Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
246
INGLIZ TILI DARSLARIDA DIALOGLARDAN FOYDALANIB
QUVCHILARINING MULOQOT MADANIYATI K
NIKMASINI
SHAKLLANTIRISH USULLARI
Kuldosheva Nigorahon Avezmurodovna
Doctoral student at Bukhara State Pedagogical
Institute and teacher at the department of Foreign Languages.
quldashovanigorahon@buxdpi.uz
Annotatsiya.
Maqolada ingliz tili darslarida boshlan ich sinf
quvchilarining
muloqot qilish, muloqot madaniyati k nikmalarini shakllantirishda dialoglardan
foydalanish usullari, darsda dialoglardan foydalanishning ahamiyati,
quv jarayonida
innovatsion t lim muhitini yaratish orqali
quvchilarni faollashtirish, ularning
kommunikativ kompetentligini tarkib toptirishda mavzuga oid dialoglar tuzishning
ziga
xos bosqichlari, ularni q llashga oid tavsiyalar bayon etilgan hamda
quvchilarning
muloqot madaniyatini shakllantirishga oid dialog namunali keltirilgan.
Kalit s zlar
: nutq, o zaki va yozma nutq, dialog, dialog tuzish bosqichlari, til
kompetensiyalari, muloqot madaniyati, kommunikativlik, diolog, innovatsiya, integratsiya,
t lim muhiti.
.
Annotation.
The article describes the methods of using dialogues in the formation
of communication culture skills of Primary School students in English lessons, the
importance of using dialogues in the lesson, activation of students by creating an
innovative educational environment in the educational process, the specific stages of
creating thematic dialogues in the content of their communicative competence,
recommendations for their application are presented,
Keywords:
speech, oral and written speech, dialogue, stages of dialogue
composition, language competencies, Communication Culture, communicativity, diologist,
innovation, integration, educational environment.
Bugungi kunda kichik yoshdan boshlab xorijiy tilni puxta egallash t lim, ilm-fan,
iqtisodiyot, siyosat va ijtimoiy hayotdagi globallashuvning yangi davri uchun asosiy kalit
hisoblanadi. Globallashayotgan t lim endilikda ilm oluvchilar uchun ham,
qituvchilar
uchun ham butun dunyoda t limni va ilmiy izlanishlarni davom ettirish imkoniyatini
yaratib bormoqda. Bu jarayon
rta maxsus, kasb-hunar bitiruvchilarining turli dunyoviy
bilimlarni chet tillarda bilishlaridan tashqari,
z kasblari haqidagi bilimlarni ham chet
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
247
tillarda davom ettirishlariga imkon yaratadi. M lumki, til
rganish ham yosh davrlariga
bo liq. Psixologlarning fikricha, bolalar kattalarga nisbatan tilni tez va oson
zlashtiradilar. Bolalarda til
rganishga b lgan qiziqish, moyilliklar, kattalarga
qaraganda bolalar vaqtining k pligi buning asosiy sabablaridandir.
Boshlan ich sinflardan ingliz tilidan
quvchilar egallashi kerak b lgan bilim,
k nikma va malakalar kundalik, ijtimoiy, t limga, ijtimoiy-madaniy mavzularni
rganish tinglash uchun m ljallangan matnlar; dialogik nutq; monologik nutq
mazmuniga asoslanadi.
lumotlar
m nosini tushunib emas, uni mexanik tarzda yodlaydi. Shuning uchun mazkur yosh
davrida ingliz tilini
rgatishni grammatik tushuncha berishdan boshlamaslik zarur.
Aks holda chet tilini
rgatishning dastlabki qadamidanoq bolani z riqtirib q yish
va qiziqishini s ndirib q yish mumkin. Shunday ekan, kichik maktab yoshdagi bolalarga
xorijiy tilni
lib, darda mavzuga oid
dialoglardan samarali foydalanish ularda til k nikmalarini shakllantirishda katta yordam
beradi.
Gapirish nutq faoliyati turlaridan biri b lib, fikrni o zaki bayon etishdir. Gapirish
- fikr va his-tuy uni izhor etish maqsadida muayyan tildagi leksik, grammatik na fonetik
hodisalarni q llashdan iborat b lib, u chet tilini
rganishning muhim amaliy maqsadidir.
Gapirish - bolalar
zlarining fikr-tuy ularini ifoda etishga, qiziqishlarini hayotiy
faoliyatlari haqida suhbatlashishga hamda ularni boshqalar fikri bilan taqqoslashga
imkoniyat yaratib beradi.
Fikrni o zaki ikki shaklda, y ni monolog (yakka nutq) va dialog (juft nutq) tarzida
ifodalash mumkin. Monolog bir kishining nutqi b lib, unda ketma-ket keladigan jumlalar
mantiqan bo lanadi. Nutqning ohangi va mazmuni q yilgan maksad sari yunaltiriladi.
Monolog quyidagi belgilarga ega:
- mazmunan izchillik kuzatiladi;
-ifodalanadigan fikrlar tayanch jumlalar vositasida asta-sekin rivojlantirib boriladi;
- fikr-mulohazaning m lum darajada tugallanganligi nutq namunalarida
ifodalanadi.
Dialog ikki va undan ortiq kishi, tinglovchi hamda gapiruvchi sifatida navbatma-
navbat axborot almashinuvi b lib, u quyidagi asosiy xususiyatlarga ega:
- ajralmas dialogik birlikning nutqiy vaziyatga mos kelishi;
- dialog faqat munosabatgagina emas, balki gapirishga undovchi (stimul) va javob
(reaksiya) jumlalari (replikalari)ni almashish natijasi hamdir;
- dialogik birlikdagi qisqartmalarning uz
rnida q llanilishi;
- suhbatning mazmunan bo liqligi hisoblanadi.
Ogzaki nutq k pincha dialog tarzida, yozma nutk esa monolog tarzida buladi.
Yozma nutq logik izchillikka rioya qilgan holdi, ayrim til shakllarini tushirib
qoldirmay, ortiqcha takrorlanishiga y l q ymay bayon qilishni talab etadi. Shuning
uchun yozma nutq ancha murakkab hisoblanadi.
O zaki nutq m lum sharoitlarda yuz beradi va bu sharoitlar nutq xususiyatiga
t sir etadi. Bu sharoitlar tildan tashqari ekstralingvistik tartibdadir. Ularga nutq faoliyati
sodir b ladigan vaziyat, muhit, s zlovchining yoshi va
sish darajasi, suhbat mavzusi,
quvchining nutqini idrok etishga diqqat qilish, mimika, imo-ishoralari va boshqalar
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
248
kiradi. Bu omillarning barchasi avvalo dialogik nutqda, m lum darajada monologik
nutqda ham faol rol
ynaydi.
O zaki nutq uslubiga s zlovchining tashqaridan b lgan, har xil t sirlanishlyariga
nisbatan turlicha munosabatni ifodalovchi, kirish s zlar va undama kabilarni q llash
maqsadga muvofiqdir. Masalan: oh, how glad I am to see you!
O zaki nutq uslubi yozma nutq uslubidan ifodaning ixchamligi yoki k pincha
zaki muomala jarayonida k p narsa
ravshanlashadi. M lumki boshlan ich sinflardan boshlab
quvchilarga ingliz tilini
rgatishda dialog usulidan foydalanish
quv dasturining asosiy talablaridan biri
hisoblanadi.
Til
rgatishda dioaloglardan foydalanishning
ziga xos imkoniyatlari haqida ilmiy
tadqiqotlar olib borgan tilshunoslardan M.Y.Demyanenko dialogni
rgatishni savol-javob
mashqlaridan boshlashni taklif qiladi.
G.V.Rogova
dialogni
response-inducement-response
javob
(otklik)
-
ra batlantirish, uy unlashtirish (stimul)-javob (otklik) ketma-ketligida davom ettirishni
belgilaydi.
G. V. Rogova dialogni
rgatishni 3 bosqichgab ladi:
1. Retseptiv bosqich.
2. Reproduktiv bosqich.
3. Konstruktiv (ijodiy) bosqich.
Birinchi bosqichda
quvchilar turli vositalar orqali dialogic nutqni tinglaydilar,
qabul qiladilar, tushunishga harakat qiladilar.
Ikkinchi bosqichda esa, tinglaganni qaytaradilar. Uni darhol qaytarish, birozdan
keyin qaytarish uni tayyorlab kelgandan s ng, dialogni
zgartirib qaytarish mumkin.
Uchinchi bosqichda esa,
quvchilar
zlari, ijodiy yondashib dialog tuzadilar.
Tajribalarimiz asosida biz boshlan ich sinf
quvchilarni mavzuga oid dialoglar
tuzishga
rgatishni hamda dialog jarayonida faol ishtirokchiga aylanishdagi hayotiy
k nikmalarini hosil qilishlarini t minlashda yordam beruvchi quyidagi uch bosqich
orqali amalga oshirishni lozim topdik (1-rasmga qarang):
1-rasm.
quvchilarda muloqot madaniyati k nikmasini shakllantirishda
dialog usulidan foydalanish bosqichlari
Ushbu
bosqichlarda
amalga
oshiriladigan
quv
faoliyatlar
mazmuni
quvchilarning til k nikmalarini
zlashtirishga asoslangan qonuniyatlarga amal qilgan
holda madaniyatli yondashuvlar hamda muloqotchanlikni
zaro integratsiyalash orqali
quyidagicha jarayonni
zida aks ettiradi:
1-bosqich: Dialog uchun mavzu tanlash, uning uchun zarur til materiallarini, dialog-
namunalarni, eng kerakli luqmalarni tanlash, ularni tuzishni va q llashni
rgatish.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
249
2-bosqich. Namuna asosida dialoglar tuzishni
rgatish. Bu bosqichda
quvchilar
dialog-namunalar asosida dialogda qatnashadilar, tuzadilar. Bunda
quvchilar dialog
namunasini
qiydilar. Birinchisi
qiydi, ikkinchisi esa namunasiz luqmaga javob berishi,
dialog-namunalardagi s zlarni
zgartirib dialogni qaytarishi,
zlari dialog-namunaga
xshatib dialog tuzishlari mumkin.
3-bosqich. Mustaqil dialog tuzish bosqichi, dialogni rivojlantirish bosqichi. Bu
bosqichda
quvchilar tayanchli, tayanchsiz, namunasiz mustaqil dialog tuzadilar. Uning
uchun mavzu berilib, dialog tuzishga m lum vaqt berilishi mumkin. Dialog tayyorlangan,
tayyorlanmagan b ladi.
qituvchi dialogni tuzishni
rgatganidan s ng, uni tekshirishi
ham kerak. Buning uchun tezda, m lum vaqtda dialog tuzdirish, luqmalarni q llatish
zarur. Oldin
qituvchi
quvchi s ng
quvchi- quvchi dialoglarini tuzishlari m quldir.
Ingliz tili darslarida dialogik nutqdan foydalanish eng samarali usullardan biri
b lib, u ikki s zlovchi tomonidan
zaro muloqotga kirish jarayoni hisoblanadi. Til
rganishda dialogik nutqning ham
ziga xos qiyinchiliklari b lib,
qituvchi buni albatta
1. Dialog tezda javob qaytarish (reaksiya qilish) zaruriyatidir.
2. Dialogda 2 ta s zlovchi ishtirok etadi.
3. Dialog faqatgina savol-javobdan tashkil topmaydi.
4. Har bir s zlovchi
z maqsadini k zlaydi.
5. Dialogda qatnashuvchilar oldindan uning mazmunini bilishlari qiyin.
6. Dialogda qatnashuvchilar bir-birlarini sharoitlarini, vaziyatlarini, xususiyatlarini
bilgan takdirda dialog davom etadi.
7. Dialogda qatnashuvchilardan biri dialogga takchilik qilishi zarur.
8. Dialog t sirchan, qiziqtiradigan mavzuda b lishi, kimgadir, nimagadir
qaratilishi zarur.
9. Dialog nutq vaziyatida b ladi. S zlovchilarning nutq vaziyati hisobga olinadi.
10. Dialogda gap qistirish, luqma tashlash (replika), vosita, tayanch, sharoit, nutq
vaziyati, vositalar muhim
rin tutadi.
Quyida biz boshlan ich sinf
quvchilarida til
rganish asosida ularda muloqot
madaniyati k nikmasini shakllantirishga yordam beruvchi dars mavzulariga mos
dialoglardan namunalar keltiramiz.
1.
LIBRARY
A: Hi, have you been to the library lately?
B: No, not recently. Which library are you referring to?
A: Definitely! They also have a vast collection of books, from classic literature to
the latest bestsellers.
to offer.
together.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
250
2.
LANGUAGE LEARNING
A: Hey, have you been learning any new languages lately?
with native speakers.
A: That sounds like a comprehensive approach. How do you manage to stay
motivated?
B: I set small, achievable goals for myself, and I celebrate my progress along the
way. Additionally, immersing myself in Spanish-speaking environments, such as watching
movies or listening to music in Spanish, helps keep me motivated and engaged.
incorporate various methods into your language-learning routine.
B: Exactly! By diversifying my learning activities and staying consistent with
3.
TECHNOLOGY
A: Hey, have you heard about the new smartwatch?
A: Well, it has a larger display and better battery life than its predecessor.
B: That sounds interesting.
A: It also has advanced health tracking capabilities, such as heart rate monitoring
and sleep tracking.
-tracking features are accurate.
A: The smartwatch utilizes a combination of sensors and algorithms to provide
accurate and real-time health data too.
different activities and environments.
algorithms to analyze data patterns and make adjustments for various factors, such as
movement and environmental conditions.
especially in the realm of wearable devices.
IN THE MUSEUM
A: Hey, have you ever been to this museum before?
A: Well, you know they have a vast collection ranging from classical sculptures to
contemporary paintings.
they have works from that period too.
A: Absolutely! They have an entire wing dedicated to Renaissance art, showcasing
masterpieces by renowned artists like Leonardo da Vinci and Michelangelo.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
251
these timeless artworks.
A: Yes, the museum provides a captivating journey through the evolution of art,
offering visitors a deeper understanding and appreciation for artistic expression throughout
history.
periods, reflecting the diversity and richness of human creativity.
Tajribalar shuni k rsatadiki,
quvchilarda tinglab tushunish k nikmasi gapirishga
qaraganda kam taraqqiy etgan.
quvchi
qiganda, k rganda tinglab tushunishga
qaraganda olti marta k p m lumot olarkan, Tinglab tushunish boshqa nutq faoliyatlariga
ham yordam beradi. Tinglab tushunish bilan gapirish ikkalasi o zaki nutqni tashkil qiladi.
Tajribalar shuni k rsatadiki, tinglab tushunishni rivojlanganiga qarab, gapirish ham
rivojlanadi,
quvchi mavzuga oid dialoglarda faol ishtirok eta boshlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
. Hoshimov, I. Yoqubov Ingliztili
2003.
2.
Bim I.L. Osnovniye napravleniya organizatsii obucheniya inostrannim
yazikam na starshey stupeni polnoy sredney shkoli // Inostranniye yaziki v shkole. 2002.
3.
Passov Ye.I. Soderjaniye inoyazichnogo obrazovaniya kak metodicheskaya
-23.
4.
Galskova N.D. Sovremennaya metodika obucheniya inostrannim yazikam /
N.D. Galskova. 2-ye izd., pererab. i dop. M.: ARKTI, 2003. 192 s.
5.
1974.
32.
