Universal International Scientific Journal
11
3
Yuldasheva Gulmira Adilovna., Akbarova Barchinoy Bakievna., Askarova Sarvinoz Kaxramonjon
qizi., Raxmonberdiyev Olimjon Oxunjon o’g’li
Andijon davlat universiteti Odam fiziologiyasi va hayot faoliyati xavfsizligi kafedrasi katta o’qituvchisi
Andijon davlat universiteti Odam fiziologiyasi va hayot faoliyati xavfsizligi kafedrasi o’qituvchisi
Andijon davlat universiteti Biologiya yo’nalishi 3-bosqich talabasi
Namangan viloyati NAMED MCHJ tibbiyot markazi
Uzbekistan
yuldashevagulmira080@gmail.com
rakhmonberdiev.olimjon.96@mail.ru
Annotatsiya.
Harakat qobiliyatlari-insonning har qanday mushak faoliyatining talablariga javob
beradigan psixofizik va morfologik xususiyatlarning kombinatsiyasidir. Insonning harakat qobiliyatini
jismoniy fazilatlar, namoyon bo'lish shaklini e’sa harakat ko'nikmalari tashkil e’tadi. Biomekekanikada 5
ta asosiy jismoniy fazilatlar farqlanadi: chaqqonlik, tezlik, chidamlilik, e’giluvchanlik va kuch.
Kalit so‘zlar:
biomexanika, statistika, jismoniy sifatlar, kuch, tezkor-kuch, tezlik, chidamlilik,
egiluvchanlik, nisbiy kuch, boshlang’ich kuch.
Аннотация:
Двигательные способности-это сочетание психофизических и морфологических
свойств челочека, которые отвечают требованиям какой-либо мышечной деятельности. Основу
двигательных способностей человека составляют физические качества, а форму проявления-
двигательные умения и навыки. В биомеханике выделяют 5 основных физических качеств:
ловкость, быстрота, выносливость, гибкость и сила.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
ODAMNING HARAKAT SIFATLARI BIOMEXANIKASI: STATISTIK TAHLIL
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 16.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
11
4
Ключевые слова:
биомеханика, статистика, физические качества, сила, скорост но-силовые,
выносливость, гибкость, относительная сила, запускающая сила.
Abstract:
Motor abilities are a combination of psychophysical and morphological human properties
that meet the requirements of any muscle activity. The basis of human motor abilities is physical qualities,
and the form of manifestations is motor skills. In biomechanics, 5 basic physical qualities are distinguished:
dexterity, speed, endurance, flexibility and strength.
Keywords:
biomechanics, statistics, physical qualities, strength, speed-power, endurance, flexibility,
relative force, triggering force.
Language:
Uzbek
Citation:
Yuldasheva , G., Akbarova , B., Askarova , S., & Raxmonberdiyev , O. (2025).
BIOMECHANICS OF HUMAN MOVEMENT QUALITIES: STATISTICAL ANALYSIS. Universal
International
Scientific
Journal,
2(4),
113–118.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1500
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15230183
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Harakat sifatlari odamning jismoniy
imkoniyatlarini har xil holatlarda namoyon
qilish qobiliyatini ifodalaydi. Ular kuch,
tezlik, chidamlilik va egiluvchanlik kabi
jihatlarga bo‘linadi. Ushbu maqolada
odamning harakat sifatlarini statistik
usullar bilan tahlil qilamiz.
Inson faoliyatida, ishlab chiqarishda,
kundalik hayotda va sportda jismoniy
(xarakat) sifatlarning ma’lum darajada
rivojlanishini
talab
qiladi.
Insonning
qobiliyatlari darajasi tug’ma psixologik va
morfologik
qobiliyatlarning
hayot
davomida to’plangan tajriba va ushbu
imkoniyatlardan foydalanishga o’rgatish
bilan
uyg’unlashgan fazilatlarni aks
yettiradi. Jismoniy sifatlar qanchalik
rivojlangan bo’lsa, insonning mehnat
qobiliyati shunchalik
yuqori bo’ladi.
Jismoniy sifatlarni rivojlanish darajasi
nafaqat jismoniy omillar, balki aqliy
omillar, xususan, intellektual va irodaviy
fazilatlarning rivojlanish darajasi bilan ham
belgilanadi. Jismoniy sifatlarni o’z vaqtida
va har tomonlama rivojlantirish kerak.
Jismoniy (xarakat) sifatlar asab tizimining
xususiyatlarining namoyon bo’lishining
tipologik xususiyatlari bilan bog’liq (kuch-
zaiflik,
harakatchanlik-inertsiya
va
boshqalar.),
1. Harakat sifatlarining umumiy
statistik tahlili
Harakat sifatlari quyidagi asosiy toifalarga
ajratiladi:
Kuch – mushaklarning maksimal kuch
hosil qilish qobiliyati.
Universal International Scientific Journal
11
5
Tezlik – harakatni maksimal tezlikda
bajarish qobiliyati.
Tezkor-kuch
– kuch va tezlikning
kombinatsiyasi.
Chidamlilik – uzoq vaqt davomida
jismoniy ishni davom ettirish qobiliyati.
Egiluvchanlik – bo‘g‘imlarning harakat
amplitudasi.
Quyidagi jadval harakat sifatlarining o‘rtacha statistik ko‘rsatkichlarini
ifodalaydi:
Kuch (N)
500-800
300-600
700-1200
400-700
Tezlik (m/s)
8-10
6-8
10-12
6-9
Tezkor-kuch
(W)
400-700
250-500
600-900
300-600
CHidamlilik
(min)
60+
50+
120+
30-50
Egiluvchanlik
(
0
)
120-150
130-160
140-180
110-140
Jadvaldan
ko‘rinib
turibdiki,
erkaklar
kuch
bo‘yicha
yuqori
ko‘rsatkichlarga
ega,
ayollar
esa
egiluvchanlik va chidamlilik bo‘yicha
ustunlik qiladi. Sportchilarda esa barcha
harakat sifatlari yaxshiroq rivojlangan.
2.
Kuch
va
tezkor-kuch
biomexanikasi
Kuch deganda insonning tashqi
qarshilikni
yengish
yoki
mushak
harakatlari (qisqarishlar) orqali tashqi
kuchlarga
qarshi
turish
qobiliyati
tushuniladi. Kuch sportning aksariyat
qismida yeng muhim jismoniy fazilatlardan
biridir, shuning uchun sportchilar uning
rivojlanishiga juda katta ye’tibor berishadi.
Mushaklarning maksimal kuch hosil
qilish qobiliyati ko‘ndalang kesim maydoni
va mushak tolalari turi bilan bog‘liq.
Mushak kuchini baholash uchun quyidagi
formula qo‘llaniladi:
F
m
= H
s
× S
kk
bu yerda
H
s
- solishtirma kuchlanish,( N/sm
2
)?
O’rtacha 30 N/sm
2
S
kk
– mushakning ko’ndalang kesim
maydoni (sm
2
).
Masalan tirsak bukuvchi mushaklarning
umumiy kesimi 15 sm
2
, bo’lsa, u xosil
qilishi mumkin bo’lgan maksimal kuch:
F
m
= 30 × 15 = 450 N
Sportchilarda mushak kesimi 20-25
sm
2
bo’lishi mumkin, bu esa 600-750 N
kuch ishlab chiqarish imkonini beradi.
Sportchilarda mushak kesimi 20-25 sm²
bo‘lishi mumkin, bu esa 600-750 N kuch
ishlab chiqarish imkonini beradi.
Tezkor-kuch sifatlari-bu odamning
optimal harakatlar oralig’ini saqlab, yeng
qisqa vaqt ichida maksimal kuch sarflash
qobiliyatidir.
Bu qobiliyat "portlovchi kuch" deb
ham ataladi."
Universal International Scientific Journal
11
6
Tezkor-kuch sifatlari quyidagilarga
bog’liq:
- nerv-mushak apparati holatiga,
- mushaklarning nisbiy kuchiga,
- mushaklarning harakat boshida harakatni
tez oshirish qobiliyatiga.
Tezkor-kuch sifatlarining strukturasi
1. Nisbiy kuch
2. Boshlang’ich kuch - bu mushaklarning
kuchlanishning dastlabki momentida ish
kuchini tez rivojlantirish qobiliyati.
3. Tezlashtiruvchi kuch-bu mushaklarning
qisqarishni boshlaganda ish kuchini tezda
oshirish qobiliyati.
4. Mushaklar qisqarishining nisbiy tezligi.
Statistik tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
tezkor-kuch 15-25 yosh oralig‘ida eng
yuqori bo‘ladi, 40 yoshdan so‘ng esa
kamayadi.
3. Chidamlilik statistikasi
Chidamlilik nafaqat jismoniy, balki
psixologik barqarorlikni ham o’z ichiga
oladi. Chidamlilik asosan asosiy aerobikani
bajarish
orqali
rivojlanadi
(masalan,
yugurish, suzish, velosipedda yurish va
hk.) va anaerob (og’ir kuch mashqlari)
mashqlari. Turli omillar sportchining
chidamliligiga salbiy ta’sir ko’rsatishi
mumkin, jumladan yoshi, genetikasi,
mushak turi va tibbiy asoratlar.
Sportchi
yuqori
darajadagi
chidamlilikni
rivojlantira
olsa,
u
mashg’ulot
intensivligini
yoki
musobaqalardagi o’yinini saqlab turishi,
raqiblaridan
oldinda
qolishi
va
zo’riqishdan keyin tezroq tiklanishi
mumkin. SHuningdek, u shikastlanish
xavfini kamaytiradi, umumiy jismoniy
tayyorgarlikni yaxshilaydi va sportchining
o’ziga bo’lgan ishonchi va ichki psixologik
holatiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
Chidamlilik jismoniy faoliyatning
uzoq
davom
etishiga
bog’liq.
Tadqiqotlarga
ko’ra
odamlarning
chidamlilik darajasi turli sharoitlarda
quyidagicha o’zgaradi:
Faoliyat turi
O’rtacha chidamlilik
vaqti (min)
Maksimal chidamlilik
(min)
Marafon yugurish
120-180
240+
Velosiped sporti
90-150
200+
Suzish
60-120
180+
Oddiy yurish
30-60
90+
Marafon yuguruvchilari 2 soatdan
ortiq yugurishi mumkin, velosipedchilar
esa 3 soatgacha bardosh bera oladi.
Chidamlilik yosh va mashq darajasiga
bog‘liq bo‘lib, muntazam mashg‘ulotlar
chidamlilikni oshiradi.
Charchash statistikasi:
Yuqori intensivlikdagi mashq – 5-10
daqiqada charchash boshlanadi.
O‘rtacha intensiv mashq – 20-40 daqiqada
charchash kuzatiladi.
Universal International Scientific Journal
117
Past intensiv mashq – 1 soatdan ortiq
davom etishi mumkin.
4. Egiluvchanlik biomexanikasi
Egiluvchanlik-bu katta diapazonli
harakatlarni
bajarish
qobiliyati.
Egiluvchanlik maksimal harakat oralig’i
bilan o’lchanadi.
Egiluvchanlik bir qator omillarga
bog’liq:
1) mushaklar, boylamlar, bo’g’im
xaltalarning yelastikligi;
2) bo’g’imlarning tuzilishi;
3) cho’zilgan mushaklarning faollik
darajasi;
4) qizib olish;
5) atrof-muhit va tana harorati
(harorat oshishi bilan egiluvchanlik ortadi);
6) kunlik davriylik (egiluvchanlik
yertalab sezilarli darajada kamayadi);
7) yosh;
8) kuch mashqlari darajasi (kuch
mashqlari egiluvchanlikni pasayishiga olib
kelishi mumkin) va hokazo.
Egiluvchanlik
bo‘g‘imlarning
harakat
amplitudasi
bilan
bog‘liq.
Quyidagi jadval turli yosh guruhlarida
egiluvchanlikning
statistik
ko‘rsatkichlarini beradi:
Yosh guruxi
O’rtacha egiluvchanlik
(
0
)
Maksimal egiluvchanlik
(
0
)
10-15 yosh
140-170
180
16-30 yosh
130-160
175
31-50 yosh
120-150
160
51+ yosh
110-140
150
Yosh ulg‘aygan sari egiluvchanlik
kamayadi, lekin muntazam cho‘zilish
mashqlari bu jarayonni sekinlashtiradi.
Statistik
tahlillar
shuni
ko‘rsatadiki:
Ayollar egiluvchanligi erkaklarga
qaraganda 5-10% yuqori.
Egiluvchanlik harorat va vaqtga
bog‘liq – ertalab past, kechga yaqin
yuqoriroq bo‘ladi.
5.
Tezlik
va
harakat
koordinatsiyasi
Harakat
tezligini
baholash
uchun
sportchilarda quyidagi parametrlar tahlil
qilinadi:
Sport turi
O’rtacha yugurish
tezligi (m/s)
Maksimal tezlik (m/s)
100 m yugurish
9-10
12+
400 m yugurish
7-8
10
Marafon yugurish
5-6
7-8
Universal International Scientific Journal
11
8
Tezlik yosh bilan bog‘liq bo‘lib, 10-25
yosh oralig‘ida eng yuqori bo‘ladi, 40
yoshdan keyin esa pasayishni boshlaydi.
Koordinatsiya statistikasi:
Yosh bolalarda harakat muvofiqligi
10-12 yoshdan keyin yaxshilanadi.
Keksaygan
sari
harakat
koordinatsiyasi sekinlashadi.
Xulosa
Statistik tahlillar odamning harakat
sifatlarini
baholash
va
rivojlantirish
strategiyalarini belgilash uchun muhimdir.
Kuch va tezkor-kuch
– erkaklarda
yuqoriroq, sportchilar mashq bilan uni
oshirishi mumkin.
Chidamlilik
– uzoq masofaga
yugurish yoki suzish bilan oshiriladi.
Egiluvchanlik
– yosh o‘tishi bilan
kamayadi, lekin muntazam mashqlar bilan
saqlab turish mumkin.
Tezlik
– yosh bilan pasayadi, lekin
sport mashqlari bilan yaxshilanadi.
Ushbu statistik tahlillar jismoniy
tayyorgarlikni
rejalashtirish
va
sport
natijalarini
optimallashtirish
uchun
ishlatilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Umarov D.X. Biomexanika. Darslik - «Sano-standart», nashriyoti 2017-y. - 388 b.
2.
Allall1uratov Sh. Numuxammedov A.M. Sport biomexanikasi. Darslik. © "Lider Press"
nashnyoti, 2009 y. 222 b.
3.
R.X.Babayeva. Amaliy antropologiya va biomexanika. -2009.pdf, 303 b.
4.
Дубровский В.И., Федорова В.Н. Биомеханика.-2003.pdf, 545 b.
5.
Firdavs, M., Feruza, T., Gulnora, K., & Gulmira, Y. (2024). LIVING AND DEAD WATER
MYTH OR REALITY. Frontline Medical Sciences and Pharmaceutical Journal, 4(04), 17-23.
6.
Думаева З. Н. и др. Экспериментал Гипокинезия Модели Каламушларда Жигар
Функционал Параметрларига Таъсири //Miasto Przyszłości. – 2023. – Т. 32. – С. 364-368.
7.
Мирзабеков И. А., Саидбаева Л. М., Мирзабекова Ф. Н. ОСОБЕННОСТИ
ФИЗИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ ЮНОШЕЙ, ЗАНИМАЮЩИХСЯ СПОРТИВНОЙ БОРЬБОЙ
//Academic research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №. 12. – С. 118-124.
8.
Мирзабеков И. ВЛИЯНИЕ ГАММА-ИЗЛУЧЕНИЯ НА АКТИВНОСТЬ ФЕРМЕНТОВ
СЛЮННЫХ ЖЕЛЕЗ //Universum: химия и биология. – 2024. – Т. 1. – №. 2 (116). – С. 39-42.
