablariga
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
351
muvofiq keladigan xulqiy malaka va odatlarini hosil qilish lozim. Bunga erishish uchun
tarbiyalanuvchining ongi, hissiyoti va irodasiga t sir etib boriladi. Agar bularning
tarbiyachi rahbarlik qiladi.
Ushbu maqolani yozish jaroyonida quyidagi tavsiyalarni berishni joiz deb
-2021 yillarda Maktabgacha t lim muassasalari faoliyatini yanada
lim muassasalari
faoliyatida tarbiya qonuniyatlari va prinsiplaridan foydalanishda hamkorlik pedagogikasi
(shaxsga y naltirilgan t lim, tarbiya texnologiyalari) imkoniyatlaridan foydalanib
tashkil etish maqsadga muvofiq.
2. Maktabgacha t lim tashkilotida tarbiya qonuniyatlari va prinsiplaridan
foydalanishda tashkilotda qulay, ijodiy, psixologik muhit yaratishga erishish va bu
muhitda uning
z imkoniyatlarini namoyon etishga y l ochish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar r yhati
1.
zbekiston respublikasi Prezidentining 2017 yil 9 sentyabrdagi PQ-3261-
Maktabgacha t lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari t
risida gi
Qarori.
2.
zbekiston respublikasi Prezidentining 2017 yil 30 sentyabrdagi PF-5198-
lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
t
3.
zbekiston respublikasi Prezidentining 2017 yil 30 sentyabrdagi PQ-3305-
sonli
zbekiston respublikasi maktabgacha t lim vazirligi faoliyatini tashkil etish
t
4.
Xasanboeva O. va boshqalar. Maktabgacha t lim pedagogikasi. O`quv
qo`llanma. 2007 yil.
5.
Yusupov E. Inson kamolotining m naviy asoslari.: Universitet, 1998,
6.
Hoshimov K. va boshqalar. Pedagogika tarixi //Oliy
quv yurtlari va
universitetlar talabalari uchun
quv q ll. Toshkent,
qituvchi, 1996.
7.
Jo`raeva B.D. Maktabgacha t limni modernizatsiyalash muammolari va
rivojlantirish istiqbollari. Xalq t limi j., 2008. 5-son. 115 b.
