Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
71
DAGOGIKANI
KASBGA Y
NALTIRIB
Annotatsiya:
kasbga y naltirib
ishlangan b lib, STEAM t lim
naltirishning nazariy masalalari
rganilgan.
A
:
Annotation:
This work is devoted to the topic of pedagogy teaching methodology
based on modern approaches with an emphasis on the profession, in which the theoretical
issues of vocational guidance based on STEAM technology were studied.
Kalit s zlar:
lim
naltirilgan t lim, kasbga y naltirish.
-
.
Key words:
Technology, educational technology, educational method, STEAM
educational technology, person- oriented education, career orientation.
Jahon hamjamiyatining globallashuvi davrida fan,t xnika va t xnologiyalarning
rivojlanishi hamda ishlab chiqarish kuchlariga monand b lgan ishlab chiqarish
munosobatlarining muntazam
zgarishi kuzatilayotgan hozirgi kunda R spublikamiz
ijtimoiy hayotiga shiddatli t zlikda axborotlar oqimi kirib k lmoqda va k ng k lamni
qamrab olmoqda. Axborotlarni t zkor sur'atda qabul qilib olish, ularni tahlil etish, qayta
ishlash, nazariy jihatdan umumlashtirish, xulosalash hamda talabaga
tkazib b rishni
y lga q yish t lim tizimi oldida turgan dolzarb muammolardan biri hisoblanadi.
T lim-tarbiya jarayoniga p dagogik va t lim t xnologiyalarini tadbiq etish
yuqorida qayd etilgan dolzarb muammoni ijobiy hal etishga xizmat qiladi. T xnologiya
tushuncha, t limot) muayyan (ishlab
chiqarish, ijtimoiy, iqtisodiy va boshqalar) jarayonlarning yuksak mahorat, san'at
darajasida tashkil etilishi. T lim t xnologiyasi
t lim ( qitish) jarayonining yuksak mahorat, san'at darajasida tashkil etilishidir. T lim
t xnologiyasi d yilganda
t lim maqsadiga erishish jarayonining umumiy mazmuni,
y ni, avvaldan loyihalashtirilgan t lim jarayonini yaxlit tizim asosida, bosqichma-
bosqich amalga oshirish, aniq masadga erishish y lida muayyan m tod, usul va vositalar
tizimini ishlab chiqish, ulardan samarali, unumli foydalanish hamda t lim jarayonini
yuqori darajada boshqarish tushuniladi. T lim t xnologiyasining markaziy muammosi
t lim oluvchi shaxsini rivojlantirish orqali t lim maqsadiga erishishni t minlashdan
iborat.
l boshlovchi ilmiy-t xnika jarayoni kimda kim
zining int ll ktual imkoniyatlarini tahlil qilish, sint zlash, baholash, shuningd k
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
72
moslanuvchan aliy va ijodiy qobiliyatlarini boshqalarga nisbatan yaxshi rivojlantira olsa
shanga ish va mansab in'om etadi - bu d yarli 30 yil avval yozilgan bashoratli fikr-
mulohazalar zamonaviy mutaxassislar tayyorlashga q yilayotgan talablarni juda aniq
b lgilab b radi [1].
Jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi
zgarishlar mutaxassislarning yangi
avlodi egallashi zarur b lgan bilim, k nikma va malakalarga yangi-yangi talablarni
k ltirib chiqarmoqda. Bu birinchidan ilmiy bilimlarni k p talab qiladigan
t xnologiyalarni k ng tarqalishiga taalluqli b lsa, ikkinchidan, ishni tashkil qilishdagi
zgarishlar va
qitish jarayonining natijalariga t gishlidir.
XXI asr uchun oliy t lim haqidagi Butun jahon d klaratsiyasida
t kidlanganid
ng m lumotli insonlarning kritik massasini barpo
qiluvchi ad kvat oliy t limga va ilmiy t kshirish muassasalariga ega b lmay turib
birorta mamlakat r al va barqaror rivojlanishni t
Shuning uchun ham k lajakda buyuk taraqqiyotga ega, huquqiy adolatli, d mokratik
davlat va erkin fuqorolik jamiyatini qurishni maqsad qilgan vatanimiz yoshlarida ijodiy
fikrlashni rivojlantirish, ularning yangilik yaratishga b lgan hohish va istaklarini imkon
darajasiga k tarish k zlangan maqsad va ezgulik y lidagi t lim tizimining asosiy
tadbirlaridan biri qisoblanshi lozim. Oliy
quv yurtlarining prof ssor- qituvchilari
qitish jarayonida talabalarni ijod qilishga, izlanishga, mushoqada qilishga, mantiqiy
tafakkurini
rivojlantirishga
y naltirilgan
zamonaviy
p dagogik
va
axborot
t xnologiyalarni
z ichiga olgan int rfaol usullaridan foydalanish maqsadga muvofiq.
Yuqoridagi fikr-muloqozolardan k lib chiqib, ushbu maqolada, oliy t lim tabiiy-
aniq fanlar y nalishlari talabalariga zamonaviy t lim t xnolgiyalaridan biri b lgan
STEAM t xnologiyasi asosida, oliy t limda fan, t lim, ishlab chiqarish uzviyligini
qisobga olib, fizika fani mazmun-mohiyatini fan, t xnologiya, muxandislik san'at va
mat matika fanlari int gratsiyasini qisobga olib, faoliyatli yondoshuv - kasbga
y naltirish -asosida, y ni k lgusida egallanadigan kasblari uchun yaxlit,
tizimlashtirilgan, tugallangan bilim b rish masalalari k rib
tilgan.
Tabiiy-ilmiy pr dm tlarining
zaro boqlanish muammosi xozirgi zamon
dial ktikasining faol muammolaridan biri b lib hisoblanadi. Bu muammo tarixiy
nuqati nazaridan yangi emas, chunki bu muammo didaktikani t lim nazariyasi fan
sifatida shakllanayotgan davrda paydo b lgan.
Buyuk ch t el p dagoglari Ya.A. Kom nskiy, I.G. P stol tstsi, F.Dist rv rg va
boshqalarning ishlaridi, rus t lim nazariyotchilari K.D.Ushinskiy, V.F. Odo vskiylarning
kitoblari va maqolalarida
qitish jarayonida fanlararo
zaro boqlanishni amalga oshirish
zarurligini asoslaganlar chunki bu boqlanish asosida
quv-tarbiya jarayonining
samaradorligini ortirish mumkin[3].
Mazmuni bir-biriga yaqin b lgan pr dm tlarning o zaro boqliqligi
talabalarning bilimini sifatini oshiribgina qolmasdan, balki ularni amaliyotga
tayyorlashga imkon b radi, ularning k p qirrali dunyoqarashini rivojlantiradi va
mat rialistik dunyoqarashini shakllanishiga yordam b radi[4,5].
Shu nuqtai-nazardan STEAM-t lim t xnologiyasi b yicha adabiyotlarni tahlili
shuni k rsatadiki, ushbu t lim t xnologiyasi fanlar int gratsiyasini inobatga olgan holda
t xnolog-muxandislik tafakkuri asosida
zlashtirilgan nazariy bilim,egallangan k nikma,
malakalar hamda komp t ntsiyalar hayot bilan,amaliyot bilan,ishlab chiqarish bilan
spiralsimon usulda oddiydan murakkabga tomon rivojlantirilib borishligi nazarda
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
73
tutilganligi hisobiga, talabalarga bizni
rab olgan,doimo harakatda b lgan mikro va
makro olamni yaxlit, ajralmas, bir butunligini anglab, faqmlab, tushunishga yordam b radi.
STEAM t xnologiyasi asosida talabalar fanlar asosidan
zlashtirgan nazariy
bilimlarini mat matika va boshqa aniq fanlar muqandislik, dizayn, t xnologiyalari bilan
boqlaydilar,
z loyiqalarini yaratadilar va qurilmalarning ishlash moqiyatini tushunib
borib, yaxlit, tizimlashtirilgan, ilmiy bilim, k nikma, malaka va imkoniyatlarga ega b lib
boradilar.
STEAM-t xnologiyasi an'anaviy t limdan farqli ravishda bilimlarni aloqida emas,
fanlar int gratsiyasi asosida
zlashtirshga olib k ladi.
STEAM - t lim t xnologiyasi talabalarning illmiy-t xnika y nalishlari b yicha
komp t ntsiyalarini rivojlantirishga qaratilgan.
STEAM-t lim t xnologiyasi asosida fanlar asosini
qitish bitiruvchilarda
nostandart sharoitlarda yuzaga k ladigan muammolarni hal etish, t limning barcha
bosqichlarida inj n rlik qobiliyati va ijodkorlikni rivojlantirish hamda mustaqil qayotda
zarur b ladigan m hnat k nikmalarini
zlashtirish, mustaqil hayotga qadam q yishda
zarur b ladigan bazaviy komp t nsiyalar va dunyoqarashlarini shakllantiradi. Shu bilan
bir qatorda butun dunyo p dagog olimlarining sifatli va zamonaviy kadrlarni tayyorlashga
va yangi t xnika va t xnologiyalarini egallagan muqandis kadrlarga b lgan talabning
kundan-kunga oshib borishini nazarda tutgan holda STEAM-t lim dasturining tadbiqi
aloqida e'tiborga molikdir.
Xalqaro tajribalar asosida STEAM ni joriy etilishi bugungi kunda t lim tizimiga
yondashuvni
rganish va t limga b lgan munosabatini
zgartiradi. Talabalar-
quvchilar amaliy k nikmalarga e'tibor qaratish oraqli irodani, ijodkorligini,
moslashuvchanligini rivojlantiradi va boshqalar bilan hamkorlik qilishni
rganadi.
Bugungi barcha soqalardagi rivojlanish davrida
quv va kasbiy fanlarni qisqartirish
STEAM tushunchasisiz mutaxassislarni tayyorlashga yangicha qarash aniq t xnologik,
muxandislik ilmi va mat matikasiz amalga oshirib b lmaydi. Shu bilan bir qatorda fizika
fanini
qitish oliy t limni bitiruvchilarining ilmiy-t xnik savodxonligini, muqandislik
k nikmalarini va komp t ntsiyalarini shakllantirish, shu bilan birga zamonaviy t xnik
tizimlar va t xnologiyalardan prof ssional darajada foydalanish, loyiqalashtirish va t xnik
tizimlarni boshqarishni
zlashtirish imkonini b radi.
Fizika uzluksiz t lim tizimida asosiy int gratsion m xanizm vazifasini bajaradi,
tabiiy, ilmiy-t xnik, t xnologik va gumanitar fanlar doirasida olgan bilimlarini m ta-fan
darajasida q llashni
rgatadi va oliy t limning amaliy jihatlarini kuchaytirishga yordam
b radi. Fizika fanini zamonaviy talablar asosida
rganish orqali bitiruvchilarda ishlab
chiqarish t xnologiyalarini
zlashtirish jarayonida tushunish, q llash, nazorat qilish,
mukammallashtirish va baholash, loyihalashtirish, izlanish, boshqarish shakllanib boradi.
Samarador va t qri t xnologiyalarni tanlash, nostandart fikrlash va faoliyat
yuritish k nikmasini shakllantirish orqali yangi mahsulot, xizmatlar va m hnatga t sir
tkazishning yangi uslublarini yarata oladi. Turli xil kasbiy k nikmalarni egallash orqali
mustaqil hayotda zarur b ladigan kasbni t qri tanlash, m hnat qilish, yangi bilimlarni
egallash, mukammallikka erishish uchun
z ustida mustaqil ishlash va amaliy faoliyat
yuritish va t z
zgaradigan iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy sharoitlarga moslashuvchan, noaniq
vaziyatlarda mustaqil t lim olishga tayyor mutaxasislar tarbiyalaydi. Shunday qilib,
STEAM-t lim t xnologiyasi b yicha adabiyotlarni tahlili shuni k rsatadiki, ushbu
t lim t xnologiyasi asosida fanlar asosidan t xnolog-muxandislik tafakkuri asosida
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
74
zlashtirilgan nazariy bilim,egallangan k nikma, malakalar hamda komp t ntsiyalar
hayot bilan,amaliyot bilan,ishlab chiqarish bilan spiralsimon usulda oddiydan murakkabga
tomon rivojlantirilib borishligi nazarda tutilganligihqisobiga, talabalarga bizni
rab
olgan,doimo harakatda b lgan mikro va makro olamni yaxlit, ajralmas, bir butunligini
anglab, faqmlab. tushunishga va xulosa chiqarishga yordam b radi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Vivian
d
Landsh r.Konts
t
`G`
P rsp ktivo
XXI
3.
-
4.Khodjamberdiyev M.S.Didaktik baases of providing holistic, systematized
knowledge on the basis of science.Jornal of ethics and diversity in international
communication.2022-06-01. Volume-2, ISSUE-5
5.Xodjamb rdi v M.S. Fanlararo
zaro boqlanish tizimlashtirilgan, yaxlit bilim
b rishning didaktik asosi sifatida.Obrazovaniya i nauka v XXI v k
-20220621-6,
2022g. s.293-297.
