Universal International Scientific Journal
107
Vahobova Durdona To‘lanboy qizi., Umriniso Shobduraximova
Andijon davlat pedagogika instituti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada pedagoglar orasida eng keng tarqalgan dolzarb masalalardan biri
haqida so‘z yuritilgan. Ya’ni, pedagoglarning ish va shaxsiy hayotidagi o‘zaro muvozanatni saqlab, ham
ishda, ham oilada ideal obrazda faoliyat olib borishga harakat qilishi va ba’zi bir to‘siqlar sababli stressga
berilishi haqida qisqacha yortilgan.
Kalit so‘zlar:
ish va shaxsiy hayot muvozanati, pedagogik stress, burn-out, emotsional charchoq,
ruhiy salomatlik, stressni boshqarish, shaxsiy hayot muvozanati, kasbiy stress, o‘qituvchi salomatligi,
stressorlar.
Аннотация:
В данной статье рассматривается один из наиболее распространенных
актуальных вопросов среди педагогов. То есть кратко описывается, как педагоги стараются
поддерживать баланс между работой и личной жизнью, действовать в идеальном образе как на
работе, так и в семье, и поддаются стрессу из-за некоторых препятствий.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
ISH VA SHAXSIY HAYOT MUVOZANATI - PEDAGOGLARDA STRESSNI KELTIRIB
CHIQARUVCHI OMILLARDAN BIRI SIFATIDA
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 16.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
10
8
Ключевые слова:
баланс работы и личной жизни, педагогический стресс, выгорание,
эмоциональная усталость, психическое здоровье, управление стрессом, баланс личной жизни,
профессиональный стресс, здоровье учителя, стрессоры.
Abstract:
This article discusses one of the most common pressing issues among educators. That is,
it is briefly explained that educators try to maintain a balance in their work and personal life, to work in an
ideal image both at work and at home, and to succumb to stress due to some obstacles.
Keywords:
work-life balance, pedagogical stress, burnout, emotional fatigue, mental health, stress
management, personal life balance, professional stress, teacher health, stressors.
Language:
Uzbek
Citation:
Vahobova , D., & Umriniso , S. (2025). WORK-LIFE BALANCE AS ONE OF THE
FACTORS CAUSING STRESS IN EDUCATORS. Universal International Scientific Journal, 2(4), 107–
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1499
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15229961
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Kirish. Bugungi kunda ta’lim tizimi
o‘zgarayotgan sharoitlarda pedagoglardan
yuqori
darajadagi
professionallik,
emotsional barqarorlik va ishga to‘liq
sodiqlik talab qilinmoqda. Bu esa, ko‘plab
o‘qituvchilarni
stress
holatiga
olib
kelmoqda. Ayniqsa, ish va shaxsiy hayot
o‘rtasidagi
muvozanatni
saqlashdagi
qiyinchiliklar – pedagoglar stressining
asosiy omillardan biri hisoblanadi. Mazkur
maqolada
aynan
shu
muammoning
tahlilini qilamiz. Bilamizki, pedagoglar –
ayniqsa
maktab
va
kollej,
litsey
o‘qituvchilari – ko‘plab majburiyatlar va
cheklangan resuslar sharoitida ishlaydilar.
Ular uchun ish va shaxsiy hayot o‘rtasidagi
muvozanatni
saqlash
tobora
murakkablashmoqda.
Bu
esa
stress
darajasini oshiradi, ishdan qoniqmaslikni
keltirib chiqaradi, ruhiy charchoq va
professional “burn-out” holatiga olib
keladi.
Hozirgi
tezkorlik
davr-talabi
bo‘lgan bir vaqtda pedagog xodimlardan
o‘z ishiga mas’uliyat bilan yondashish
davr-talabi ekanligini hisobga olgan holda,
pedagoglardagi stresslar va ularni keltirib
chiqaruvchi omillarni sanab o‘tishdan oldin
ish va shaxsiy hayot muvozanatining
buzilishi nima ekanligiga aniqlik kiritib
olsak. Ish va shaxsiy hayot muvozanati –
bu shaxsning ishdagi majburiyatlari va
shaxsiy
hayotidagi
ehtiyojlarini
bir
vaqtning o‘zida qondirish holatidir. Agar
ish shaxsiy vaqt va resurslarni haddan ortiq
Universal International Scientific Journal
10
9
egallab olsa, bu muvozanat buziladi va
stress kuchayadi.
Pedagoglardagi stresslar va ularni
keltirib hiqaruvchi omillar va ularning
tahlili.
- Ish
yuklamasining
ko‘pligi.
Bilamizki
pedagoglarning
faoliyati
murakkabdir. Negaki, ular dars soatlaridan
tashqari
hisobotlar
tayyorlaydi,
o‘quvchilardan sinov testlarni oladi,
tadbirlar o‘tkazadi, nazorat hujjatlarini
tayyorlaydi. Bundan tashqari hozirgi
texnologiyalar zamonida deyarli hamma
narsa elektron shaklda tashkil qilingan va
bu ko‘plab pedagoglarda stressni kelib
chiqishiga sabab bo‘ladi.
- Emotsional yuklama. Har kuni
o‘quvchilar, ota-onalar va rahbariyat bilan
ishlash ham pedagoglarni charchatadi.
- Tashqi
bosim.
Ish
joyidagi
vazifalardan tashqari bo‘lgan topshirilar
jumladan,
reyting,
attestatsiya,
tekshiruvlar, natija talabi kabilar ham
o‘qituvchi-pedagoglarning
kasbiy
zo‘riqishiga olib keladi.
- Shaxsiy hayotga e’tibor yo‘qligi.
Ish tufayli oila, farzandlar, dam olishga
vaqt ajratilmasligi ham pedagoglarda
stressni keltirib chiqaradi.
- Surunkali
perfektsionizm.
Bu
tushuncha doimiy haddan tashqari ishlash
belgisi bilan bog‘liq bo‘lib, ko‘plab
kasblarda
surunkali
mukammallik
odamlarni yengib, ularni norozilik
holatlariga olib kelishi mumkin. Doktor
Elaine
Foster (salomatlik psixologi,)
perfektsionizmni “faqat yuqori standartlar
haqida emas, balki, charchashga olib
boruvchi yo‘l, vaqt va umidlarni real tarzda
boshqarishda
katta
to‘siqdir”
deya
ta’kidlagan.
- Muvaffaqiyatsizlik qo‘rquvi. Bu
to‘siq
bevosita
bo‘sh
vaqtlarda
bezovtalanish belgisi bilan bog‘liq.
Kutilgan natijani bermaslik haqidagi
doimiy tashvish, ayniqsa qattiq nazorat
ostida bo‘lgan muhitda, ish xavfsizligi
tashvishini kuchaytiradi va haqiqiy dam
olish va tiklanishga to‘sqinlik qiladi.
- Samarasiz
rejalashtirish.
Ko‘pincha, ijtimoiy vaqtni o‘tkazib
yuborish sifatida namoyon bo‘ladi,
samarasiz
rejalashtirish
belgilangan
muddatlarni
bajarish
uchun
reaktiv
shoshilishga olib keladi, natijada nuqsonli
ish va stress kuchayadi. Bu, odatda,
vazifalarni bajarish uchun zarur bo‘lgan
vaqtni
kam
baholagandan
yoki
kechiktirishdan kelib chiqadi.
- Ish joyidagi tartibsizlik. Ko‘pincha,
pedagoglarning dam olish vaqtida ham
ishlashi tartibsiz ish muhiti va stress
darajasini sezilarli darajada oshirishi
mumkin,
bu
esa
samarali
tartibni
o‘rnatishni qiyinlashtiradi.
Stressni o‘rganish bo‘yicha Amerika
institutining ma’lumotiga ko‘ra, kasbiy
faoliyat orqali orttirilgan stress hamda
yurak xuruji o‘rtasidagi bog‘liqlik shu
qadar kattaki, Nyu-York, Los-Anjeles va
boshqa bir necha shaharlarda polisiya
xodimlarining xuruji orttirilgan jarohat
bilan tenglashtirilmoqda. Hamda “kun
davomida ishlaydigan ayollar erkaklarga
Universal International Scientific Journal
110
nisbatan katta stressga yo‘liqadi” degan
sterotiplar ham mavjud. Sababi ular ishdan
so‘ng uy yumushlari va farzandlarga
qarash bilan mshg‘ul bo‘lishadi .
Haqiqatdan ham bugungi kun ta’lim
tizimiga
ayniqsa,
maktablarga
nazar
tashlaydigan bo‘lsak deyarli xodimlarning
80-90% ni ayollar tashkil qiladi. Ularning
ish vaqtidan tashqari uydagi qo‘shimcha
vazifalari ham yetarlicha charchatadi va
kasbiy zo‘riqishga, sog‘ligidagi bir qancha
muoammolarni orttirib olishiga olib keladi.
Hozirgi kunda jamiyatning talablari
maktablarda kun sayin o‘sib bormoqda va
bu vazifalarni hal etish pedagogning
vazifasiga bog‘liq. Endi esa pedagogning
asosiy vazifalari to‘g‘risida gaplashib
o‘tsak.
Pedagogning
eng
birinchi
vazifalari:
- kasbiga o‘zini bag‘ishlashdir. U
qanchalik o‘quvchilarni yaxshi ko‘rsa va
o‘zining o‘qitayotgan fanini yaxshi ko‘rsa
undan
haqiqiy
ilmu-toliblar
yetishib
chiqadi.
- kasbiga bo‘lgan mas’uliyat.
- bolalarga ma’rifat va ma’naviyat
tushunchalarini o‘rgatish.
- o‘zini-o‘zi nazorat qilish , sabr ,
chidamlilik va qat’iyatlik.
Bulardan tashqari hozirgi kunda
ustozlarga qo‘yiladigan talablar ham
mavjud. Bular:
- talabalarni ruhiy mustahkam va
malakali kadr sifatida yetishtira oladigan
pedagog.
- keng qamrovli bilimga ega
bo‘lish.
- yaxshi pedagogik va psixologik
bilimga ega bo‘lish.
- oxirgi yangiliklardan xabardor
bo‘lish va o‘z ustida davomli ishlash.
-
o‘z o‘qitishiga kreativ
yondoshish.
- bolalarni va ularning ichki
dunyosini tushunish.
- pedagogik texnikalarga ega
bo‘lish.
Yuqorida aytib o‘tilgan talablar
hamda pedagog ega bo‘lishi kerak bo‘lgan
ko‘nikmalar pedagogni haqiqiy ma’noda
professional
pedagoglik
darajasiga
yetkazishi bilan birgalikda undan katta
kuch talab qiladi. Ushbu ko‘nikmalarni
egallashga qiynalgan har qanday pedagog
kasbiy zo‘riqishga duch kelishi ham
mumkin. Sababi ko‘plab pedagoglar kasbiy
faoliyat
bilan
birgalikda
oilaviy
munosabatlar va oiladagi vazifalarini
muvozanatda
ushlashda
bir
qancha
to‘siqlarga uchraydilar. Bunday to‘siqlarni
bartaraf
etish
uchun
ularga
amaliy
tavsiyalarni keltirib o‘tamiz:
- Ertalabki tartib. Har qanday inson
tartibga rioya qilsagina ishida samarali
natija bo‘ladi. Kunni qisqa jismoniy
mashqlar yoki yugurish bilan boshlash
inson organizimi uchun juda foydalidir. Bu
tanani
uyg‘otish
va
kayfiyatni
yaxshilashga, stressni kamaytirishga, kun
davomida energiya bilan yurishga yordam
beradi.
- Qisqa
meditatsiya.
Kunimizni
qisqa meditatsiya bilan boshlash nafaqat
ishlovchi xodimlar balki uy bekalari uchun
Universal International Scientific Journal
111
ham
foydalidir.
Sababi
u
ongni
tinchlantirish va kunni samarali boshlash
uchun bizga katta kuch va motivatsiya
beradi.
- Rejalashtirish.
Ish
vazifalari,
shaxsiy qiziqishlar va dam olishni o‘z
ichiga olgan mukammal reja bizni vaqtni
noto‘g‘ri sarflash va ko‘p energiya
ketkazish orqali stressga berilishimizda
yuzaga keladigan qiyin vaziyatlarni oldini
oladi. Hamda ishdan tashqari o‘zimiz va
yaqinlarimiz uchun vaqt ajratishga imkon
yaratadi.
- Vaqt ajratish. Bo‘sh vaqtimizda ish
bilan bog‘liq vazifalardan uzoqlashish, ish
kuni va dam olish vaqti o‘rtasida aniq
chegaralarni belgilab olishimiz, ishda chala
qolgan vazifalarni uyda to‘ldirishni
rejalashtirmasligimiz
bizni
stressli
vaziyatlardan qutqaradi. Hamda bizga zavq
bag‘ishlaydigan hobbi yoki qiziqishlarimiz
uchun ham vaqt ajratishini unutmasligimiz
kerak.
- Texnologiyadan
dam
olish.
Ijtimoiy tarmoqlar va gadjetlar oldida
o‘tkaziladigan
vaqtni
imkon
qadar
cheklashimiz sog‘ligimiz uchun foydalidir.
Texnologiyalardan muntazam ravishda
tanaffus
qilish
diqqatni
to‘plashni
yaxshilaydi va to‘liq dam olishga yordam
beradi.
- Vazifalarni
delegatsiya
qilish.
Vazifalarni taqsimlashni imkon qadar odat
tusiga aylantirishimiz kerak. Vazifalarni
taqsimlash - muhim ishlar uchun vaqt
ajratish
va
hayotda
muvozanatni
ta’minlashga yordam beradigan eng to‘g‘ri
yo‘ldir.
- "Yo‘q" deyishni o‘rganish. Maqsad
va vazifalarimizga to‘g‘ri kelmaydigan
topshiriqlarni bajarishdan bosh tortishdan
uyalmaslik kerak. Chunki, chegaralarni
belgilash vaqtimizni muhim va maroqli
daqiqalar uchun ajratishga yordam beradi.
- Jismoniy
faollik.
Muntazam
ravishda jismoniy mashqlar, sport bilan
shug‘ullanish nafaqat sog‘liqni saqlashga
ko‘maklashadi,
balki
energiya
va
kayfiyatni ham oshiradi.
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz
joizki, bugungi kunda pedagog kasbiga
talab kuchayib bormoqda. Sababi, bolaga
ta’lim va tarbiya berishdek mas’uliyatli
kasbning vazifalarini to‘laqonli bajarish
har qaysi pedagogning ham qo‘lidan
kelavermaydi. Bunday kasbda ko‘proq sabr
toqatli,
kasbini
sevadigan,
tirishqoq
insonlargina
faoliyat
olib
borishadi.
Negaki, ular ish va shaxsiy hayot
o‘rtasidagi
muvozanatni
saqlashni
bilishadi. Ish jarayonida ham stressli
vaziyatlarga deyarli duch kelishmaydi.
Ammo, rahbariyat tomonidan beriladigan
bosim va haddan ortiq talablarining ularga
ko‘rsatadigan ba’zi bir qo‘shtirnoq ichidagi
munosabati ularni stressga berilishiga
sabab
bo‘lyapti
desak
mubolag‘a
bo‘lmaydi. Hozirda ustozlarga rahbariyat
tomonidan
beriladigan
bosim
va
talabalarning ularga ko’rsatadigan ba’zi bir
qo’shtirnoq ichidagi munosabati ularni
kunlik stressga ega bo’lishiga sabachi
bo‘ladi desam adashmayman. Shu kabi
Universal International Scientific Journal
11
2
stresslarning soni oshib ketishi tufayli
pedagoglar bu kasbdan qaysidir ma’noda
ko‘ngli soviydi va bu holat esa ularni kun
kelib pedagoglik kasbni tashlab ketishiga
majbur qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
K.B.Qodirov “Kasb tanlashga tayyorlashning psixologik jihatlari va professional loyihalar”
Toshkent, 2001-yil. – 36 b
2.
Pedagogik munosabatlarda o‘qituvchilarda kasbiy so‘nish jarayonining shakllanishiga
stressning ta’siri Botirova Dilafro‘z Bozorovna Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti “Pedagogika
va psixologiya” kafedrasi katta o‘qituvchisi.
3.
PLAG - Plagiarism. Studies. Artificial Intelligence 5-b.
4.
Shakarboyeva S. Bo‘lajak o‘qituvchilarda o‘z istida ishlash faoliyatini tarbiyalashning
ijtimoiy – psixologik xususiyatlari //Jurnal Pedagogiki i psixologii v sovremennom obrazovanii. – 2022-
yil. – T. 2. – №. 6
5.
K.D.Ushiniskiy Tanlangan pedagogik asarlar/Inson ta’lim predmeti sifatida. Pedagogik
antropologiya tajribasi (1861). - M.: RSFSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1945. - B.475.
6.
Abdulakimovna, S. S. (2021). O‘qituvchilarning o‘zini-o‘zi rivojlanishi kasbiy
kompetentlikni oshirish. Jahon ijtimoiy fanlar xabarnomasi, 3(10), 58-60.
7.
Shakarboyeva S. Bo‘lajak o‘qituvchilarda o‘z ustida ishlash faoliyatini tarbiyalashning
ijtimoiy-psixologik jihatlari //Jurnal Pedagogiki i psixologii v sovremennom obrazovanii. – 2022-yil. – T.
2. – №.
8.
PLAG - Plagiarism. Studies. Artificial Intelligence 20-b.
