7
MATN TAHLILIDA GERMENEVTIKA
Tursunova Odina Azimjonovna
University of economics and pedagogy Filologiya kafedrasi dotsenti
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 02.07.2024
Qayta qabul: 05.07.2024
Saytda mavjud: 08.06.2024
Muallif (lar)
O.A.Tursunova
Muallif bilan aloqa
https://orcid.org/0000-0002-9904-6721
© O.A.Tursunova
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va qayta
tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish va
litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Anotatsiya:
Ushbu maqola fonopoetikaning
ayrim masalalarini yoritishga bagʻishlanadi.
Matnning
turiga
va
uslubiga
qarab,
funksiyalari
belgilanadi.
Va
mana
shu
funksiyalari ma'lum intonasiya (xayajon, hayrat,
muhabbat, nafrat, savol, faxr va boshqa
tuygʻular, munosabatlar ifodasi ) orqali namoyon
boʻladi.
Kalit so’zlar:
fonopoetika, ton, intonasiya,
toʻxtam, poetik matn.
Аннотация:
Данная статья посвящена
освещению
некоторых
вопросов
фонопоэтики.
Функции определяются в зависимости от
типа и стиля текста. И эти функции
проявляются через определенную интонацию
(выражение волнения, удивления, любви,
ненависти, вопроса, гордости и других
эмоций, отношений).
Ключевые слова:
фонопоэтика, тон,
интонация, стоп, стихотворный текст.
Annotation:
This article is devoted to
elucidating some issues of phonopoetics.
Functions are determined depending on the
type and style of the text. And these functions are
manifested
through
certain
intonation
(expression of excitement, surprise, love, hatred,
question,
pride
and
other
emotions,
relationships).
Keywords:
phonetic units, stress, tone, stop,
differential signs, poetic text.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
8
UNIVERSAL international scientific journal
Til
hodisalarini
tavsiflashga
antroponimik
yondashuv
rivojlanishi
munosabati bilan tilning fonetik qurilishini
tadqiq etish faollashdi. Shu bois ham matnning
tovush qurilishi til uslubi bilan bogʻliq holda
turli uslublardagi matnlar tarkibida tovush
miqdori va sifati tavsifi, tovushlarning tasviriy-
ifodaviy roli, poetik nutq evfoniyasi, tovushning
poetik matn emosiyasiga ta'siri kabilar
lingvopoetikaning bugungi kundagi dolzarb
muammolaridan hisoblanadi. Soʻzning atash,
emosional-ekspressiv, aksiologik, kogofenik
singari
funksiyalari
nutqda
voqelanadi.
Soʻzning ana shunday funksiyalari voqelangan
matn badiiy matn sanaladi. Matnning turiga va
uslubiga qarab, funksiyalari belgilanadi. Va
mana shu funksiyalari ma'lum intonasiya
(xayajon, hayrat, muhabbat, nafrat, savol, faxr
va boshqa tuygʻular, munosabatlar ifodasi )
orqali namoyon boʻladi.
Poeziya qadimda dastlab eshitishga
asoslanib yaratilgan, shuning uchun badiiy asar
tilining qabul qilinishi vizual emas, jonli
intonasion jarangi bilan eshitilishi kerak. Bu esa
axborotning estetik jihatini kuchaytiradi, xabar
beruvchining hissiy munosabatini aks ettiradi,
tinglovchiga shu hissiy ta'sir etkaziladi.
Munosabat bildiruvchi barcha ifoda
vositalari matn bilan bogʻliq ekan, matnning
poetik vositalar bilan boyitilishi va talqini
masalasini germenevtikaga bogʻlab e'tirof etish
mumkin. Umuman olganda, har qanday yozma
manba (matn) ikkiyoqlama tabiatga ega: bir
tomondan, u til tizimiga nisbatan qism, ikkinchi
tomondan, muayyan bir individning ijod
mahsulidir. Shuning uchun germenevtika oldida
bir-biriga bogʻliq ikkita vazifa turadi: birinchisi-
matndagi lisoniy ifodani muayyan til tizimining
uzvi sifatida oʻrganish (“grammatik”talqin),
ikkinchisi-uning ortida turgan betakror ma'noni
anglash (“psixologik” talqin)1.
Germenevtika
falsafasi
matnni
oʻrganishning ahamiyatini inson va jamiyat
hayotini tadqiq etishda muhimligiga urgʻu
beradi. Ijtimoiy tadqiqot sohasida matn bilan
ishlash asosiy oʻrin tutadi. Zero, matn turli
fan sohalarining ifoda qurolidir.
Filologik fan tizimida esa matnning
emosionalligini ta'minlovchi vositalar va
ular ifodalayotgan semantik, pragmatik
ma'nolar,
intonasion
ottenkalar
germenevtik metod asosida lingvopoetik
tahlilni talab qiladi.
Matn muallifning ijodiga nisbatan
qism hisoblanadi. Unda butunga xos
boʻlgan barcha xususiyatlar u yoki bu
ma'noda aks etadi. Demak, sub'ekt
(tadqiqotchi) matnni sharhlashdan avval,
matnning mazmuni toʻgʻrisida qandaydir
ma'lumotga ega boʻladi. Bunday ma'lumot
turlicha – optimistik (koʻtarinkilik), ba'zan
esa pessimistik (tushkunlik) ruhda boʻlishi
mumkin.
Shu
sababli
ham
sub'ekt
matnning
mazmuni
va
mohiyatidan
koʻproq oʻzining tasavvuriga mos keluvchi
narsani kutadi. Masalan, diniy muqaddas
kitoblarning matnini oʻrganishda sub'ekt
uni tushunishga kirishishdan avval ushbu
kitoblarda
yozilgan
ma'lumotlarning
muqaddas va haqiqat ekanligiga ishongan
holda
yondashadi.
Hozirgi
zamon
germenevtikasi nuqtai nazaridan matnning
mazmunini tushunishdan avval sub'ektning
ongida doim «tushunishdan avvalgi
tasavvur» mavjud.
Buni matnni sharhlash, talqin etish
jarayonidagi tahlilni birlamchi tushunish,
deb aytish mumkin. Ushbu birlamchi tahlil
matnni oʻrganish va uni talqin etishda
alohida ahamiyatga ega. Bunday talqin
sub'ektning yondashuvi, matnning tahlili
va u haqidagi fikriga, albatta, ta'sir
koʻrsatadi. Tahlil natijalarining qanday
boʻlishi ba'zan ana shu birlamchi
tushunishga bogʻliq boʻladi. Uning ta'siri
shu qadar kuchli boʻlishi mumkinki, u
ba'zan fikrni butunlay qarama-qarshi
tomoniga olib ketishi va unga, umuman,
boshqacha
mohiyat
bergan
tarzda
yoʻnaltirishi mumkin.
Hali yorilmagan
Universal International Scientific Journal
9
UNIVERSAL international scientific journal
Yangi peshonam,
Jim turgin
Devorlar uraversin doʻq.
Qancha peshonamni, axir, yorganman,
Ammo
Biror devor qulagani yoʻq.
(Usmon
Azim. Qismat.)
Mazkur misoldan soʻzlovchining
psixologik holatini anglash mumkin, lekin
matnning talqini tinglovchi psixologiyasiga
qarab turlicha ifodalanadi. Soʻzlovchining
sharoiti va muhiti bilan bogʻliq bu misolda davr
koloriti koʻrsatilganligini kuzatish mumkin,
biroq tinglovchi ham oʻz vaziyatidan kelib
chiqib talqin qiladi.
Xullas,
har
qanday
poetik
nutq
soʻzlovchi va tinglovchini munosabatga
kiritadi, soʻzlovchi maqsadining tahlili esa
tinglovchi
tomonidan
amalga
oshirilgan
sharhga, tahlil ob'ekti boʻlgan matnning
tushunilishi hamda talqiniga borib taqaladi.
Umuman
olganda,
falsafiy
tushuncha
hisoblangan germenevtika tilshunoslik,
lingvopoetika, semantika va badiiy sharh
masalalarida muhim oʻrin tutadi. Poetik
nutqdagi
tovushlar
bilan
bogʻliq
oʻzgarishlar, urgʻu, toʻxtam, boʻgʻin va
turoq
kabi
fonopoetik
vositalarning
tadqiqida poetik nutq sharhi va tahlili
muhim amaliy bosqich vazifasini oʻtaydi.
Germenevtik
ta'limot
lingvopoetik,
xususan, fonopoetik birliklar sharhida
alohida e'tiborga molik. Chunki bu ishning
metodologik asosini belgilashda etakchi
omil vazifasini oʻtaydi. Germenevtikaning
poetik matnni tushunishdagi roli katta,
chunki biror muallif asarini qay tarzda
talqin etishi xususiylik kasb etadi, negaki
bir kishi tomonidan ifodalanadi, lekin biror
asar bir necha sharhlovchi tomonidan turli
xil talqin qilinishi mumkin. Soʻzlovchi
(yozuvchi) nazarda tutgan mohiyatning
ochilishi har qaysi talqinda ham, ma'lum
ma'noda, yuzaga kelishi mumkin, faqat
turli tahlil tamoyillari asosida boriladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Abdullaev A. Oʻzbek tilida ekspressivlik ifodalashning sintaktik usuli. –
Toshkent: Fan, 1987.
2.
Tursunova O The importance of interactive games in increasing student
speech competence. International bulletin of applied science and technologyinternational
bulletin of applied science and technology UIF = 8.2 | SJIF = 5.955
https://doi.org/10.5281/zenodo.10199685
3.
Zadornova V.Ya. Slovo v xudojestvennom tekste. Yazik, soznanie,
kommunikasiya: Sb.statey / Otv.red. V.V.Krasnix, A.I.Izotov. – Moskva, MAKS Press,
2005. – Vip. 29.
4.
Yoʻldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. – Toshkent:
Fan, 2007.
5.
Lipgart A.A. Osnovi lingvopoetiki. – Moskva: Knijniy dom «LIBROKOM»,
2010.
6.
Quronov D., Mamajonov Z., Sheralieva M. Adabiyotshunoslik lugʻati.–
Toshkent: Akademnashr, 2010.
