Universal International Scientific Journal
79
Quvondiqov Alijon Farxod o‘g‘li., Ruzmetova Sayyoraxon Timurxanovna
Islom Karimov nomidagi Toshkent Davlat texnika universiteti Geodeziya, kartografiya va kadastr
(funksiyalar bo’yicha) mutaxassisligi 3-kurs bakalavri.,
Islom Karimov nomidagi Toshkent Davlat texnika universiteti ''Pedagogika va psixologiya''
kafedrasi,pedagogika fanlari bo'yicha falsafa doktori (Phd) v,b dosent
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada muhandislik psixologiyasi fani vazifalari, muhandislik
psixologiyasining texnika universitetlarida o’qitilish maqsadi haqida so’z yuritiladi. Muhandislik
psixologiyasining an’anaviy, tadqiqot metodlari bo’yicha qisqacha ma’lumotlar ham mavjud. Hozirda
ta’limda qo’llaniladigan ba’zi ta’lim metodlarning texnika universitetlarida tadbiq qilishdagi bir necha
misollar keltirilgan. Zamonaviy metodlardan interaktiv va sun’iy intellekt yordamidagi ta’limning
afzalliklari talabalarning kasbiy qobiliyatlarini namoyon qilish, rivojlantirishda muhim rol o’ynaydi. Inson-
texnika tizimi texnika talabalariga kelajakda o’z kasbga egallashi va faol olib borishga yordam
beradi.Chunki texnika universitetlarning aksariyat soha yo’nalishlari texnika bilan ishlashni talab qiladi.
Bu esa o’z navbatida har bir xodim yoki mutaxassis texnika bilan ishlay olishi, ya’ni texnika bilan inson
o’rtasidagi munosabatlarni, har ikkala subyektning funksiyalari, o’rnini bilish muhimdir. Ushbu fan ana
shunday muammolarni, ya’ni, inson-texnika tizimini o’rgatadi.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
TEXNIK UNIVERSITETLARIDA MUHANDISLIK PSIXOLOGIYANI O’QITISHNING
ZAMONAVIY METODLARI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 14.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
80
Sun’iy intellektning muhandislik psixologiyasi fanini o’qitishda qo’llash, ushbu fanni o’zlashtirish
samarasi yuqori bo’lishini, talabalarning mavzularni tez tushunishga yordam beradi. Ko’plab sohalarda
sun’iy intellektda ishlash oson,ma’lumotlarni tahlil qilib ko’rsatish foydalanish qulay, natijasi yuqoriligi
bilan ajralib turadi. Shunga yarasha talablar ham oshgan.
Kalit so‘zlar:
muhandislik psixologiyasi, texnika, tadqiqot metodlari, ta’lim metodlari kasbiy
qobiliyat, ta’lim tizimi, sun’iy intellekt, inson-texnika.
Аннотация.
В статье рассматриваются задачи дисциплины инженерная психология и цель
преподавания инженерной психологии в технических вузах. Также дан краткий обзор
традиционных методов исследования в инженерной психологии. Приведены примеры реализации
некоторых образовательных методов, используемых в настоящее время в обучении в технических
вузах. Преимущества современных методов, таких как интерактивное и основанное на
искусственном интеллекте обучение, играют важную роль в проявлении и развитии
профессиональных способностей студентов. Система «Человек-техник» помогает студентам
технических специальностей приобретать и активно реализовывать свою профессию в будущем.
Потому что большинство направлений обучения в технических вузах предполагают работу с
технологиями. Это, в свою очередь, означает, что каждый сотрудник или специалист должен уметь
работать с технологиями, то есть важно знать взаимосвязь технологий и человека, функции и роли
обоих субъектов. Эта наука изучает такие проблемы, как человеко-технические системы.
Применение искусственного интеллекта в преподавании науки инженерной психологии повысит
эффективность освоения этой науки и поможет студентам быстрее усваивать изучаемые темы. Во
многих областях искусственный интеллект прост в работе, удобен в использовании и обеспечивает
высококачественные результаты. Соответственно возросли и требования.
Ключевые слова:
инженерная психология, технология, методы исследования, методы
обучения, профессиональные навыки, система образования, искусственный интеллект, человеко-
технологии.
Abstract:
This article discusses the tasks of the discipline of engineering psychology, the purpose of
teaching engineering psychology at technical universities. There is also brief information on traditional and
research methods of engineering psychology. Several examples of the application of some educational
methods currently used in education in technical universities are given. The advantages of interactive and
artificial intelligence-assisted education from modern methods play an important role in the manifestation
and development of students' professional abilities. The human-technical system helps technical students
to acquire and actively pursue their profession in the future. Because most areas of technical universities
require working with technology. This, in turn, means that each employee or specialist must be able to work
with technology, that is, to know the relationship between technology and man, the functions and place of
Universal International Scientific Journal
81
both subjects. This discipline teaches such problems, that is, the human-technical system. The use of
artificial intelligence in teaching engineering psychology will increase the effectiveness of this subject and
help students understand the topics quickly. In many areas, artificial intelligence is easy to work with, easy
to use, and has high results. Accordingly, the requirements have increased.
Keywords:
engineering psychology, technology, research methods, educational methods,
professional skills, education system, artificial intelligence, human-technology.
Language:
Uzbek
Citation:
Kuvondikov , A., & Ruzmetova , S. (2025). MODERN METHODS OF TEACHING
ENGINEERING PSYCHOLOGY IN TECHNICAL UNIVERSITIES. Universal International Scientific
Journal, 2(4), 79–87. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1495
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15211561
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
KIRISH
Texnika bilan psixologiyaning o’zaro
aloqasi va hamkorligi ayniqsa, XX asr
oxiriga kelib yaqqol sezilmoqda. Bir
tomondan
murakkab
texnikaning
boshqaruvchi inson ongi muammosi-ni
yechishda, ikkinchi tomondan, psixik
hayotning murakkab qirralarini ochishda
maxsus texnika vositalarida foydalanish
zarurati bu ikki yo’nalishning erishgan
yutuqlarini birlashti-rish nazarda tutadi.
Texnika bilan bemalol “tillashadigan”
malakali mutaxassislar tayyorlash, ya’ni,
“inson-texnika” dialogining eng samarali
yo’llarini izlab topish borasida texnika
fanlari muhandislik psixologiyasi fanidan
foydala olsagina, bunday muvaffaqiyatga
erishadi. Mamlakatimizda mavjud bo’lgan
texnika
universitetlari
odatda
ishlab
chiqarish korxonalari, zavod-fabrikalarga
tajribali
va
malakali
mutaxassislar
tayyorlab beradi. Va bu mutaxassislar-ga
texnologiya
qurilmalarini
yaratish,
muhandislik ishlarini amalaga oshiradi-
gan, umuman olganda texnika-texnologiya
orqali ishlashni talab qiladi. Muhandislik
psixologiyasi
texnika
universiteti
talabalariga kasbiy tayyorgarligi ta’lim va
ishlab chiqarish amaliyoti integratsiyasi,
umumiy hamda mutaxassislik fanlari
o’rtasidagi o’zaro aloqadorlik, milliy va
jahon
pedagogikasining
eng
ilg’or
g’oyalari uyg’unligi, zamonaviy-ilm fan,
texnika,
texnolo-giyalarning
so’nggi
yangiliklariga
tayangan
holda
ta’minlanadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA
METODLAR
Universal International Scientific Journal
82
Muhandislik psixologiyasi metodlari
yordamida
tadqiqotchi,talaba
yoki
qiziqqan shaxs psixik jarayonlar,holatlar va
individual
xususiyatlar
to’g’risidagi
bilimlarni
egallashda
qo’lla-niladi.
1-jadval
Asosiy metodlar
Asosiy metodlarning variantlari
Kuzatish metodi
Tashqi
Ichki
Erkin kuzatuv
Standartlashtirilgan
Guruh ichida kuzatish
Guruh tashqarisida kuzatish
So’roq metodi
Og’zaki so’roq
Yozma so’roq
Erkin so’roq
Standartlashtirilgan so’roq
Testlar metodi
Test-so’rov
Test-topshiriq
Proyektiv-test
Sosiometrik test
Eksperiment
Tabiiy-eksperiment
Labaratoriya-eksperiment
Modellashtirish
Matematik modellashtirish
Mantiqiy modellashtirish
Texnik modellashtirish
Kibernetik modellashtirish
R.S.Nemov psixologik tadqiqotning
asosiy usullari va ularning birlamchi
ma’lumotlarni yig’ishda qo’llaniladigan
variantlarini ishlab chiqqan (1-jadval). Va
ular amaliyotda ishlatila-yotga eng asosiy
metodlar
hisoblanadi.Yuqoridagi
ko’rsatilgan metodlar psixologiya fanining
umumiy metodi bo’lib, psixologiyaning
barcha tarmoqlarida qo’llana oladi.
Muhandislik
psixologiyasida
o’rganilayotgan jarayon va hodisalarga
nisbatan psixologiya uchun xos bo’lgan
tizimlilik
tamoyili
asosida
yondashiladi.Psixologiya va boshqa fanlar
(kibernetika,matematika,fiziologiya)
da
ishlab chiqilgan ko’plab metodlardan keng
foydalani- ladi.
Muhandislik psixologiyaning metodlari:
― Psixologik metodlar. Bu metod
yordamida operator faoliyati real-tabiiy
yoki labaratoriya sharoitida tahlil qilinadi.
Odatda testlar yordamida o’tkaziladigan
Universal International Scientific Journal
83
sinovlar natijasida insonda xususiyatlari va
sifatlarni mavjudligi hamda rivojlanish
darajasi aniqlanadi.
― Fiziologik metodlar; mehnat
faoliyati
davomida
operatorning
funksional holatini, mazkur faoliyatni
bajarishda
organizmning
tizimlarini
reaksiyasini
aniqlashda
qo’llaniladi.
Operatorning fiziologik xususiyatlarini
tahlil qilish operatorning vazifaga qanday
vositalar va qanday «sarflar» bilan
erishayotganini baholash imkonini beradi.
― Matematik metodlar; Kuzatish
natijalarini matematik-statik qayta ishlash,
operator
faoliyatini
matematik
modellashtirish,
muhandislik-psixologik
o’lchovlarni amalga oshirish maqsadida
qo’llaniladi. Matematik metodlarning bir
turi Imitastiya (simulyatsiya) metodlaridir.
Uning
mohiyati
o‘rganilayotgan
jarayonlarni
kompyuterda
modellashtirishga
to‘g’ri
keladi.
Muhandislik psixologiyasida bu metodlar -
kompyuter yordamida operator faoliyatini
simulyatsiya qilish uchun ishlatiladi.
Mazkur metodlar inson-texnika tizmidagi
axborot jarayonidagi qonuniyatlarini va
operator
faoliyatini
o’rganishga
yo’naltirilgan fundamental tadqiqotlarga
ham, yangi texnika namunalarini inson
xususiyatlari va imkomiyatlariga mosligini
aniqlash
maqsadida
o’tkaziladigan
muhandislik-psixologik sinovlarida ham
qo’llaniladi.
Muhandislik psixologiyasining o’rganish
sohalariga,jumladan,
tekshirilayotgan
shaxsning inson-texnika munosabatlari
sharoitidagi holatlar kiradi. Shaxsning ong
osti holatini chuqur va har tomonlama
o’rganishga imkon beradigan psixoanaliz
metodi muhandislik psixologiyasi uchun
muhim
hisoblanadi.O’qituvchining
talabalarga mazkur fanni o’qitishda
qo’llanadigan odatiy metodlarni ko’rib
chiqamiz
Eksperiment metodlari variantlari:
Anketa metodi.Bu metodda
o’qituvchi
talabalarga
kasbdagi
odamlarning xususiyatla- ri, narsa va
hodisalarga
bo’lgan
munosabatlarini
o’rgatadi. Ochiq shakldagi anketada
javoblar erkin holda to’ldiriladi, yopiq
shaklda javoblar berilgan bo’lib , o’ziga
ma’qul javobni tanlaydi.
Suhbat metodi. O’qituvchi va
talabalar
o’rtasida
muloqot
orqali
ma’lumot
yig’ish.
Suhbat
ankeka
natijasidan keyin ham qo’llash mumkin.
Longityud metodi. Tanlangan
sinaluvchilarni uzoq vaqt davomida qayta-
qayta tekshirishdan iborat.Masalan,talaban
oliygohda ta’lim olish vaqtida ko’p
marotaba tekshirish.
Kasbiy
qobiliyatlarni
aniqlash
metodikalari
talabalarning
kasbiy
qiziqishlari,
qobiliyatlarini
aniqlashga
mo’ljallangan
bo’ladi.
Xolland
metodikasida har bir talabaning kasbiy
proforientatsion yo’nalishda ko’nikma va
malakalarni shakllantirishga qaratilgan
bo’lib kelajakda qanday kasb egalari
bo’lishini aniqlab beradi
NATIJALAR
Universal International Scientific Journal
84
Texnika universitetlarida muhandislik
psixologiyasining
o’qitilishi
muhim
tomonlari
shundaki,texnika
bilan
munosabatda
bo’lishni
ta’minlashdir.
Hozirgi
davrda
talabalarning
ma’lumotlarning qabul qilishiga qarab,
ommalashgan, samarali metodlar tanlanib,
shu orqali o’qitilmoqda. Muhandislik
psixologiyasi sohasidagi o'quv usullari
innovatsion texnologiyalar va pedagogik
metodologiyalarning integratsiyasi orqali
o'zgarmoqda.
Quyidagi
zamonaviy
metodlarni ko'rib chiqamiz:
―
Sharq mutafakkirlarining kasb-hunar
ta’limi va tarbiyasiga oid metodlari: Venn
diagrammasi. Bu metodda Ikki jihatdan
foydalangan holda turli tushunchalar,
tamoyillar, farazlarni tahlil qilish va
umumlashtirihni ko’rib chqish, ularning
umumiy va farqli tomonlarini aniqlash va
solishtirish imkonini beradi.
1-diagramma
Kompyuter tarmoqlari
Kiberxavfsizlik
Kompyuter tarmoqlari va kiberxavfsizlik
Vinn diagrammasida o’zaro o’xshash va
farqli tomonlari tushunarli tarzda yoritilib
berish mumkin(1-diagramma).
―
Interaktiv o'qitish metodlari:Har xil
turdagi
texnikaga
oid
muammolarni
muhokama qilish. Misol uchun, Chernobil
falokati – Chernobil AESning 4 -reaktorini
nazorat
qiluvchi
opreatorlar
reaktor
tajribasi tayyorgarlik ko’rishda sodir
bo’lgan eng daxshatli fojialardan biridir.
Bunda talabalar muhandislik psixologiyasi
nuqtai-nazaridan inson omili,texnik xatolik
va tashkiliy muammolarni tahlil qiladi.
―
Jamoaviy o'qitish metodi:Talabalar
o'rtasida jamoaviy ishlarni tashkil etish
muhandislik
psixologiyasini
o'qitishda
samarali
bo'lishi
mumkin.
Jamoaviy
ishlarda omma oldida o’zini tutishi,
birgalikda biror loyihalar yaratish, o’zaro
muloqotda bo’lish, fikr - ma’lumotlar
almashish talabaning fikrlash doirasi
hamda ijtimoiy psixologiyasi kuchayadi.
Kompyuter va boshqa
qurilmalarni bir-biriga
ulaydi
Ma’lumotlar almashish
tizimi
Tizim va tarmoqlarni turli
virus,haker va
ma’lumotarni
o’g’irlanishidan himoya
qiladi
Ma’lumot olish
Muammolarni
hal qilish
Tarmoqlarga kirishni
nazorat qilish
Universal International Scientific Journal
85
―
Aralash ta'lim:Bu metodda onlayn va
an'anaviy darslar birgalikda olib boriladi.
Inson-texnika o’rtasidagi ta’sir onlayn
tarzda ta’lim berish hamda olgan bilimlarni
amaliyotda tadbiq etish.Hozirda ba’zi oliy
o’quv yurtlarida ushbu tizimda dars
o’tmoqda.
―
Sun'iy
intellekt
yordamida
ta'lim:Muhandislik psixologiyasini o'qitish
jarayonida talabalar va o'qituvchilar uchun
sun'iy
intellekt
texnologiyalaridan
foydalanish mumkin.Bu turdagi o’qitish
metodikasida zamonaviy texnologiyalar
har bir talabaning psixologiyasini atomatik
o’rganadi va shunga moslashtirilgan holda
darslarga oid ma’lumotlar,uy vazifalari,
sinov savollari taqdim etadi. O'qituvchilar
talabalar, nazariy bilim darajasini baholash,
psixologik
holatini
aniqlash
va
o'zgarishlarni
kuzatish
uchun
sun'iy
intellekt yordam bera oladi.
Dastlabki o'quvchilarni ilg'or talabalar
yoki mutaxassislar bilan bog'lash orqali
bilim almashish va psixologik yondashuvni
rivojlantirish
yaxshi
samara
beradi.
Iqtidorli, alohida tadqiqot ishlarini amalga
oshirmoqchi bo’lgan talabalarga ushbu
ma’naviy yordam nihoyatda muhim.
Chunki bajarilayotgan tarjibalar, loyihalar
qanchalik to’g’ri ekanligi, to’g’ri yo’l
ko’rsatishligi kerak.
Kasbiy anglash o’z kasbi hayotini
loyihalashtirish, mas’uliyat bilan kasb
mutaxassislik va ish-joyini tanlash borasida
qaror
qabul
qilish
o’ta muhimdir.
N.S.Pryajnikov
amalga
oshirilgan
tajribalar asosida quyidagicha degan
“Kasbiy anglashning mohiyati aniq
ma’daniy-tarixiy vaziyatda bajariladigan
ish va butun hayot mazmunini mustaqil va
anglagan holda topishdadir”. Bunda
demoqchiki,
inson
kasbiy
faoliyatni
anglashning faqat ishni bajarish emas, balki
uni o’zining hayot yo’li va jamiyatdagi
o’rnini ham tushunishni ham anglatadi. Bu
vazifani ham muhandislik psixologiyasi
fani o’rgatadi.
MUHOKAMA
So’nggi 20 yillikda barcha sohalar
yangiliklar, tadqiqotlar, rivojlanishlar bilan
mavjud
bo’lib
hayotda
o’z
o’rnini
egallamoqda. Bir fanning boshqa bir fan
bilan faoliyati jihatidan bog’lanib yangi
fanlar paydo bo’lmoqda. Inson bir kasbni
egallashi bilan nafaqat mutaxassislik
fanlarini, balki kasb faoliyati muntazam
ravishda
rivojlanishi,
ishiga
doir
muammolarni hal etishga boshqa fanlar
ham zarur.
Muhandislik psixologiyasi fani ham
ana shunday muhim fanlardan bir bo’lib,
texnika – texnologiya sohasining har bir
jabhasida zaruriy va keraklidir. Shuning
uchun ham texnika universitetlarida bu
fanni o’qitishning samarali metodikalarini
ishlab chiqish kerak.
Shu bilan birga bu fanni o’rganish
jarayonida quyidagi omillarga alohida
e’tibor qaratish muhimdir:
– turli nizolarning oldini olish;
– personallar o’rtasida muloqot
madaniyatini shakllantirish;
Universal International Scientific Journal
86
–
fuqarolarning
huquqiy
bilimdonligini oshirish – inson omilini
birinchi o’ringa olib chiqish.
Muhandislik psixologiyasi fanini
o’qitishda quyidagilarga e’tiborni qaratish
zarur:
– bo’lg’usi muhandis mutaxassislarni
kasbiy
psixologik
bilimlar
bilan
qurollantirish;
– kasbiy vazifalarni hal etishda
olingan nazariy bilimlardan mohirona
foydalanish va ularni hayotga, amaliyotga
tatbiq etish;
–
huquq
mutaxassisligiga
xos
zamonaviy
kasbiy
fazilatlarni
har
tomonlama shakllantirish;
–
huquq
yo’nalishida
ta’lim
olayotgan
mutaxassislarning
kasbiy
qobiliyatlarni har tomonlama rivojlantirish;
– kasbiy sezgirlik, xotira, tafakkur,
fuqarolar bilan muloqotda bo’lish va
psixologik aloqa o’rnatish mahoratiga ega
bo’lish.
XULOSA
Shunday qilib, tizimli yondashuv
psixologiya va muxandislikning turli
usullari bilan birga, faoliyat jarayonining
asosiy psixologik qonuniyatlari, shaxsning
tuzilishi va huquqiy normalar tizimining
o’zaro ta’sirini etarlicha chuqur tahlil etish
va aniqlashga, ushbu o’zaro ta’sirning
barcha ishtirok etuvchi elementlarini
inobatga olgan holda aniq tavsiflash va
muhim xususiyatlarini ajratishga imkon
beradi.
Har
bir
sohada
yangi
texnologiyalarni qo’llab yuqori natijalarga
erishilganini guvohi bo’lmoqdamiz. Ta’lim
tizimida ham shunday yangilikni kiritib
faoliyat yurita boshlandi . Sun’iy intellekt
infratuzilmani monitoring qilish, katta
hajmdagi ma'lumotlarni to'plash va qayta
ishlash, texnik hamda tibbiy diagnostika
tizimlari,
shaxsiy
ta'limning
yangi
tizimlarini yaratish, xulq-atvor tahlillari
qilishga imkon beradi. An’anaviy ta’lim
tizimida talabalarga bir xil tarzda ta’lim
berilsa , sun’iy intellekt foydalangan holda
o’qitish esa inson psixologiyasini
tushunib, uning natijasida yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Z.N.Yulchiyeva,S.T.Ruzmetova . Muhandislik psixologiyasi (O’quv qo’llanma) – T.:” Innovatsion
rivojlanish nashriyot-matbaa uyi”, 2023 – bet 252
2. Z.B.Qurbonova,D.D.Oribboyeva Mehnat va muhandislik psixologiyasi (o’quv qo’llanma) –T.:
“O’ZKITOBSAVDONASHRIYOTI’’NMIU, 2023. – бет 212.
3. S.X.Jalilova, F.I.Xaydarov,N.I.Xalilova.Kasb psixologiyasi –T.:”Fan va texnologiyalar markazining
bosmaxonasi”,2010. – 162
4. B.F.Lomova , Muhandislik psixologiyasi asoslari - M.: Высшая школа,1986
5. B.A.Dushkov,A.V.Korolev,B.A.Smirnov Muhandislik psixologiyasi asoslari –M.: Akademicheskiy
proyekt, 2020.– 574
Universal International Scientific Journal
8
7
6. G.Ya.Aleksyutina , Muhandislik psixologiyasi – M.: “Belarus-Rossiya universiteti”, 2019.
7. V.A.Mixaylov , Muhandislik psixologiyasi va ergonomikasi – T.:2002
8. O.A.Abdurasulov , Muhandislik psixologiyasi
9. E.G’. G’oziyev , Psixologiya – T.:” O’qituvchi” ,2008. – 353
10. E.G’. G’oziyev , Umumiy psixologiya – T.:” O’qituvchi” ,2002
11. E.G’. G’oziyev, K.Q.Momedov , “Kasb psixologiya” – T.:
12. S.F.Sergey, Muhandislik psixologlari va ergonomika: Darslik. M.: Maktab texnologiyalari ilmiy-
tadqiqot instituti, 2008.176 b.
13. https://yuz.uz/uz/news/suniy-intellekt--texnologik-rivojlanish-asosi
