Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
195
BOSHLAN
ICH T
LIMDA HAMKORLIKDA
QITISH
TEXNOLOGIYASIDAN FOYDALANISH ORQALI
QUVCHI
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH
Qosimova Manzura Abdullayevna
Buxoro davlat universiteti
qituvchisi
.
maqolada t lim jarayonida
quvchi dunyoqarashini rivojlantirish
muammolari, darsda hamkorlikda
qitish texnologiyasidan foydalanib
quvchi shaxsiga
yangicha nuqtayi nazardan yondashish,
quvchilarni faollashtiruvchi va rivojlantiruvchi
didaktik majmualarning
ziga xos xarakteri, kichik yoshdagi
quvchilarga t lim
tarbiya berishda hamkorlikda
qitish texnologiyasidan foydalanish imkoniyatlari asosida
uning dunyoqarashini rivojlantirishga oid ilmiy, amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit s zlar:
quvchi dunyoqarashi, hamkorlikda
qitish texnologiyasi,
quvchi
shaxsi, faol metodlar, didaktik majmua, muomala odobi, shaxslararo muloqot, d stona
munosabat.
.
-
Annotation.
the article provides scientific, practical recommendations on the
development of a student's worldview on the basis of problems of developing a student's
worldview in the educational process, approach the student's personality from a new point
of view using collaborative teaching technology in the lesson, the specific character of
didactic complexes that activate and develop students, the possibilities of using
Keywords
: reader's worldview, technology of collaborative teaching, student
personality, active methods, didactic complex, manners of treatment, interpersonal
communication, friendly attitude.
T lim-tarbiyaga uzluksiz tizim sifatida qaralishining
zi yosh avlod tarbiyasi
davlat siyosati darajasiga k tarilganligining amalda namoyon b lishidir. Ayni cho da,
davlat siyosatining t lim-tarbiya borasidagi ustuvor y nalishlari t lim-tarbiyaning
uzluksiz va izchil b lishini taqozo etadi.
Zero, bundan kuzatilgan asosiy maqsad muayyan kasbni mukammal egallab olgan
va ayni cho da so lom, barkamol inson shaxsini vujudga keltirish, uni hozirgi zamon
fan-texnikasi yutuqlaridan bahramand etish, axborot asri b lmish XXI asrning yuksak
talablariga muvofiq kadr b lib
tishishiga erishishdir
quvchi-yoshlarning m naviy
barkamolligini,
oyaviy dunyoqarashini takomillashtirishda t lim-tarbiya, tar ibot va
tashviqotning samarali usul va vositalaridan oqilona foydalanish bugun davr talabiga
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
196
aylanib ulgurgan. Bizning fikrimizcha, bu jarayonni amalga oshirish mexanizmlarini
quyidagicha ifodalash mumkin:
T lim-tarbiya jarayonida foydalaniladigan tamoyillar loyihalashtirilgan dars
mavzusining xarakteri,
quvchi shaxsi hamda sinf jamoasining
quv fanga b lgan
qiziqishi, qobiliyati, ehtiyoji, dunyoqarashi, psixologik xususiyatlari, motivatsiyasi,
faolligiga qarab tanlanadi. [1] T lim jarayonida
quvchilarning m naviy
dunyoqarashini shakllantirish mezonlari sirasiga quyidagilarni kiritish mumkin:
-
quv dasturlarida hissiy stimullashtiruvchi muhit yaratishni hisobga olish,
y ni
quvchilarning tashabbusini q llab-quvvatlash, predmetlararo bo liqlik,
z- zini
-
qituvchi va
quvchilar
rtasidagi munosabatlarning ochiqligi va iliqligi,
qituvchi tomonidan tanqid va tazyiqqa y l q ymaslik,
quv sinfida konstruktiv
shaxslararo munosabatning
rnatilganligi;
-
quv jarayonining
qituvchi va
quvchilar tomonidan
zaro birdamlik asosida
qurilganligi;
-
tayyor b
-har bir
quv-
yaratilganligi va
qituvchi tomonidan
quvchilar rivojlanish darajasini k rsatadigan
z- zini namoyon etish shakllarining ra batlantirilishi;
-t lim dasturlarining
quvchi ijodiy imkoniyatlarining maksimal rivojlanish
darajasi hamda ulardagi kreativ qobiliyatlarni stimullashtirish nuqtayi nazaridan
baholanganligi;
- bilish taraqqiyoti muammolarining
qituvchi va
quvchilar tomonidan
hamkorlikda muhokama qilinishi, shuningdek, bahodan
quvchilarga bosim
tkazish
shakli sifatida foydalanishdan voz kechish. Bu mezonlar diqqat bilan
rganib chiqilsa,
ularning har biri zamirida bevosita
quvchilarning m naviy dunyoqarashini
shakllantirish yotadi.
quvchilarning m naviy dunyoqarashini shakllantirishda ularning faoliyatini
mustaqil va hamkorlik asoslarida tashkil etish mumkindir. Bu odatda shunday amalga
oshiriladi va bu hozirgi kunga qadar davom etib kelmoqda. Shunga muvofiq tarzda
quvchilarning yosh xususiyatlari va qobiliyatlarini inobatga olgan holda mustaqil ishlar,
hamkorlikdagi ish usullari va texnologiyalari orqali amalga oshirish ijobiy samara beradi.
Bugungi kunda yuqorida t kidlanganlardan kelib chiqqan holda shuni aytish
mumkinki:
-
qituvchi- quvchi orasidagi d stona munosabat negizida axborotlarni taqdim
etish va
zlashtirish;
- boshlan ich t lim jarayonida
quvchilar orasida d stona muhitni shakllantirish
bilan bo liq pedagogik shart-sharoitlarni aniqlash;
- boshlan ich t lim jarayonida
quvchilar orasida hamkorlik va d stona
munosabatni shakllantirishning pedagogik-psixologik imkoniyatlarini izlash;
- boshlan ich t limda d stona munosabatni tashkil etish jarayonining mazmuni,
shakl, vosita, usul va metodlarini aniqlash alohida dolzarblik kasb etmoqda[2].
Bugungi kunda hamkorlik shaxs tafakkurining
zgarishi natijasida vujudga
kelmoqda. Hamkorlikni tashkil etuvchi tushunchalarning tarkibi insonning zamonaviy
tafakkurini ifodalaydi. Bu jarayonda hamkorlik
z q llanishiga xos b lgan boshlan ich
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
197
holatni tark etadi. Chunki inson tafakkuri bir qator tushunchalar bilan mustahkam
bo langan. Ular tuklik, yangi tafakkurni taqozo qiluvchi ongda mavjud b ladi.
Inson har doim t plangan tajribalardan
z faoliyatida foydalanishga ehtiyoj
sezadi. Bu
rivojlanishini asoslashga qaratiladi. Pedagogikada turli vazifalarni
chish jarayonida
tuzilmani saqlash va tashkil etish, muayyan tartibni vujudga keltirish faoliyatning maqsadi
yoki uning muhim bosqichi hisoblanadi. Masalan,
quv masalalarini birgalikda chishni
rejalashtirgan guruhning tashkil topishi. Bunday guruh barqaror va yangi topshiriqlarni
zlashtirishga tezgina m ljal oladigan guruh b lishi lozim.
Bunday guruhni tashkil etishning optimal maqsadga erishadigan y li qanday,
degan savol tu iladi. Bu tarzdagi guruhlarni tashkil etish masalasi t lim jarayonida
alohida dolzarblik kasb etmoqda. Bu
rinda sinab k rish va xatolar metodidan
foydalanish imkoniyati mavjud emas. Bunday harakatga asoslangan tizimni vujudga
keltirish
ta murakkabdir.
Hamkorlik pedagogikasining bugungi kunga qadar tadqiq etilmaganligining asosiy
sababi
t limning
t la
m noda
qituvchi
hamda
quvchi
shaxsiga
y naltirilmaganligidadir. Hamkorlikning
lim sharoitida
tadbiq qilish
ta murakkab masaladir. Biz amaliyotda bunday urinishlarning mavjudligini
ham kuzatdik [4]
Hamkorlikka asoslangan pedagogika
qituvchi hamda
quvchilar birgalikdagi
faoliyatini ifodalovchi tizim b lib, bu jarayonda jamoaning ijodiy quvvatlari va faoliyat
samaradorligi namoyon b ladi. Yangi maqsadlarni r yobga chiqarish imkoniyati
t minlanadi. Bu maqsad
quvchilar jamoasini ularning kuchlari yordamida q shimcha
ijodiy natijani q lga kiritishga
rgatishdan iborat. Hamkorlik pedagogikasi yangi
vositalar bilan kompyuter texnikasi yordamida muloqot jarayonini optimallashtiradi hamda
axborotli mahsulotlarni ishlab chiqaradi. Shuning uchun ham, hamkorlik pedagogikasi
t lim jarayonida q llash uchun
quv materiallariga ishlov berishda yangi t lim
metodlaridan foydalanadi. Shu maqsadda hamkorlik pedagogikasi bir qator fan sohalari
bilan kesishadi. Jumladan, ijtimoiy muloqot nazariyasi, axborot texnologiyalari, mantiq,
tilshunoslik, shuningdek, shaxsiy kuzatishlar va tajriba-sinov natijalari, psixologiyaga oid
bilimlar kabilar[4].
Hamkorlik qilish k nikmasi
quvchilardan tabiiy ravishda paydo b lmasligi va
buning uchun ra batlantirish, rolli
yinlar, bevosita k rsatmalar va mashq uchun vaqt
talab etilish mumkin. Masalan, birgalikda ishlash uslublari xususida bahs yuritilishi
mumkin, jumladan, navbat bilan fikr bildirish,boshqalar gapirayotganda quloq solish orqali
hamda
z
quvchilar hamkorlik
qilganlarida va birgalikda ish olib borganlarida
qituvchilar guruhlardagi barcha
quvchilar:
-ishtirok etishlari va
zlarini jarayonning bir qismi sifatida his etishlarini
zlagan
maqsladlari va rejalarini kelishib olishlariga
z natijalariga erishish uchun ajratilgan
b limlar ustida ishlashlariga birgalikda bajargan ishlarini qanday yaxshilash mumkinligi
xususida birga bosh qotirishlari,
zlari bajargan ish xususida gapirishlari va fikr
bildirishda bir-birlariga yordam berishlarini t minlashlari lozim.[1]
Xulosa qilib aytganda, t lim jarayonida
quvchilarni har tomonlama
zgartirish tamoman yangi ilmiy-pedagogik asoslarga tayanishni taqozo qilmoqda.
Umumiy
rta t lim oldiga q yilgan maqsad, vazifa va tamoyillarni amalga oshirish
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
198
nafaqat t lim mazmunini
zgartirishni talab qilmoqda, balki uning shakllari, metodlari,
qituvchi faoliyatini ham takomillashtirishga b lgan ehtiyojni qondirish maqsadida
qituvchilar yangi ijtimoiy sharoitlarga ishlashga layoqatli, pedagogik vaziyatlar chimiga
qitishda mualliflik texnologiyalarini yarata
oladigan b lishlari kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
P latov
D.A.
Innovatsion
t lim
sharoitida
smir
yoshidagi
quvchilarining m naviy dunyoqarashini shakllantirish tamoyillari. T lim va
innovatsion tadqiqotlar (2021-yil No6) ISSN 2181-1709 (P)
Mesto i rol uchitelya v innovatsionnix pedagogicheskix texnologiyax:
Tez.dokl. mejvuz. nauch.-pr. konf., 26 28-maya 1994 g. Birsk: B.i., 1994. 206 s.
Dilova N.
. Pedagogik hamkorlik vositasida t lim sifati va samaradorligini
t minlash imkoniyatlari //Xalq t limi. Toshkent, 2012.
B. 76 -77.
Dilova
N.
.
T lim
jarayonida
innovatsion
texnologiyalardan
foydalanishning afzalliklari //Uzluksiz t lim. Toshkent: 2016.
B.3 -7.
Dilova N.
. Uzluksiz t lim tizimida hamkorlik asosida pedagogik
muomala va muloqot usullarini shakllantirish //Uzluksiz t lim. T: 2017.
B.9 -
12.
