Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
281
ZAMONAVIY PEDAGOGIK JARAYONDA AKSIOLOGIK YONDASHUV
ASOSIDA SHAXS DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH
Abdurazakova Zebiniso Akmal qizining
Q qon davlat pedagogika instituti
1-kurs doktoranti (PhD)
Annotatsiya:
Maqolada aksiologik muammolarga doir nazariy manbalardagi
qadriyat tushunchasining mohiyatini tahlil etish asosida pedagogik aksiologiya qadriyat
tushunchasida shaxs va jamiyat faoliyatida ideal namuna va y nalishlarni aks ettiruvchi
individual va ijtimoiy ongni tashkil etuvchi maxsus t lim sifatida qaralashi shuningdek,
shaxsning dunyoqarashiga asoslangan faoliyat haqida bayon etilgan.
Kalit s zlar:
aksiologik, dunyoqarash, anglash, insonparvarlik, tamoyillar,
barqarorlik, millatlararo, hamjihatlik, munosabat, qadriyat,
:
Abstract:
In the article, based on an analysis of the essence of the concept of value
in the theoretical sources of axiological problems, pedagogical axiology is considered as a
special education that forms individual and social consciousness, reflecting ideal examples
and directions in activity of the individual and society in the concept of value, as well as a
statement about activity based on worldview of the individual.
Key words:
axiological, worldview, understanding, humanitarian, principles,
stability, international, solidarity, attitude, value, responsibility.
Zamonaviy pedagogika fanining asosiy tendentsiyasi -
z
amaliyotning muhim jihatiga aylandi. Pedagogika va inson amaliyotida insonparvarlik
z oldiga q ygan muhim
vazifalarni
zida aks ettiradi.
Inson hayoti har doim b lib
tgan voqealarni baholash, vazifalarni q yish, izlash,
xulosalar qabul qilish, dunyoqarash vaziyatlarida kechadi. Bunda uning atrof-muhit bilan
munosabatlari ikkita farq bilan
zaro bo liq: amaliy va abstrakt-nazariy (bilish).
Bundan kelib chiqadiki, pedagogika metodologiyasi t lim falsafasiga haqiqiy
insonparvarlikning mohiyati, borliqning yangilanishi va pedagogik bilish haqidagi nazariy
qoidalar yi indisi sifatida qaraydi. Bunday metodologiyaga muvofiq, fanlarning, shu
jumladan, pedagogikaning insonparvarlik mohiyatidan kelib chiqadigan vazifasi
zida
insonga bilish, muloqot, ijod subyekti sifatida yondashishni aks ettiradi.
Bizga m lumki, ilmiy bilish, shuning barobarida pedagogik bilish, faqatgina
ijodkorliknigina emas, ijtimoiy ehtiyojlarni t la qondirish maqsadini ham r yobga
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
282
sifatidagi yondashuv bajaradi.
Aksiologik yondashuv insonparvarlik pedagogikasining uzviy
ziga xosligi b lib,
barcha odam unda jamoaviy rivojlanishning maqsadi va jamiyatning oliy qadriyati sifatida
qaraladi. Shuning uchun aksiologiyaga (tabiiy qadriyatlar haqidagi (nazariy) falsafiy
nazariyalar) yangi t lim falsafasi sifatida va zamonaviy pedagogika metodologiyasiga
uy un tarzda qaraladi.
Pedagogik aksiologiya inson va t
limiy
qadriyatlarni muhokama etuvchi hamda t limga aksiologik yondashuvni amalga
oshiruvchi pedagogik bilimlar sohasidir.
Aksiologik muammolarga doir nazariy manbalardagi qadriyat tushunchasining
mohiyatini tahlil etish asosida pedagogik aksiologiya qadriyat tushunchasiga shaxs va
jamiyat faoliyatida ideal namuna va y nalishlarni aks ettiruvchi individual va ijtimoiy
ongni tashkil etuvchi maxsus t lim sifatida qaraydi. Alohida shaxs yoki jamiyat
yaxlitlikda qadriyatlami uzatuvchisi sifatida qaraladi, nihoyasi esa, insonning xulq-atvori
va xatti-harakatini ra batlaydi. Xulq-atvor va xatti-harakatlarning tavsifi shaxsning atrof-
muhitga,
z- ziga munosabati haqida guvohlik beradi.
qilish jarayonida bilim, k nikma, t sir
tkazish mexanizmlarini hisobga olishdan
diqqat markazida tutish muomala samaradorligini oshiradi, shaxslararo munosabat
zaro
[2]
-birini idrok etish va tushunishni, shaxslararo jozibadorlik (jalb
etish va simpatiya),
zaro t sirlashuv va xulq-atvor (xususiy, rolli) b
[3]- deb
izohlab
tadi V.B.Olshanskiy.
Qadriyatli mazmunga ega t limda shaxsning xulq-atvori moljalga olinadi, ular esa
uning insonparvarlikka y nalganligini aniqlaydi va qadriyatli baholash asosi sifatida
namoyon
b ladi.
Dunyoqarash
shaxs
qadriyatli
munosabatining
kontseptual
interpretatsiyasi konteksti sifatida maydonga chiqadi, imperativ xulq-atvor -
sifatida, qadriyatli munosabat - u yoki bu tizimga invariant sifatida namoyon b ladi.
Aynan mana shunday k rinishda dunyoni bilish aksi va qadriyatli munosabat m naviy
boshqarilishi ham y naltiriladi hamda mazmunan shaxs faoliyati va xulq-atvorini
tashkillashtiradi.
Shuning uchun tarbiya ijtimoiy-tashkillashtirilgan umumin- soniy qadriyatlar
interiorizatsiyasi jarayoni sifatida k rilishi mumkin. Hayotda esa qadriyat shaxsni faol
faoliyatga,
z- zini tarbiyalash va
z- zini rivojlantirishga y naltirishi uchun,
insonning ongli ravishda tushunib
tishi hali kamdir. Qadriyat faoliyat motivini
uy otuvchi kuch sifatida qachonki, shaxs tomonidan interiorizatsiyalansa, ichki
mavjudlikni zarur lahzalarini taqdim etsa, inson
z faoliyati maqsadini aniq shakllantira
olsa, uning insonparvarlik m nosini k ra olsa, maqsadlarni amalga oshirishning samarali
vositalarini topsa, t
ri va
z vaqtidagi nazorat,
z xatti-harakatini tuzata olsa va
baholay olgandagina, aniq namoyon b ladi.
M naviy qadriyatlar shaxsni axloqiy shakllantirishning asosiy omili b lib, ular
ilmiy-texnikaviy va intellektual, maorif, t lim-tarbiya, tibbiy xizmat, milliy meros, turli
shakllarda namoyon b
hunarmandchiligi mahsulotlari, noyob tarixiy va madaniy arxitektura va hokazolar
hisoblanadi. Shuningdek,
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
283
zbekistonda
tgan mutafakkirlarning m naviy merosi, yozma asarlar, rivoyat va
afsonalar, muqaddas joylar, tarixiy yodgorliklar, musiqa va q shiqlari, chol u asboblari,
yinlari, dehqonchilik va hunar- mandchilik kabilar m naviy qadriyatlaming asosini
tashkil etadi. Ular kishilarning bir-birlariga, vatanga, oilasiga b lgan munosabatidagi
axloq xulq-atvorida, odob va xatti-harakatida namoyon b ladi.
Milliy qadriyatlar - millat shaxsining tili, tarixi, urf-
b
zlar
z ifodasini topgan.
zi arab tilida quyidagi uch m noni anglatadi. Birinchidan- mazhab- ikkinchisi
-ummat; uchinchisi -xalq, qavm. Millat s
har bir millat vakili
z milliy qadriyatlarini rivojlantirishi sababli
z millatidan,
qavmidan kechib boshqa millatga
tib olish gunoh deb t riflangan. Yevropa adabiyotida
q
zi qabila, xalq degan m noni bildiradi, binobarin, bu ikki
tushunchada ham muayyan etnik birlikning
ziga xosligini bildiruvchi m no yotadi.
Milliy
qadriyatlar
-
millatga
mansub
b lgan
umumjahon
taraqqiyoti
qonuniyatlaridan biri hisoblanadi. Milliy qadriyatlar -
z millatidan,
z yurtidan
faxrlanish,
zbek davlati fuqarosi ekanligidan
ururlanish kabilardir.
Siyosiy qadriyatlar demokratiya yoki siyosiy jarayon bolibgina qolmay, shu bilan
psixologiyasining xususiyatlarini ifoda etadi. Siyosiy qadriyatlar dunyodagi barcha millat
va dinga mansub shaxslar uchun keng imkoniyatlar yaratishi bilan birga xalqaro
flemokratik talablarga javob beradi. Unda inson huquqi, sh ni, or-nomusi va himoyasiga
qaratilgan barcha tamoyillar kafolatlanadi. Mamlakatimiz xavfsizligi, barqarorlik va
millatlararo hamjihatlikni saqlash, kelajak avlodlarga obod va ozod Vatanni meros
qadriyatlar insoniyat tomonidan yaratilgan barcha moddiy va .m naviy boyliklarni
asrashda va mustahkamlashda hamda ulardan foydalanishda imkoniyatlar yaratadi.
Foydalangan adabiyotlar
1.
Taylanova Sh. Z. Talabalarda qadriyatli tasavvurlar tizimini shakllantirish
y nalishlari. Uslubiy q llanma.Toshkent: Fan va texnologiya, 2011.
2.
oziyev E.
3.
4.
Matthews, G. Emotional intelligence: Science and myth / G. Matthews, M.
Zeidner, R.D. Roberts. Cambridge, MA: MIT Press, 2004.
