MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
51
INGLIZ VA O‘ZBEK ADABIYOTIDA STILISTIK FIGUR VA BADIIY
SAN’ATLARNING O‘ZIGA XOSLIGI
Andijon davlat chet tillari instituti
Filologiya va tillarni o‘qitish (ingliz tili)
Yo’nalishi 1 – bosqich talabasi
Abdunabiyeva Baxoroy Ikromjon qizi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15225620
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek adabiyotida uchraydigan stilistik figuralar
va badiiy san’atlar qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Har ikki adabiyotda tasviriy vositalarning o‘ziga
xosliklari, ularning funksional roli, xalq ruhiyati va madaniyatiga qanday moslashgani yoritilgan.
Maqola tilshunoslik va adabiyotshunoslik fanlari kesishmasida yozilgan bo‘lib, nazariy hamda
amaliy jihatdan qimmatli xulosalarni beradi.
Kalit so‘zlar:
Stilistik figura, badiiy san’at, metafora, epitet, giperbola, litota, she’riyat,
tasviriy vosita, ingliz adabiyoti, o‘zbek adabiyoti.
Adabiy tilning badiiy imkoniyatlari har bir millatning estetik didi, dunyoqarashi va tafakkur
madaniyatini ifodalashda muhim vosita hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan stilistik figuralar va
badiiy san’atlar tilshunoslik va adabiyotshunoslik fanlari kesishmasida keng o‘rganilayotgan
dolzarb masalalardan biridir. Stilistik figura va badiiy san’atlar matnga emotsional boylik, estetik
go‘zallik va ta’sirchanlik baxsh etadi. Ayniqsa, she’riyat va badiiy nasrda ushbu vositalar orqali
mualliflar o‘z fikrini obrazli, ta’sirchan shaklda ifoda etadi.
Har bir xalq adabiyotida tasviriy vositalarning ishlatilishida milliy tafakkur, urf-odatlar,
tarixiy meros va madaniy-estetik qarashlar o‘z aksini topadi. O‘zbek adabiyotida xalqona ifodalar,
ramziy obrazlar, oriyalashgan tuyg‘ularni ifodalovchi badiiy vositalar ko‘p uchraydi. Ingliz
adabiyotida esa falsafiy chuqurlik, dramatik intensifikatsiya va ironik ifodalar ko‘proq uchraydi.
Bu esa har ikki adabiy maktabning o‘ziga xos stilistik jihatlarini ko‘rsatadi.
Stilistik vositalarni o‘rganish nafaqat adabiy tahlilni chuqurlashtiradi, balki tarjima
jarayonida muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Zero, badiiy matnni to‘laqonli tushunish va uni
boshqa tilga o‘tkazishda mazkur vositalarning roli beqiyosdir. Bugungi kunda ingliz va o‘zbek
adabiyotida stilistik vositalarning qo‘llanilishiga zamonaviy yondashuvlar, poetik matnlar
semantikasi va madaniyatlararo tafovutlar nuqtai nazaridan qaralmoqda.
Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek adabiyotlarida uchraydigan asosiy stilistik figuralar va
badiiy san’atlar qiyosiy tahlil qilinadi, ularning o‘ziga xos xususiyatlari, funksional yuklamalari
va estetik ahamiyati ochib beriladi. Shuningdek, har ikki adabiyotda til va madaniyat
uyg‘unligining qanday namoyon bo‘lishi amaliy misollar asosida tahlil qilinadi.
Stilistik figuralar tushunchasi va ularning adabiyotdagi ro‘li.
Stilistik figuralar — bu til birliklarining odatiy bo‘lmagan shaklda ishlatilishi orqali
tasviriylik, emotsional ta’sir kuchi yaratadigan vositalardir. Ularga metafora, metonimiya, epitet,
oksimoron, ironiya, gipérbola, litota, parallelizm, gradatsiya kabi vositalar kiradi. O‘zbek
adabiyotidagi stilistik figuralar. O‘zbek she’riyati va nasrida epitet va metaforalar keng
qo‘llaniladi. Alisher Navoiy ijodida "ko‘ngil daryosi", "visol yulduzi" kabi metaforik ifodalar
badiiy tasvirning chuqur ma’nodagi yuksak namunalaridandir. G‘afur G‘ulom, Abdulla Qodiriy,
O‘tkir Hoshimov kabi adiblar tilida esa xalqona so‘zlar, ironiya va litota kabi vositalar ko‘p
uchraydi. Ingliz adabiyotidagi stilistik figuralar. Ingliz adabiyotida Shakespeare, William Blake,
Charles Dickens kabi yozuvchilarning asarlarida badiiy san’atlar keng qo‘llanilgan. Shakespeare
dramalarida metafora va gipérbolaning kuchli ishlatilganligi, masalan: "All the world's a stage" —
umumlashtiruvchi metafora orqali hayotning teatrga qiyoslanishi ko‘rsatiladi.Qiyosiy tahlil. Har
ikki adabiyotda stilistik figuralar tuyg‘ularni chuqur ifodalashda asosiy vositadir. Ingliz
adabiyotida ko‘proq falsafiy-metaforik yondashuv sezilsa, o‘zbek adabiyotida obrazlilik xalqona
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
52
ifoda vositalari orqali amalga oshiriladi. Masalan, o‘zbek adabiyotidagi "ko‘ngil
ko‘zgusi" iborasi bilan ingliz adabiyotidagi "mirror of the soul" iborasi ma’no va obraz jihatdan
o‘xshashlikka ega.
Zamonaviy yondashuvlar. Zamonaviy ingliz va o‘zbek yozuvchilarining asarlarida stilistik
figuralar nafaqat badiiy ifoda, balki ijtimoiy va falsafiy fikrni etkazishda muhim vosita sifatida
ishlatilmoqda. Postmodern adabiyotda ironiyaga bo‘lgan qiziqishning ortishi ham buni
isbotlaydi.
Metodlar.
Ushbu maqolani yozishda adabiyotshunoslik va stilistika fanlariga oid nazariy-
analitik yondashuvlar qo‘llanildi. Asosiy metodologik yondashuvlar quyidagilardan iborat:
1.
Qiyosiy tahlil usuli
– ingliz va o‘zbek adabiyotlarida uchraydigan stilistik figuralar
va badiiy san’atlar o‘rtasida o‘xshashlik va tafovutlarni aniqlashda qo‘llanildi. Shakespeare,
William Blake, Dickens, Alisher Navoiy, G‘afur G‘ulom, Abdulla Qodiriy va boshqa
yozuvchilarning matnlari asos qilib olindi.
2.
Deskriptiv-lingvistik tahlil
– har ikki til (ingliz va o‘zbek) doirasidagi stilistik
birliklarning shakl va ma’no xususiyatlari aniqlanib, ularning sintaktik, semantik va pragmatik
jihatlari o‘rganildi.
3.
Tarjimaviy-analitik yondashuv
– stilistik figuralarning bir til matnidan
ikkinchisiga o‘girilishidagi semantik o‘zgarishlar va badiiy ta’sir kuchining saqlanishi tahlil
qilindi.
4.
Madaniyatlararo tadqiqot usuli
– stilistik vositalarning xalq madaniyati, tarixiy
tajriba va ruhiy-estetik dunyoqarash bilan bog‘liqligi kontekstida tahlil qilindi.
Tadqiqot materiali sifatida ingliz va o‘zbek adabiyotining klassik hamda zamonaviy
namunalari, shuningdek, stilistik tahlil bo‘yicha ilmiy maqolalar va monografiyalar asos qilib
olindi.
Natijalar.
Tadqiqot natijasida quyidagi ilmiy xulosalar va kuzatishlar aniqlandi:
1.
Ingliz va o‘zbek adabiyotlarida stilistik figuralar muhim semantik va estetik
yuklamaga ega
. Har ikki adabiy maktabda metafora, epitet, gipérbola, litota, oksimoron, ironiya
kabi vositalar keng qo‘llaniladi, biroq ularning qo‘llanish konteksti va maqsadi milliy tafakkurga
bog‘liq holda farqlanadi.
2.
O‘zbek adabiyotida stilistik figuralar ko‘proq xalqona obrazlar, majoziy
ifodalar orqali namoyon bo‘lsa
, ingliz adabiyotida esa falsafiy chuqurlik va dramatik kuchga
urg‘u beriladi. Masalan, Navoiyda “ko‘ngil daryosi” metaforasi ilohiy-intellektual yuksaklikni
bildirsa, Shakespeareda “Time is the fire in which we burn” kabi metaforalar hayotning fojiali
mohiyatini aks ettiradi.
3.
Tarjima jarayonida stilistik figuralarni to‘g‘ri o‘girish masalasi murakkab
tilshunoslik muammolaridan biri ekanligi aniqlandi.
Ayniqsa, metafora va ironiya kabi
vositalarni to‘g‘ri tarjima qilinmaganda, matnning badiiy kuchi sezilarli darajada yo‘qoladi.
4.
Madaniyatlararo tafovut stilistik vositalarning qabul qilinishi va talqin
qilinishida asosiy omil sifatida namoyon bo‘ladi.
Bu esa adabiy tarjimada, lingvistik tadqiqotda
va o‘quv jarayonlarida inobatga olinishi lozimligini ko‘rsatadi.
5.
Zamonaviy
adabiyotda
stilistik
vositalarning
qo‘llanilishi
diversifikatsiyalanmoqda.
Yozuvchilar ironiyadan ko‘proq foydalanishmoqda, parallelizm va
intertekstual birliklarga e’tibor ortmoqda. Bu stilistik figuralarning faqat estetik emas, balki
ijtimoiy va falsafiy g‘oyalarni yetkazish vositasi sifatida ham xizmat qilishini anglatadi.
Munozara.
Ingliz va o‘zbek adabiyotlarida
stilistik figuralarning qo‘llanilishiga oid
tahlillar
shuni ko‘rsatadiki, bu vositalar adabiy matnning nafaqat estetik, balki ideologik va emotsional
yuklamasini belgilaydi. Shu bois, ularni tadqiq qilishda faqat tilshunoslik emas, balki
madaniyatshunoslik, psixolingvistika va tarjima nazariyasi nuqtai nazaridan ham yondashish
muhimdir.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, har ikki adabiyotda o‘xshash stilistik birliklar mavjud
bo‘lsa-da, ularning ishlatilishiga bo‘lgan yondashuv keskin farq qiladi. Masalan, ingliz
adabiyotida metafora va gipérbola ko‘pincha dramatik intensivlik va falsafiy mujmalikni
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
53
yetkazishda xizmat qilsa, o‘zbek adabiyotida ular ko‘proq ruhiy kechinmalar, majoziy
tafakkur va xalqona obrazlar orqali ifodalanadi. Bu farq xalqning tarixiy-madaniy rivojlanishi,
diniy-dunyoviy qarashlari hamda poetik an’analar bilan chambarchas bog‘liqdir.
Shuningdek, stilistik figuralarning tarjima jarayonidagi murakkabligi ham munozarali
jihatlardan biri hisoblanadi. Har bir stilistik vosita tilga xos konnotatsiyaga ega bo‘lganligi sababli
uni boshqa tilda to‘laqonli aks ettirish qiyinlashadi. Bu holat ayniqsa, ironiya, litota va metafora
kabi figuralarda yaqqol seziladi.
Bugungi globallashuv sharoitida stilistik figuralarning funksiyasi kengayib bormoqda.
Yangi adabiy oqimlar, jumladan postmodernizm, intertekstualizm va dekonstruktivizm doirasida
stilistik vositalar yangicha shakl va mazmunda paydo bo‘lmoqda. Zamonaviy yozuvchilar stilistik
figuralarni nafaqat badiiy tasvir vositasi, balki g‘oyaviy-provokatsion uslub sifatida ham
foydalanmoqda. Bu esa stilistik figuralarning dinamik rivojlanayotgan fenomen ekanligini
tasdiqlaydi.
Ingliz va o‘zbek adabiyotlarida stilistik figura va badiiy san’atlarning o‘rganilishi nafaqat
adabiy tilning badiiy imkoniyatlarini ochib berish, balki milliy tafakkur, madaniy-estetik
qadriyatlar va ijtimoiy ongni anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot davomida
aniqlanishicha, stilistik figuralar har ikki adabiyotda muallifning emotsional holatini ifodalash,
obrazni kuchaytirish va matnning estetik ta’sirini oshirish vositasi sifatida xizmat qiladi.
O‘zbek adabiyotida stilistik vositalar xalq og‘zaki ijodi, diniy-axloqiy qarashlar va poetik
an’analar bilan chambarchas bog‘liq holda shakllanadi. Ingliz adabiyotida esa ular, ayniqsa
metafora, gipérbola va ironiya vositalari, dramatik kuch va falsafiy qatlam yaratishda faol
qo‘llaniladi. Bu jihatlar har ikki adabiy maktabning badiiy tafakkuriga xos o‘ziga xosliklarni aks
ettiradi.
Shuningdek, stilistik figuralarning tarjima jarayonida saqlanishi yoki yo‘qolishi matnning
semantik to‘liqligiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa ularni lingvistik emas, balki
madaniyatlararo kommunikatsiya vositasi sifatida ham o‘rganishni taqozo etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alisher Navoiy. "Xazoyin ul-maoniy". — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
NMIU, 2020.
2.
G‘ulom G‘. "Shum bola". — Toshkent: O‘zbekiston, 2019.
3.
Shakespeare W. "The Complete Works". — London: Wordsworth Editions, 1996.
4.
Leech G.N. "A Linguistic Guide to English Poetry". — London: Longman, 1969.
5.
Crystal D., Davy D. "Investigating English Style". — London: Longman, 1969.
6.
Karimov E. "O‘zbek tilining stilistikasi". — Toshkent: O‘qituvchi, 2011.
7.
Bozorov M. "Adabiy tahlil asoslari". — Toshkent: Fan, 2005.
8.
Hasanov B. "Badiiy matn tahlili". — Toshkent: TDPU, 2022.
