Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
190
INNOVATSION USULLARIDAN FOYDALANISH ORQALI TALABALAR
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH
Teshayev Azizbek To`ynor o`g`li
Buxoro davlat universiteti
Boshlang`ich ta`lim metodikasi kafedrasi doktoranti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Oliy t lim jarayonida innovatsion usullardan
foydalanish orqali talabalar dunyoqarashini, shaxsiy va kasbiy sifatlarini oshirish
masalalari, darsda interaktiv metodlar, innovatsion texnologiyalar, pedagogik va axborot
texnologiyalarini
quv jarayonida q llash, t lim berishda amaliy faoliyatga alohida
aratish, talabalarning dunyoqarashi rivojlantirishda pedagogning menenjerlik
kompetentligi, talabaning t lim-tarbiya jarayonida faolligi
z oldiga aniq maqsad
q yishi, muammolar
chimini topishida zarur usul va vositalardan foydalanish shaxs
dunyoqarashini rivojlantirish omili ekanligi haqida nazariy m lumotlar va tavsiyalar
keltirilgan.
Kalit s zlar:
dunyoqarash, ilmiy dunyoqarash, mustaqil fikr, ijtimoiy faol
fuqarolik kompetensiyasi, interfaol metod, innovatsiya, vositalar, faoliyat.
-
Annotation:
in this article, through the use of innovative methods in the process of
higher education, issues of improving the worldview, personal and professional qualities of
students, interactive methods in the lesson, the application of innovative technologies,
pedagogical and information technologies in the educational process, special attention to
practical activities in education, the competence of the educator in the development of the,
theoretical data and recommendations are presented that the use of the necessary methods
and tools in finding solutions to problems is a factor in the development of an individual's
worldview.
Keywords:
worldview, scientific worldview, independent thought, socially active
civic competence, interactive method, innovation, tools, activity.
Yangi
zbekiston sharoitida tabiiy-tarixiy jarayon mustaqil tafakkur ehtiyojini
kuchaytiruvchi ijtimoiy-siyosiy va m naviy- oyaviy omillarni paydo qildi. Ayniqsa,
yoshlarda mustaqil va erkin fikrlashni shakllantirish dolzarb vazifaga aylanib, muammoga
tamomila yangicha yondashuvni taqozo qilmoqda. Yoshlarda mustaqil tafakkurni qaror
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
191
toptirish milliy istiqlol
oyasini halqimiz ongi va qalbiga singdirishning tarkibiy qismi
b lib, ilmiy tadqiqotlarda ham teran tahlil etilib, amaliy hulosalar chiqarilgan. Hayotga
kirib kelayotgan yoshlarda mustaqil fikr, mustaqil qarash, mustaqil faoliyat yuritish
k nikmalarini tarkib toptirish zamonning asosiy talablaridan biridir.
Mustaqil tafakkur qamrovi nihoyatda keng, mazmunan chuqur, shaklan xilma-
xildir. Mustaqil fikrlovchi erkin shaxs aql-idroki va tafakkuri bilan jamiyat tomonidan
t plangan madaniy boyliklarda ifodalangan yutuqlarni va shu bilan birga ijtimoiy ong
shakllarini, kishilar
oyalarini, qarashlari, tasavvurlari, odob-axloqi, butun m naviy
olamni qamrab oladi.
Insoniyat tomonidan uzoq tarixiy taraqqiyot jarayonida yaratilgan va
rivojlantirilgan m naviy boyliklar, ijtimoiy ongning ilmiy, badiiy, huquqiy, diniy, axloqiy,
falsafiy va boshqa shakllari, dunyoqarashning istiqboldagi rivojini ham mustaqil tafakkur
ishtirokisiz tasavvur qilish mumkin emas.
Xususan, oliy pedagogik t lim tizimini olsak, shunisi aniqki, mustaqil fikrlash
zining samaradorligi, dolzarbligi, universalligi bilan talabani komillik sari
taklaydi.
Mustaqil fikrga ega b lish aqlning pishiq-puxtaligi va tanqidiyligidan nishonadir.
Talabaning t lim-tarbiya jarayonida faolligi
z oldiga aniq maqsad, yaqqol vazifa
q yishi, uni amalga oshirishda yuzaga kelgan muammolar chimini topishi va nihoyasiga
tkazishida zarur usul va vositalarni shaxsan
zi tanlashida namoyon b ladi. Komillikni
maqsad qilib olgan talaba yoshlar ajdodlarimiz yaratgan m naviy boyliklar sohibi b lib
shakllanishi hamda kelajak rivojini t minlashi uchun mustaqil fikr yuritishga
rganishlari
lozim.
Oliy t lim jarayonida interaktiv metodlar, innovatsion texnologiyalar, pedagogik
va axborot texnologiyalarini
quv jarayonida q llash, t lim berishda amaliy faoliyatga
imkoniyat yaratish b lajak mutaxassilarning kompetentligini oshirishni t minlashga
xizmat qiladi.
T lim sifatiga erishishda talabalarga tayyor bilimlarni egallashga
rgatish emas,
balki egallayotgan bilimlarni
zlari qidirib topishlariga, mustaqil
rganib tahlil
qilishlariga, xatto xulosalarni
Pedagog bu jarayonga shaxsning rivojlanishi, shakllanishi, bilim olish va
tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik, y naltiruvchilik
funksiyasini bajaradi. T lim jarayonida talaba asosiy b
inga aylanadi. Innovatsion
texnologiyalar pedagogik jarayon hamda
qituvchi va talaba faoliyatiga yangilik,
zgarishlar kiritish b lib, uni amalga oshirishda asosan, interaktiv metodlardan t liq
foydalaniladi. Interaktiv metodlar bu jamoa b lib fikrlashdan iborat, y ni u pedagogik
t sir etish usullari b lib, t lim mazmunining tarkibiy qismi hisoblanadi[1]. Bu
metodlarning
ziga xosligi shundaki, ular faqat pedagog va talabalarning birgalikda
faoliyat k rsatishi orqali amalga oshirilib ularning dunyoqarashini rivojlantirishga xizmat
qiladi.
Dunyoqarash - insonning yoshi, hayotiy tajribasi, bilimi, mafkurasini belgilovchi
tushuncha hisoblanib, jamiyatda shakllangan falsafiy, ilmiy, diniy, siyosiy, axloqiy,
huquqiy, estetik bilimlar, qarashlarni
zida aks ettiruvchi inson darajasini belgilovchi
mezon hisoblanadi. Aynan uzluksiz t lim jarayonida shaxs dunyoqarashi shakllanadi,
innovatsion t lim muhiti t sirida rivojlana boradi.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
192
T limni innovatsiyalash - t lim-tarbiyaning pedagogik-psixologik maqsadlarini
amalga oshirishga y naltirilgan zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish va
ularni yaratish amaliyoti va metodologiyasi bilan t lim sohasini t minlash orqali
talabaning dunyoqarashini rivojlantirishni uzluksiz ravishda t minlab boradi. Y ni,
-birinchidan, ilmiy-pedagogik m lumotlar bazasidan foydalanish asosida talabalar
zlashtirishi kerak b lgan bilim, k nikma va malakalarni puxta egallashga imkoniyat
yaratadigan t lim metodlarini takomillashtirish;
-ikkinchidan, zamonaviy axborot jamiyatida shaxsni rivojlantirish maqsadlarida
t lim-tarbiyaning tashkiliy shakllari va metodlari, mazmunini tanlash va metodologiyasini
ehtiyojlarga asoslanib boyitib borish;
-uchinchidan, talabani intellektiual salohiyatini rivojlantirishga, unda mustaqil bilim
olish malakasini shakllantirishga y naltirilgan
qitishning metodik tizimini yaratish;
-t rtinchidan, talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning diagnostik metodlari
va kompyuter testlardan foydalanishni va ularni yaratishni tezlashtirgan holda kasbiy
hamda shaxsiy sifatlarini boyitishga xizmat qiladi.
Oliy t lim jarayonida t limni axborotlashtirish va zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish
qitishning nafaqat tashkiliy shakllari va metodlari
zgarishini, balki
qitishning yangi metodlarini takomillashishiga [3] olib keladi. Bunda,
-
t lim - bilimni olishga,
z- zini rivojlantirishga
rgatish;
-
tarbiya berish -
rnak, nasihat, ibrat-namuna, m naviy kompetentlilik;
-
rivojlantirish - t
ri y naltirish, mashq, harakat, shaxsiy sifatlarni tarkib
toptirish;
-
so lomlashtirish - m naviy, jismoniy, so lom turmush tarziga amal qilish;
ijtimoylashtirish - hayotda
z
rnini topish, so lom dunyoqarashga ega b lish
kabilardan iborat.
Innovatsion usullaridan foydalanish orqali talabalarning dunyoqarashi rivojlanib,
sifatli t lim jarayonida bir qator k nikmalarga ega b lishadi (1-rasmga qarang).
1-rasm. Innovatsion t lim muhitida talabalarda shakllanadigan k nikmalar
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
193
Oliy t lim jarayonida innovatsion usullaridan foydalanish orqali talabalarning
dunyoqarashi rivojlantirishda pedagogning menenjerlik kompetentligi quyidagi holatlarda
namoyon b ladi:
-Tarbiyaviy m naviy-madaniy faoliyati: Mehribonlik, muloqotga kirishuvchan,
emotsional tur unligi, ba rikengiligi, adolatli, vijdonli,samimiy, halollik, m naviyatni
anglash,
z- zini nazorat eta olish, imon-
- Shaxsiy kasbiy faoliyati: Bilimdonlik, ijodkor b lish, mahoratli, kompetentli
intellektual salohiyati, raqobotbardosh, AKT (axborot texnologiyalarni) egallagan, faol,
fan yangiligidan xabardor, DTS talablarini t la bajarishini t minlash.
- Ilmiy faoliyati: Ilmiy izlanish, yangi ishlanmalar yaratish, ilmiy-tadqiqot olib
borish, tajriba-sinovlar
tkazish, ilmiy maqola, ilmiy rahbarlik olib borish.
- Innovatsion psixo-pedagogik, metodologik faoliyati: Yangiliklarni yaratish,
topish, bankini yaratish, tatbiq etish, tarqatish, yangiliklar ustida ish olib borish, yangi
texnologiyalarni joriy etish, reproduktiv, evristik, kreativ, refleksiya asosida ish yuritish.
Oliy t lim jarayonida innovatsion vositalar asosida talabalarning bilimlarni
zlashtirishidagi kasbiy shakllanishiga ijobiy t sir k rsata olish
quv materialining
mazmuni t liq
zlashtirish hamda uning ongida aqliy faoliyat hamda ilmiy
dunyoqarashni rivojlantirishni t minlaydi.
Buning uchun mavzuning mazmuni axborot shaklidagi tushunchalardan muammoli
savol, vazifa, topshiriq va vaziyatlarga aylantiriladi. Talaba oldiga muammo q yilganda
uni hal etish, chimini topishga xohish tu iladi. Xuddi shu holatda talabada aqliy faollik
namunalari paydo b ladi. Uni r yobga chiqarishda interfaol metodlar
zining samarali
natijasini beradi. Mustaqil fikr-mulohaza insonda mavjud bilimlarni, fikr va voqelikka
b lgan munosabatlarning erkin yuzaga chiqarilishidir. Albatda, ushbu jarayon
z
zidan
r yobga chiqmaydi, ayniqsa t lim-tarbiyada. M lumki t lim qituvchi va talaba
orasida
rnatiladigan pedagogik munosabatlar majmuidir. Ana shu munosabatlarda
zaro
ishonch, talab va tartib muhimdir, y ni talabalar ilmiy dunyoqarashini shakllanib boradi,
ilmiy qarashlari mukamallashadi. Yangicha yondashuv jarayonida bilim talabalarning
z
ijtimoiy tartiblari asosida paydo b ladi va xulq-atvor shaklini ham
zgarishiga t sir
qiladi. Ayniqsa t limni muammoli tashkil etish talaba
quv faoliyatiga ijobiy t sir
k rsatadi.
Sifatli t lim masalasi, avvalambor, intellektual salohiyatga ega, zamonaviy bilim,
texnologiyalar bilan qurollangan, teran tafakkurli, dunyoqarashi keng muallimga
bo liqdir. Jamiyat taraqqiyoti inson omiliga bo liq ekan, uning saviyasini, bilim va
salohiyatini yuksaltirish eng dolzarb masalaga aylanadi.
Shiddat bilan
zgarayotgan zamonaviy dunyoda, rivojlangan davlat maqomiga
tishish uchun aholining bilim saviyasi va dunyoqarashi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
esa mamlakatda t lim tizimining t
ri kompetensiyalari, hayotiy muhim kasb va tuk
bilimlarni shaxsiy, axloqiy hamda fuqarolik fazilatlari uy unligida yoshlarga
rgatishni
taqozo qiladi.
T lim berishning ham
ziga xos mashaqqati, rohati, muhim usul va uslublari bor.
Bilish boshqa, uni
tkazish va unga amal qilish boshqa. Chunki ilmu amal birlikda
b lmasa, samara haqida gap b lishi mumkin emas. Sifatli t lim masalasi, avvalambor,
intellektual salohiyatga ega, zamonaviy bilim, texnologiyalar bilan qurollangan, teran
tafakkurli, dunyoqarashi keng muallimga bo liqdir. Buning uchun muallim jahon
miqyosidagi eng s nggi sohaviy yangiliklar va bilimlarni puxta
rganib borishi, malakali
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
194
qituvchilar tajribasini muntazam
zlashtirishi, xorijlik
tuk mutaxassislar bilan
hamkorlik rishtalarini bo lashi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar r yxati
1. Begimkulov U.SH. Pedagogik t limda zamonaviy axborot texnologiyalarini
joriy etishning ilmiy - nazariy asoslari. Monografiya. -T.: Fan, 2007.
-
-
-
naviy
ijtimoiy
faolliklarini
rivojlantirishning pedag
T.:
zPFITI, 2000 y.
4.
Teshayev A. Tarix fanini innovatsion pedagogik texnologiyalar orqali
o`qitish. Ta`lim va innovatsion tadqiqotlar. 2023/7. ISSN 2181-1709 (P) 4 bet
5.Teshayev A. B lajak pedagoglarda tarix fanini
qitish orqali milliy iftixor
tuy usini shakillantirish texnologiyalari. Golden brain. ISSN: 2181-4120 volume 1 | issue
26 | 2023.
