22
ZAMONAVIY IQTISODIYOTNI TRANSFORMATSIYALASH
JARAYONLARIDA XIZMATLAR SOHASINI RIVOJLANTIRISH
MUAMMOLARI
Xusanov Murodjon Sunnatullayevich
Qoʻqon universiteti Exam Control departamenti boshligʻi, Toshkent davlat iqtisodiyot
universiteti mustaqil izlanuvchisi
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 04.07.2024
Qayta qabul: 07.07.2024
Saytda mavjud: 15.06.2024
Muallif (lar)
M.S.Xusanov
10.69891/3060-4540.2024.1.1.004
Muallif bilan aloqa
https://orcid.org/0009-0005-4304-5801
© M.S.Xusanov
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va qayta
tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish va
litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Annotasiya:
Mazkur maqolada xizmat koʻrsatish
sohasini
intensiv
rivojlantirish va raqamlashtirish
natijasida kelib chiqadigan xatarlarni oʻrganish va ularning
salbiy oqibatlarini kamaytirish masalalaridagi ilmiy
ishlarning olib borilishi, muammonining oldini olishga,
davlat boshqaruvi organlariga esa, raqamli xizmatlar
iste'moli
jarayonlaridagi
va
platformalardan
foydalanishdagi barcha turdagi xavflarini barqaror
kamaytirishga qaratilgan normalar va mexanizmlar
tizimini yaratishga imkon berishi ta'kidlangan. Xizmat
koʻrsatish sohasi milliy va jahon iqtisodiy tizimlarining
oʻsishini ta'minlashda ham, aholining turli guruhlarining
hayot sifatini oshirishda ham muhim ahamiyat kasb etishi
va iqtisodiy hamda statistik tahlillari asosida xizmat
koʻrsatish sohasining YaIMdagi ulushi va rivojlanish
darajasi oʻrtasida yaqin va toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqlik
mavjudligiga xulosa qilishimiz mumkinligi koʻrsatib
oʻtilgan.
Kalit so‘zlari:
milliy iqtisodiyot, xizmatlar sohasi,
transformasiya, yalpi ichki mahsulot, xizmatlar sohasini
rivojlantirish muammolari.
Аннотация:
В данной статье проводится
научная работа по изучению рисков, возникающих в
результате интенсивного развития и цифровизации
сферы услуг, и снижения их негативных последствий,
норм и механизмов, направленных на предотвращение
проблемы, а также для органов государственного
управления. устойчиво снизить все виды рисков в
процессах
потребления
цифровых
услуг
использования платформ отмечается, что это
позволяет создать систему. Показано, что сфера услуг
играет
важную
роль
в
обеспечении
национальных и мировых экономических систем и в
повышении качества жизни различных групп
населения, а на основе экономико-статистического
анализа показано, что существует тесная и прямая
связь между долей сектора услуг в ВВП и уровнем
развития.
Ключевые слова:
национальная экономика,
сектор услуг, трансформация, валовой внутренний
продукт, проблемы развития сферы услуг.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
23
UNIVERSAL international scientific journal
Abstract: This article conducts scientific
work to study the risks arising from the
intensive development and digitalization of the
service sector, and reducing their negative
consequences, norms and mechanisms aimed
at preventing the problem, as well as for
government authorities. to sustainably reduce
all types of risks in the processes of consuming
digital services and using platforms, it is noted
that this makes it possible to create a system. It
is shown that the service sector plays an
important role in ensuring the growth of
national and global economic systems and in
improving the quality of life of various
population groups, and based on economic and
statistical analysis it is shown that there is a
close and direct connection between the share
of the service sector in GDP and the level of
development.
Key words: national economy, service
sector,
transformation,
gross
domestic
product, problems of development of the
service sector.
Kirish
Bugungi
taraqqiy
etgan
zamon
iqtisodiyotining
rivojlanishi
turli
makroiqtisodiy
va
moliyaviy
omillar
ta'siridagi oʻsishlar va pasayishlar, xar xil
inqirozli vaziyatlarning tarmoqlarga ta'siri
bilan kuzatiladi. Shunga koʻra, mulkchilikning
turli shakllari va iqtisodiy faoliyat turlari, shu
jumladan xizmat koʻrsatish sohasi bilan
bogʻliq boʻlgan xoʻjalik yurituvchi sub'yektlar
faoliyatining
samaradorligini
ta'minlash
inqirozli vaziyatlarning har xil turlariga
munosabat bildirishning ilmiy asoslanganligi,
oqilonaligi
va
samaradorligiga
bevosita
bogʻliqdir.
Shuni
ta'kidlash
kerakki,
milliy
iqtisodiyotdagi
xoʻjalik
yurituvchi
sub'yektlarning
moliyaviy-iqtisodiy
samaradorlik
faoliyatini
pasayishiga
ta'siri nuqtai nazaridan eng xavflilari
boʻlib makroiqtisodiy inqirozlarning
kombinatsiyalashgan
xarakterdagilari,
ya'ni bir nechta toifa inqirozlarning
elementlarini birlashtirgan ancha uzoq
muddatli inqirozlar hisoblanadi.
Masalan,
1929-1933-yillarda
AQShda shunday kombinatsiyalangan,
oʻta xavfli inqiroz yuz berdiki, uning
oqibatlari kamida oʻn yil davomida ta'sir
etdi ("Buyuk depressiya" deb atalgan). U
oʻzida
ortiqcha
ishlab
chiqarish,
moliyaviy
bozorlar
inqirozi
va
iqtisodiyotda texnologik tuzilishidagi
oʻzgarishi
bilan
bogʻliq
inqiroz
elementlarini mujassamlashtirgan.
2020-2021-yillardagi jahon inqirozi
ham
koronavirus
pandemiyasi
va
moliyaviy
bozorlar
inqirozi
sabab
boʻlgan
inqiroz
elementlarini
birlashtirgan xarakterga ega. Bundan
tashqari,
global
virtual
raqamli
iqtisodiyotning jadal rivojlanish sur'atlari
ham
zamonaviy
inqirozning
rivojlanishiga
turli
ma'noda
ta'sir
oʻtkazadi.
Umuman olganda, makroiqtisodiy
inqiroz turiga qarab xizmat koʻrsatish
sohasini rivojlantirishni toʻgʻri tashkil
etilishini, ya'ni uzoq muddatli inqiroz
sharoitida cheklangan moliyaviy, kadrlar
va
tashkiliy
resurslardan
oqilona
foydalanishni taqozo etadi. Bu esa,
xizmat bozorlari tarmogʻida talab etilgan
ishlab
chiqarish
va
taqdim
etish
hajmlarining
nisbiy
barqarorligini
ta'minlashga imkon beradi.
Universal International Scientific Journal
24
UNIVERSAL international scientific journal
2020-2021-yillardagi
inqiroz
xizmat
koʻrsatish sohasining yangi yoʻnalishlarini
rivojlanishiga olib keldi. Hozirgi inqiroz ta'siri
ostida
shakllangan
jahon
iqtisodiyotida
aholiga xizmatlarning asosiy turlarini taqdim
etish
hajmining
oʻzgarishi
1-rasmda
keltirilgan.
Umuman olganda, ushbu inqiroz turizm,
mehmonxonalar va umumiy ovqatlanish
tashkilotlari
kabi
xizmat
koʻrsatish
sohalarining faoliyatiga koʻproq salbiy ta'sir
koʻrsatdi. Chunki 2020-yildagi vaziyatdan
kelib chiqib, pandemiyaning birinchi va
ikkinchi toʻlqinlari paytida jahon boʻylab,
aksariyat
mamlakatlarda
ushbu
biznes
yoʻnalishidagi sub'yektlarning vaqtincha toʻliq
yopilishi, aholi muhim guruhlari harakatining
past darajada saqlanishi hamda real pul
daromadlarining kamayishi natijasida iste'mol
talabining tushib ketishi fonida pasayish
tendensiyalari kuzatildi.
Koʻrinib
turibdiki,
Kovid-19
pandemiyasi davrida kiritilgan cheklovlar
natijasida yuzaga kelgan inqiroz ta'siri
ayrim xizmat turlarida ham kuzatiladi.
Jumladan,
2020-yilda
2019-yilga
nisbatan turistik xizmatlar 65,8 %ga,
mehmonxona xizmatlari 41,3 %ga, kafe
va restoran xizmatlari 17,8 %ga, transport
xizmatlari 16,9 %ga va maishiy xizmatlar
14,4 %ga kamaygan.
Albatta, pandemiyaning ilk davrida
bu xizmat turlari oʻz faoliyatini toʻliq
toʻxtatgan va ehtiyojdan kelib chiqib,
keyinchalik xizmatni muqobil etkazib
berish usullariga oʻtilgan. Ya'ni, kafe va
restoranlar taomlarni etkazib berish,
transportlar esa shu (kafe va restoranlar
taomlari) va boshqa aholi ehtiyoji uchun
zarur boʻlgan tovarlarni (kundalik
maishiy mollar, dori-darmon, oziq-ovqat
va hk.) etkazib berish orqali oʻz
xizmatlarini koʻrsata boshlaganlar.
1-rasm. Jahon bozorida asosiy xizmat turlarining oʻsish (pasayish) sur'atlari
1
1
World Annual Report. NY., 2021. P.273.
Universal International Scientific Journal
25
UNIVERSAL international scientific journal
Oʻz
navbatida,
tahlillarda
tibbiy
xizatlarning 2,7 %ga, moliyaviy xizmatlarning
10,6 %ga, ta'lim xizmatlarining 21,7 %ga, AKT
xizmatlarining 67,3 %ga va masofaviy etkazib
berish xizmatlarining 2,3 barobarga oshganini
kuzatishimiz mumkin.
Ta'lim xizmatlarining oʻsib borishiga
masofaviy ta'limga oʻtilishi va buning
afzalliklarini inobatga olgan holda, shuningdek,
insonlarning boʻsh vaqtlarida qoʻshimcha ta'lim
olishga ehtiyojiniing oshib borishi natijasida
xususiy ta'limning (qisqa muddatli kurslar,
masalan til oʻqitish, dasturlash, buxgalteriya
asoslari va hk.) ham ommaviy ravishda
masofaviy yoʻlga qoʻyilishi sabab boʻlgan.
Tabiiy ravishda pandemiya davrida AKT
xizmatlariga ehtiyoj keskin ortdi va bu xizmat
turining rivojlanishiga olib keldi. Shu bilan
birga, AKT xizmatlari masofaviy tarzda
koʻrsatilishi mumkin boʻlgan xizmat turlaridan
biri boʻlib, pandemiyadan soʻng ham bu xizmat
turini masofaviy koʻrsatish tobora ommalashib
bormoqda.
Demak,
pandemiya
davrida
aholi
ehtiyojini
qondirish
va
ta'qiqlar
tufayli
masofaviy xizmat koʻrsatish turi jadal rivojlanib
borgani, shu bilan birga, ushbu xizmat
turining afzalliklari va qulayliklari bois
aholi oʻrtasida keng ommalashganini
e'tirof etish mumkin.
Xizmatlarda qoʻshilgan qiymatning
yalpi ichki mahsulotdagi ulushini tahlil
qiladigan boʻlsak (2-rasm), rivojlangan
davlatlarda xizmatlarning yalpi ichki
mahsulotidagi ulushini (67,8 %) oʻrta
rivojlangan (52,8 %) va past rivojlangan
(34,4 %) davlatlardan yuqori ekanligini
koʻrishimiz
mumkin.
Shuningdek,
xizmatlarning yalpi ichki mahsulotdagi
ulushi, mintaqalar boʻyicha, Evropa ittifoqi
mintaqasida
64,7
%ga,
Evropa
va
Markaziy Osiyo (rivojlangan davlatlardan
tashqari) mintaqasida 63,4 %ga, Sharqiy
Osiyo va Tinch okeani mintaqasida
56,6 %ga, Markaziy Osiyo davlatlari
boʻyicha, Qozogʻiston Respublikasida
52,6
%ga,
Qirgʻiz
Respublikasida
52,4 %ga, Turkmanistonda 51,2 %ga,
Oʻzbekiston Respublikasida 41,6 %ga va
Tojikiston Respublikasida 32,3 %ga toʻgʻri
kelmoqda.
2-rasm. Xizmatlarda qoʻshilgan qiymatning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi
2
2
Жаҳон банкининг ахборот тизими: https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators.
64,1
53,4
53,0
39,8
36,7
44,1
55,5
49,8
53,4
64,7
54,1
54,0
39,6
37,1
46,8
55,5
50,3
54,2
65,3
54,1
54,8
39,7
35,3
51,1
56,1
50,7
56,4
64,0
53,0
53,0
39,6
33,4
51,1
53,9
51,0
54,1
62,6
52,4
52,8
41,6
32,3
51,2
52,6
52,4
54,0
Дунё
Ўрта даромадли давлатлар
Европа ва Марказий Осиё
Ўзбекистон Республикаси
Тожикистон Республикаси
Туркманистон Республикаси
Қозоғистон Республикаси
Қирғиз Республикаси
Россия Федерацияси
2018
2019
2020
2021
2022
Universal International Scientific Journal
26
UNIVERSAL international scientific journal
Umuman
olganda,
zamonaviy
inqirozning xizmat koʻrsatish sohasidagi
tadbirkorlik
sub'yektlari
faoliyati
samaradorligiga ta'sirini quyidagi asosiy
yoʻnalishlarini ajratib koʻrsatish mumkin:
1.
Raqobatbardoshlikni
ta'minlash
yoʻnalishida:
- aksariyat sanoat bozorlari, ayniqsa
aholiga maishiy va boshqa pullik xizmatlar
koʻrsatish ulushi (milliy va xalqaro turizm
sohasidagi xizmatlar, mehmonxonalar hamda
restoranlar va b.) hajmining sezilarli va
nisbatan keskin qisqarishi;
- xizmatlar va tovarlar uchun virtual
bozorlarning
jadal
oʻsishi,
bunday
bozorlarning
izchil
rivojlanishini
ta'minlaydigan
turli
vositachilik
tuzilmalarining
faol
rivojlanishi
(kompaniyalar va savdo tarmoqlarining mobil
ilovalari bozorlari, etkazib berishning turli
tijorat va koʻngilli shakllari va b.);
-
inqirozli
vaziyatlar
doirasida
tadbirkorlik
sub'yektlarining
raqobatbardoshligini
ta'minlash
uchun
integratsiya va kooperatsiya jarayonlari rolini
izchil oshishi (bu kabi nisbatan noaniq inqiroz
ta'siri I. Adizes va M.M. Gamburg [6, 10] kabi
zamonaviy
iqtisodchilar
tomonidan
oʻrganilgan).
2. Xizmat koʻrsatuvchilarning moliyaviy
rivojlanishini ta'minlash yoʻnalishida:
-
bank
xizmatlari
(kreditlari)ning
kamayishi yoki ma'lum darajada qisqarishi
(masalan,
loyihalarga
uzoq
muddatli
kreditlarni ajratish);
- xizmat koʻrsatish sohasi tashkilotlari
faoliyatining oʻrtacha likvidligi va toʻlov
qobiliyatining sezilarli darajada pasayishi;
- tadbirkorlik sub'yektlari faoliyatining
moliyaviy barqarorligi darajasining pasayishi;
-
aksiyalar
va
korporativ
obligatsiyalarni
chiqarish
nuqtai
nazaridan fond bozorlari salohiyatidan
foydalanish imkoniyatlarining qisqarishi
(2020-yilda jahon fond bozorining global
indeksining umumiy pasayishi 15,1% ni
tashkil etdi );
- virtual bozorlar salohiyatining
oshib borishi (Internet-banklar, virtual
investitsiya kompaniyalari va fondlari,
kriptovalyuta bozorlari, startaplar va b.).
3. Inqirozli vaziyat doirasida har xil
turdagi
moddiy
ishlab
chiqarish
resurslarini boshqarish nuqtai nazaridan:
-
xizmat
koʻrsatish
sohasi
kompaniyalarining
asosiy
fondlarini
takror ishlab chiqarish parametrlarining
yomonlashishi, birinchi navbatda, inqiroz
sharoitida moliyaviy va investitsiya
resurslarining
etishmasligi
natijasida
unumdorlikning pasayishi;
- yoqilgʻi-energetika sohasidagi
koʻzda tutilmagan holatlar natijasida,
tejamkorlik
dasturlarini
amalga
oshirishning murakkabligi.
4. Xizmat koʻrsatish sohasidagi
xoʻjalik
yurituvchi
sub'yektlarning
mehnat
resurslariga
ta'siri
nuqtai
nazaridan:
-
xizmat
koʻrsatish
sohasi
sub'yektlarning oʻz xodimlarining katta
qismini masofadan ish bilan ta'minlash
formatiga
oʻtkazilishi
(Kovid-19
pandemiyasi davridagi cheklovlar sabab);
- autsorsing imkoniyatlaridan faol
foydalanilishi;
- moliyaviy-iqtisodiy reslarning
cheklanganligi (qisqarib borishi) sababli
korporativ ta'lim dasturlarini sezilarli
darajada qisqartirib borilishi.
Universal International Scientific Journal
27
UNIVERSAL international scientific journal
5. Tashkiliy va rivojlanishni boshqarish
masalalarida:
- kadrlar oqimining keskin oshishi,
mehnat
jamoalarida
kadrlarni
rivojlantirishdagi
barqarorlik
darajasining
pasayishi;
-aholining muhim guruhlarini umumiy
ijtimoiy-psixologik holatining yomonlashishi
(postkovid sindromi, qoʻrquv, vahima va
izolyasiyalanish oqibatlari);
-
inqirozli
vaziyatda
tashkiliy
rivojlanishga
innovatsion
yondashuvlarni
shakllantirish va amalga oshirish uchun
talabning ortishi [14] (masalan, F. Lalu
tomonidan asoslangan "Feruza tashkilotlar"
deb nomlangan konseptsiya tamoyillarini
qoʻllash).
6. Iqtisodiy hamkorlik va integratsiya
masalalarida:
-davlat-xususiy
sheriklik
munosabatlarining
iqtisodiy
integratsion
salohiyatidan foydalanish intensivligining
ma'lum darajada oshishi;
-iqtisodiyotning korporativ sektoridagi
integratsiya
jarayonlarining
(birlashish/qoʻshilish) koʻpayishi yohud bu
yoʻnalishda faollikning oshishi (odatda, oʻzaro
manfaatli va doʻstona boʻlmagan xarakterdagi
qoʻshilish va/yoki sotib olish jarayonlari
makroiqtisodiy
noaniqlik
sharoitida
faollashadi, an'anaviy ravishda uzoq muddatli
va global inqirozli vaziyat tufayli yuzaga
keladi);
- xizmat koʻrsatish sohasidagi kichik va
oʻrta toifadagi kompaniyalarning inqiroz
sharoitida kuchayib borayotgan moliyaviy va
iqtisodiy
xavf-xatarlarga
chidamliligi
darajasining
oshishi
(hududiy
sanoat
klasterlarini shakllantirish va rivojlantirish
nuqtai
nazaridan
kooperatsiya
va
integratsiya jarayonlarini jadallashtirish
natijasida);
- raqamli iqtisodiyotning virtual
segmentining (Internet fondlari, kripto
aktivlari
birjalari,
virtual
strategik
investorlar va b.) kundalik hayotga kirib
kelishi.
7. Iqtisodiyotni raqamlashtirish va
xizmat koʻrsatish sohasiga raqamli
texnologiyalarni
kirib
kelishi
masalalarida:
-xizmat
koʻrsatish
sohasi
tashkilotlariga
aloqador
raqamli
platformalarni joriy etish jarayonlarining
jadal rivojlanishi;
-
xizmat
koʻrsatish
sohasi
tashkilotlari
faoliyatida
Internet-
marketing vositalaridan, shu jumladan
ITM (ijtimoiy tarmoqlar marketingi)
mexanizmlaridan foydalanilishi;
- xizmat koʻrsatish sohasidagi
tadbirkorlik
sub'yektlarining
virtual
kapital bozorlari, axborotlar, xizmatlar va
boshqalar bilan oʻzaro hamkorligining
faollashishi;
-asosiy faoliyatining moliyaviy-
iqtisodiy
samaradorligini
oshirish
shakllaridan biri sifatida kompaniyalar
tomonidan biznes-jarayonlarda virtual
autsorsing aloqalarini rivojlantirilishi va
takomillashtirilishi,
ayniqsa
uzoq
muddatli
makroiqtisodiy
inqiroz
sharoitida dolzarbdir.
Shunday qilib, xizmat koʻrsatish
sohasidagi
tadbirkorlik
sub'ektlari
faoliyatining
moliyaviy-iqtisodiy
samaradorligini ta'minlash uchun 2020 –
2021-yillardagi
inqiroz
ta'sirining
Universal International Scientific Journal
28
UNIVERSAL international scientific journal
oqibatlari doirasi asosan salbiy ahamiyat kasb
etadi.
Shunday boʻlsada, uzoq muddatli
inqirozli vaziyat xizmat koʻrsatish sohasini
diversifikatsiyalash, yangi xizmat turlarini
yoʻlga qoʻyish, raqamli iqtisodiyot, xususan
raqamli texnologiyalar salohiyatidan keng
foydalanishni ragʻbatlantirish masalalarida
ijobiy ta'sir koʻrsatadi.
Umuman xizmat koʻrsatish sohasini
jadal rivojlantirish, undagi iqtisodiy
salohiyat va imkoniyatlarni kengaytirish,
ayniqsa
soha
tashkilotlarining
turli
inqirozlarga
bardoshliligiga
erishish
masalalari doimo ham ilmiy, ham amaliy
qiziqish uygʻotadi.
3-rasm. Raqamli xizmatlar jahon bozori hajmining oʻzgarib borish tendensiyalari (2020 yilni 2012 yilga
nisbatan, %da)
3
Bugungi jadal sur'atlar bilan taraqqiy
etayotgan zamonda boshqa tarmoqlar kabi
xizmatlar sohasida ham istiqbolli rivojlanish
yoʻnalishlaridan biri bu – raqamlashtirishdir.
Shu
bilan
birga,
raqamlashtirish
imkoniyatlaridan
asosiy
faoliyatga
qoʻshimcha ravishda operasion va savdo
faoliyatiga sarflanadigan vaqtni qisqartirish,
veb-sayti yoki mobil ilovasi orqali xizmat
koʻrsatuvchining xizmatlarni koʻrsatish va
iste'molchilar
orasida
keng
tarqatish
borasidagi
imkoniyatlarini
oshirish,
iste'molchilar bilan, shuningdek, raqamli
xizmatlarning shu kabi innovatsion xizmat
3
Горохина П.А. Стратегическое управление экономическими системами сферы услуг: Дисс. к.э.н. Санкт-
Петербург, 2022. C.30.
turlarini ishlab chiqaruvchilar bilan
aloqani yaxshilash uchun ham keng
foydalaniladi. Ushbu fikrlardan kelib
chiqib,
raqamli
texnologiyalarni
xizmatlar sohasiga kirib kelishi va
umuman olganda sohaning raqamli
iqtisodiyotga integratsiyasi natijalarini
tahlil qilib koʻrsak. Yuqoridagi 3-rasmda
jahon iqtisodiyotidagi raqamli xizmatlar
bozorining
imkoniyatlari
dinamikasi
keltirilgan.
Koʻrsatilgandek,
2012-2020-
yillarda
global
raqamli
xizmatlar
bozorining hajmi 9,82 baravar oshdi, oʻz
Universal International Scientific Journal
29
UNIVERSAL international scientific journal
navbatida, buni jahon xizmatlari bozorining
har qanday an'anaviy (oflayn) segmentining
rivojlanish sur'ati bilan aslo taqqoslab
boʻlmaydi.
Shu oʻrinda, bu kabi oʻsishlar, ya'ni
yuqoridagi rasmda keltirib oʻtilgan trend
yaqinligi (approksimatsiyasi) jadal oʻsish
(eksponentsial) xarakteriga ega.
Demak, 2020 – 2021-yillardagi inqiroz
va uning oqibatida yuzaga kelgan sanitariya-
epidemiologik holat natijasidagi cheklovlar
global raqamli xizmatlar bozorining jadal
rivojlanishiga tabiiy ravishda sezilarli turtki
bergan.
Umuman olganda, inqiroz tufayli jadal
raqamlashtirishga yuz tutgan xizmat koʻrsatish
yoʻnalishlariga shaxsiy oilaviy doktorlarning
maslahatlari, onlayn ta'lim xizmatlari, bank va
sugʻurta xizmatlari, har qanday turdagi
maslahat
xizmatlari,
davlat
xizmatlari
(bevosita
tashrif
buyurish
talab
etilmadiganlari), tovarlarni masofadan etkazib
berish xizmatlarini misol qilib keltirib
oʻtishimiz mumkin.
Bundan tashqari, dasturchilar va
boshqa
ishlab
chiqarish
jarayonida
bevosita
inson
ishtiroki
talab
etilmaydigan faoliyat yoʻnalishlari ham
faol raqamlashtirishga yuz tutdi.
Aynan raqamlashtirish, pirovardida
harajatlarni (vaqt va moliyaviy nuqtai-
nazardan)
qisqartirishga,
xizmat
koʻrsatuvchi
sub'yektlar
raqobatbardoshligini oshirishga xizmat
qildi.
Shu
bilan
birga,
toʻliq
raqamlashtirishga erishib boʻlmaydigan
yoʻnalishlar ham mavjud boʻlib, ularga
inson
bilan
bevosita
fizik
aloqa
oʻrnatiladigan xizmatlar kiradi. Masalan,
sartaroshlik
xizmatlari,
maishiy
xizmatlar,
tibbiy-diagnostik
va
kasalxonadagi bemorga koʻrsatiladigan
tibbiy xizmatlar (jarrohlik, travmatolog,
shoshilinch yordam va h.k.).
1-jadval
.
Raqamlashtirish salohiyatidan foydalanish imkoniyatlari
boʻyicha xizmatlar turlari toifalari
4
Toʻgʻridan-toʻgʻri raqamlashtirib
boʻlmaydigan xizmatlar
Samarali raqamlashtirilishi va virtual
nushaga ega boʻlishi mumkin
boʻlgan xizmatlar
1.
Sartaroshxona xizmatlari va boshqa
shunga oʻxshash xizmatlar.
2.
Aholiga kimyoviy-quruq tozalash
xizmatlari, kir yuvish va boshqa shunga
oʻxshash maishiy xizmatlarni taqdim etish.
3.
Bemor bilan bevosita aloqada boʻlishni
talab qiladigan tibbiy xizmatlar.
1.
Tibbiy maslahat xizmatlari.
2.
Ta'lim xizmatlari.
3.
Bank va sugʻurta xizmatlarining barcha
turlari.
4.
Maslahat xizmatlari.
5.
Axborot xizmatlari, shu jumladan
masofadan turib ma'lumotlarni qayta ishlash
bilan bogʻliq boʻlgan xizmatlar.
6.
Tovarlarni masofadan etkazib berish
xizmatlari.
7.
Davlat xizmatlari.
4
Қуйидаги манбалардан фойдаланиб тузилган: Гордин В.Э., Сущинская М.Д. Менеджмент в сфере услуг.
М.: Бизнес-пресса, 2007; Яшировский О.В. Проблемы пространственного развития бизнеса сферы услуг
/ О.В.Яшировский // Деловая газета. – 2018. - №23. – С. 4.
Universal International Scientific Journal
30
UNIVERSAL international scientific journal
Yuqoridagi 1-jadvalda raqamlashtirish
salohiyatidan
foydalanish
imkoniyatlari
boʻyicha xizmatlar turlari toifalari keltirib
oʻtilgan.
Demak, 1-jadvalda koʻrsatilganidek,
aholi
va
tashkilotlarga
koʻrsatiladigan
xizmatlarning mutlaq aksariyat qismi samarali
raqamlashtirilishi va oʻzining virtual analogiga
ega boʻlishi mumkin (keyinchalik virtual
xizmatlar bozorining tegishli segmentlarida
taqdim etiladi). Shu oʻrinda, jismoniy shaxslar
bilan toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa qilish bilan bogʻliq
xizmatlarni
bevosita
raqamlashtirish
imkoniyatsiz, ammo ushbu xizmatlar guruhini
boshqarish nuqtai-nazaridan, yuqorida aytib
oʻtilganidek, raqamlashtirish potentsialidan
foydalanish mumkin.
Shu oʻrinda, shuni ta'kidlash oʻtish
mumkinki,
maxsus
adabiyotlarda
raqamlashtirishning
xizmat
koʻrsatuvchi
kompaniyalarni rivojlantirishdagi ustunliklari
haqida batafsil yoritilgan. Tadqiqotchilarning
fikriga koʻra, ushbu turdagi asosiy afzalliklar :
zamonaviy
raqamli
iqtisodiyotning
virtual segmenti makonida bozor hajmining
sezilarli darajada oshishi;
iste'molchilar oʻzlari uchun eng maqbul
xizmatlarni tanlash imkoniyatining tubdan
oʻsishi;
xizmat
koʻrsatish
sohasidagi
kompaniyalarning biznes-jarayonlari, xususan
oʻziga xos operatsion va tranzaktsion
xarajatlarini virtual autsorsing salohiyatidan, shu
jumladan masofadan turib ish bilan ta'minlash
imkoniyatlaridan foydalangan holda amalga
oshirilishi;
ITM (ijtimoiy tarmoqlar marketingi)
imkoniyatlaridan
foydalanish
jarayonlarini
faollashtirish
hisobiga,
virtual
iqtisodiy
makonda xizmat koʻrsatishni rivojlantirish
orqali xizmatlar marketingi salohiyatining
sezilarli oʻsishi.
Xizmat
koʻrsatish
sohasini
rivojlantirishga
bevosita
ta'sir
koʻrsatayotgan
zamonaviy
raqamli
iqtisodiyotning eng jadal rivojlanayotgan
sub'yektlaridan
biri
bu
raqamli
platformalardir.
Raqamli
platformalar
raqamli
iqtisodiyotning
virtual
segmentining katta miqdordagi moliyaviy
va intellektual resurslarini toʻplaydi,
kapitallashuv darajasining oshishi va
infratuzilmasini rivojlantirishga tubdan
ta'sir qiladi.
2015-2020-yillar
baholash
natijalariga koʻra, raqamli platformalarning
yalpi daromadi 7,12 baravar oshganini
koʻrish mumkin, bu esa, zamonaviy
raqamli iqtisodiyotning boshqa segmentlari
daromadlarining oʻsish sur'atlaridan yuqori
ekanligini anglatadi.
Shu bilan birga, ilmiy adabiyotlarda
zamonaviy boshqaruv sharoitida raqamli
platformalarning mohiyati va ijtimoiy-
iqtisodiy funksiyalarini tushunishga doir
yagona yondashuv mavjud emas. Aslida,
ushbu masala nazariyasi shakllanish
bosqichida
boʻlib,
oʻrganilayotgan
sohaning iqtisodiy amaliyotning dinamik
oʻzgarishlaridan
ortda
qolayotganini
koʻrish mumkin.
Shu bilan bir qatorda, zamonaviy
raqamli platformalarni bir qator muhim
iqtisodiy va boshqaruv xususiyatlariga
koʻra tasniflash mumkin. Quyidagi 2-
jadvalda xizmat koʻrsatish sohasidagi
raqamli platformalarning tasnifi keltirib
oʻtilgan.
2-jadval
.
Xizmat koʻrsatish sohasidagi raqamli platformalarning tasnifi
5
Tasniflash
xususiyatlari
Xizmat koʻrsatish sohasidagi raqamli
platformalarning turlari
5
Горохова П.А. Стратегическое управление экономическими системами сферы услуг. Диссертация на
соискание ученной степени кандидата экономических наук. Санкт-Петербург. 2022.
Universal International Scientific Journal
31
UNIVERSAL international scientific journal
1. Platformaning
koʻp qirraliligi
- tor doirada ixtisoslashgan tezkor platformalar;
- turli xil xizmatlarning keng doirasini taklif qiluvchi platformalar.
2. Ta'sischi bilan
integratsiya
- faqat ta'sischi kompaniyaning mijozlariga xizmat koʻrsatadigan
platformalar, (bank platformalari, sugʻurta kompaniyalari va b.);
- salohiyati mijozlarning cheksiz doirasiga xizmat koʻrsatishga
ega platformalar.
3. Tijorat komponenti
- xizmat koʻrsatish sohasidagi raqamli platformalar;
- shartli ravishda, notijorat raqamli platformalar (elektron hukumat
va b.).
4. Iqtisodiyotning
real sektoriga
integratsiya
- sof virtual xizmatlarni taqdim etishga qaratilgan raqamli
platformalar;
- virtual va oflayn xizmatlarni taqdim etadigan raqamli platformalar;
- iqtisodiyotning real sektoriga kengayishga qaratilgan raqamli
platformalar.
5. Internet xizmatlari
bilan hamkorlik
(ijtimoiy tarmoqlar,
qidiruv tizimlari va b.)
- Internet xizmatlari bilan korporativ bogʻlangan raqamli platformalar
(Yandeks korporasiyasi platformalarining barchasi va b.);
- marketing sohasida Internet xizmatlari bilan bogʻlangan raqamli
platformalar.
6. Kripto
aktivlarining
iqtisodiy
salohiyatidan
foydalanish
- token (blokcheyn) murojaatlari qismida kripto aktivlar birjalari
bilan birlashtirilgan raqamli platformalar;
- IPOning ICO (initial coin offering)ini amalga oshiradigan
raqamli platformalar;
- shartnoma munosabatlari smart-contracting tamoyillariga asoslangan
raqamli platformalar;
- kripto aktivlarining iqtisodiy salohiyatidan foydalanmaydigan
raqamli platformalar va blolkcheyn texnologiyalari.
7. Raqamli
platformaning oʻz
toʻlov nushalarini
(surrogat)
chiqishi
- oʻzlarining toʻlov nushalaridan foydalanadigan raqamli
platformalar (Yandex Group platformalari, virtual birja
platformalari va h.k.);
- umumiy qabul qilingan real va virtual toʻlov tizimlaridan
foydalanadigan raqamli platformalar.
Bizning
fikrimizcha,
raqamli
platformaning mazmuni zamonaviy xizmat
koʻrsatish
sohasining
progressiv
rivojlanishining maxsus drayveri sifatida ikki
jihatdan koʻrib chiqilishi lozim:
1. Tor ma'noda, raqamli platforma-bu
jismoniy va (yoki) yuridik shaxslarga ularning
operatsion faoliyatini yoki xizmatlarni iste'mol
qilish jarayonini raqamlashtirish jarayonlari
(ushbu sohadagi tizimli ixtisoslashtirilgan
xizmatlar orqali takomillashtirish nuqtai
nazaridan
ixtisoslashtirilgan
xizmatlar
toʻplamini taqdim etishga qaratilgan
ixtisoslashtirilgan portal va/yoki mobil
dasturni oʻzida ifodalaydi).
2. Keng ma'noda, raqamli platforma
raqamli xizmat va virtual/yoki fizik
iqtisodiy makon sub'yektlarining barqaror
Universal International Scientific Journal
32
UNIVERSAL international scientific journal
oʻzaro manfaatli integratsiyasini boshqarish
mexanizmi boʻlib, savdo bozorlarining oʻsishini,
ularning faoliyatidagi oʻziga xos operasion yoki
tranzaksion xarajatlarning pasayishini va shu
asosda rivojlanishining moliyaviy-iqtisodiy va
ijtimoiy samaradorligini oshirishni ta'minlaydi.
Hozirgi vaqtda milliy iqtisodiyotimizda
keng tarqalgan xizmat koʻrsatish sohasidagi
raqamli platformalarga Olx, Uzum, Express24,
Bringo, My taxi, InDriver, Yandex va boshqa
savdo xizmatlarini koʻrsatish boʻyicha bir qator
platformalarni misol qilib keltirib oʻtishimiz
mumkin. Ularning barchasida veb-sayti bilan
birga mobil ilovasi ham mavjud boʻlib, bu
bozorga keng tarqalish hamda platforma
xizmatlaridan foydalanish sifatini oshirishni
ta'minlaydi.
Shu bilan birga, shuni ham ta'kidlash
kerakki,
xizmat
koʻrsatish
sohasida
iqtisodiyotning
turli
masalalari
va
muammolarini koʻrib chiqishga bagʻishlangan
ilmiy adabiyotlarda sohani raqamlashtirishning
intensiv jarayonlari bilan bogʻliq xavf-xatarlarni
oʻrganishga etarlicha e'tibor berilmagan. Bir
qator tadqiqotlar xizmat koʻrsatish sohasi
sub'yektlarining
rivojlanish
xavfini
tahlil
qilishga bagʻishlangan (G.A. Axtamova , Dj. Li ,
R.I. Xikmatov va boshqalar), ammo aslida
ushbu tadqiqotlar doirasida iqtisodiyotning
koʻrib chiqilayotgan segmentini raqamlashtirish
xavfi deyarli tahlil qilinmagan.
Umuman olganda, xizmat koʻrsatish
sohasini
intensiv
rivojlantirish
va
raqamlashtirish natijasida kelib chiqadigan
xatarlarni oʻrganish va ularning salbiy
oqibatlarini kamaytirish masalalaridagi ilmiy
ishlarning olib borilishi, muammonining oldini
olishga, davlat boshqaruvi organlariga esa,
raqamli xizmatlar iste'moli jarayonlaridagi
va platformalardan foydalanishdagi barcha
turdagi xavflarini barqaror kamaytirishga
qaratilgan normalar va mexanizmlar
tizimini yaratishga imkon beradi.
Yuqoridagilardan
kelib
chiqib,
sarhisob qilib aytish mumkinki, xizmat
koʻrsatish sohasi milliy va jahon iqtisodiy
tizimlarining oʻsishini ta'minlashda ham,
aholining turli guruhlarining hayot sifatini
oshirishda ham muhim ahamiyat kasb
etadi. Iqtisodiy va statistik tahlillarimiz
asosida xizmat koʻrsatish sohasining
YaIMdagi ulushi va rivojlanish darajasi
oʻrtasida yaqin va toʻgʻridan-toʻgʻri
bogʻliqlik mavjudligiga xulosa qilishimiz
mumkin. Shu oʻrinda, bu tahlillarni amalga
oshirishimiz, ya'ni xizmatlar sohasining
rivojlanish
tendensiyalarini
tahlil
qilishimiz uchun zamonaviy statistika
uslubiyoti asosida shakllantirilgan sifatli
rasmiy statistika ma'lumotlar zarur boʻladi.
Xizmatlar sohasi mezo, makro va
mikro
darajada
(dunyo,
mamlakat,
mamlakat tarkibidagi hududlar hamda
sub'yektlar
darajasida)
zamonaviy
iqtisodiyotni rivojlantirishning etakchi
draveyri ekanligini hisobga olgan holda,
fikrimizcha, milliy strategiyalar va rejalarni
tuzishda,
maqsadli
dasturlarni
shakllantirishda
sohani
rivojlantirish,
ayniqsa, qishloq joylarida koʻrsatilayotgan
xizmatlarning turini kengaytirish hamda
sifatini yaxshilash va boshqa tarmoqlar
rivojida soha salohiyatidan maksimal
darajada foydalanishni nazarda tutish
maqsadga muvofiq boʻladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentyabrdagi “Oʻzbekiston-2030”
strategiyasi toʻgʻrisida”gi PF-158-son Farmoni // https://lex.uz/docs/6600413.
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “2017-2021-yillarda
Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar
strategiyasi toʻgʻrisida”gi PF-4947-son Farmoni. 7 b. // https://lex.uz/docs/3107036.
3.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2012-yil 10-maydagi “2012-2016-yillarda
Oʻzbekiston Respublikasida xizmatlar sohasini rivojlantirish dasturi toʻgʻrisida”gi PQ-1754-son
qarori // https://lex.uz/docs/2011220
Universal International Scientific Journal
33
UNIVERSAL international scientific journal
4.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 11-maydagi “Xizmatlar sohasini jadal
rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-5113-son qarori. https://lex.uz/docs/5421233.
5.
Ахмедов T.M. “Регулирование территориальной организации производительных сил и
комплексное развитие регионов Узбекистана”. -T.: Фан, 1992 г. С.65.
6.
Гамбург М.М. Управление развитием сферы услуг волонтерского туризма на основе
образовательной деятельности: Дисс. к.э.н. – М., 2021; Российский рынок услуг: Исследование
Авито Услуг и Data Insight: самозанятые исполнители и микробизнес в различных категориях
услуг и регионах [Электронный ресурс]. Режим доступа: https://business.avito.ru/services-research
(дата обращения 12.09.2021) и др.
7.
Белл
Д.
Грядущее постиндустриальное
общество.
Опыт
социального
прогнозирования// Экономика, М., 1999 г.-С. 301.
8.
Адизес, И. Управление жизненным циклом корпораций. – М.: Манн, Иванов и
Фербер, 2021 г. С.149.
9.
Хусанов, М.C. (2024). Мамлакат иқтисодиётида соғлиқни сақлаш хизматлари ролининг
иқтисодий-статистик таҳлил қилиш. Академические исследования в современной науке, 3(12),
117-121.
10.
Бегалов Б.А., Мамадалиев О.Т. Реформы в сфере статистики, результаты и
переспективы развития, Статистика и Экономика. Научно-пракатический экспертный журнал.
Москва, 2021; 18(1):4-13. https://doi.org/10.21686/2500-3925-2021-1-4-13.
11.
Горохина П.А. Стратегическое управление экономическими системами сферы
услуг. Диссертационная работа на соискание ученой степени кандидата доктора
экономических наук. Санкт-Петербург, 2022. C.30.
12.
Фиоктистов К.С. Особенности стартапов в сфере услуг / К.С. Фиоктистов //
Менеджмент и инновации. – 2021. - №1. – С. 54.
13.
Хусанов, М.C. (2024). Миллий иқтисодиётда хизматлар соҳаси ролининг
иқтисодий-статистик таҳлил қилиш. Economics and Innovative Technologies, 12(2), 209-221.
14.
Лалу Ф. Открывая организации будущего. М.: АльпинаПаблишер, 2021.
15.
Бегалов Б.A., Мамадалиев O.T., Анализ тенденций экономического роста Республики
Узбекистан,
«Рақамли
иқтисодиётни
ривожлантиришнинг
статистик
таҳлилини
такомиллаштиришнинг назарий ва услубий жиҳатлари», халқаро илмий-амалий анжуман,
Кадрлар малакасини ошириш ва статистик тадқиқотлар институти, Токшент, 27 май 2022 й., И-
том.
16.
Jahon savdo va rivojlanish tashkilotining (YuNKTAD) 2021-yil uchun global sharhi //
17.
Хикматов Р.И. Развитие сферы услуг в современных условиях. Диссертация на
соискание ученой степени кандидата экономических наук. Казань, 2006.
18.
Хусанов, М. С. (2024). Мамлакатимизда хизмат кўрсатиш соҳасини статистик таҳлил
қилиш. Kokand University Research Base, 974-978.
