MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
647
DUDUQLANISH VA UNI BARTARAF ETISH USULLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
O’qituvchisi Qosimova Muattar
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15256223
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bolalarda duduqlanish sabablari, alomatlari, davolash,
va ularga klinik jihatdan yondashish haqida. Unda o’qituvchilar duduqlanishni bartaraf etis Uh
qonun qoidalari, bolalardagi nutq tortishishlarini oldini olish va tuzatish usullari berilgan.
Kalit so’zlar:
Duduqlanish, nutq buzulishi, didaktik prinsplar, korreksiya, metodika,
ertaakterapiya, psixoterapiya.
Duduqlanish (logonevroz) — bu nutqning ravonligi buzilishi bo‘lib, tovushlar, bo‘g‘inlar
yoki so‘zlarning takrorlanishi, cho‘zilishi yoki to‘satdan to‘xtab qolishi bilan namoyon bo‘ladi.
Duduqlanuvchi shaxs nima demoqchi ekanligini biladi, ammo aytishda qiynaladi.
Logopedik mashg‘ulotlar
Logopedik mashg‘ulotlar duduqlanuvchi bolaning nutqi va shaxsiga pedagogik-tuzatish
orqali ta’sir etishning asosiy vazifalarini o‘zida aks ettiradi. Bu mashg‘ulotlar muayyan tartibda,
uzluksiz, bosqichli, asosiy didaktik prinsiplarni hisobga olgan holda har bir bolaning shaxsiy
xususiyatlariga bog‘liq ravishda olib boriladi .
Psixoterapiya
Duduqlanishdan kelib chiqadigan stress, tashvish va o‘ziga ishonch muammolarini hal
qilishga qaratilgan kognitiv terapiya usullari qo‘llaniladi. Bu usullar duduqlanishni
yomonlashtiradigan fikrlash tarzini o‘zgartirishga harakat qiladi .
Nafasni rivojlantirishga qaratilgan o‘yinlar
Duduqlanishni bartaraf etishda nafasni rivojlantirishga qaratilgan o‘yinlar, masalan,
“Kapalaklar uchyapti”, “Kimning qushchasi uzoqqa uchadi?” kabi o‘yinlar qo‘llaniladi. Bu
o‘yinlar bolalarda to‘g‘ri nafas olish va chiqarish malakasini rivojlantirishga yordam beradi.
Elektron qurilmalar Nutqning ravonligini oshirish uchun turli xil elektron qurilmalar mavjud.
Terapevt tanlangan elektron qurilmani aniqlaydi va bu qurilmalar nutq terapiyasida qo‘llaniladi .
Ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi munosabatlar
Ota-onalar duduqlangan bolaga qanday munosabatda bo‘lishlari haqida ma’lumot olishadi.
Duduqlanishni davolashda odamning yaqin muhitining ta’siri juda katta.
Dori vositalari
Duduqlanishni davolash uchun tasdiqlangan dorilar yo‘q. Biroq, epilepsiya, depressiya va
tashvishlarni davolashda ishlatiladigan ba’zi dorilar sinab ko‘rilmoqda. Ushbu dorilar uzoq
muddat foydalanishda juda ko‘p yon ta’sirga ega
Duduqlanishni bartaraf etish uchun kompleks yondashuv zarur bo‘lib, bu logopedik
mashg‘ulotlar, psixoterapiya, nafasni rivojlantirishga qaratilgan o‘yinlar, elektron qurilmalar, ota-
onalar bilan ishlash va ba’zi hollarda dori vositalarini o‘z ichiga oladi. Erta tashxis va to‘g‘ri
davolash choralari duduqlanishning umrbod muammoga aylanishining oldini oladi .
Duduqlanishni bartaraf etishda amaliy mashqlar muhim rol o‘ynaydi. Quyida duduqlanishni
kamaytirish va nutqni yaxshilashga yordam beradigan asosiy mashqlar keltirilgan:
Nafas olish mashqlari
To‘g‘ri nafas olish nutqning ravonligini ta’minlaydi:
• Diafragmal nafas olish: Burun orqali chuqur nafas olib, og‘iz orqali asta chiqarish. Bu
mashq nafasni boshqarishga yordam beradi.
• Nafasni ushlab turish: Chuqur nafas olib, uni 5-10 soniya ushlab turish, so‘ngra asta
chiqarish. Bu mashq nafasni nazorat qilishni o‘rgatadi.
• Nafas va nutqni uyg‘unlashtirish: Nafas chiqarish vaqtida qisqa gaplar yoki so‘zlar aytish,
masalan, “Salom”, “Qandaysiz?”. Bu mashq nafas va nutqni muvofiqlashtirishga yordam beradi.
Artikulyatsiya mashqlar
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
648
Og‘iz va til mushaklarini mustahkamlash nutqni aniqroq qiladi:
• Til mashqlari: Tilni yuqoriga, pastga, chapga, o‘ngga harakatlantirish. Bu mashq til
mushaklarini faollashtiradi.
• Lab mashqlari: Lablarni cho‘zish, jilmayish, lablarni bir-biriga bosish. Bu mashq lab
mushaklarini mustahkamlaydi.
• Og‘iz ochish-yopish: Og‘izni keng ochib, so‘ngra yopish. Bu mashq og‘iz mushaklarini
faollashtiradi.
Nutq tezligini boshqarish mashqlari
Nutq tezligini nazorat qilish duduqlanishni kamaytiradi:
• Sekin o‘qish: Matnni sekin va ravon o‘qish, har bir so‘zga e’tibor berish. Bu mashq nutq
tezligini nazorat qilishga yordam beradi.
• So‘zlar orasida pauza qilish: Gaplar orasida qisqa pauzalar qilish, bu nafas olish va nutqni
muvofiqlashtirishga yordam beradi.
• Ritmik gapirish: Metronom yoki musiqa ritmiga mos ravishda gapirish. Bu mashq nutq
ritmini yaxshilaydi.
Psixologik mashqlar
Duduqlanish ko‘pincha psixologik omillar bilan bog‘liq bo‘lgani uchun, quyidagi mashqlar
foydali bo‘lishi mumkin:
• Relaksatsiya mashqlari: Yengil musiqani tinglab, chuqur nafas olish va tana mushaklarini
bo‘shashtirish. Bu mashq stressni kamaytiradi.
• Vizualizatsiya: O‘zini muvaffaqiyatli va ravon gapirayotgan holatda tasavvur qilish. Bu
mashq o‘ziga ishonchni oshiradi.
• Ijobiy afirmatsiyalar: “Men ravon gapira olaman”, “Nutqim aniq va tushunarli” kabi ijobiy
gaplarni takrorlash. Bu mashq o‘zini ruhlantiradi.
O‘yinlar orqali mashqlar
Bolalar uchun o‘yinlar orqali mashq qilish samarali bo‘lishi mumkin:
• “Kapalaklar uchyapti”: Bolalar kapalaklar kabi qo‘l harakatlari bilan birga gapirishadi, bu
nafas va nutqni muvofiqlashtirishga yordam beradi.
• “Kimning qushchasi uzoqqa uchadi?”: Bolalar chuqur nafas olib, qushcha kabi uzoq “u-
u-u” deyishadi. Bu nafasni boshqarishni o‘rgatadi.
Ushbu mashqlarni logoped yoki mutaxassis rahbarligida muntazam bajarish duduqlanishni
kamaytirishga yordam beradi. Agar sizga ushbu mashqlarning batafsil tavsifi yoki qo‘shimcha
ma’lumot kerak bo‘lsa, iltimos, xabar bering.
Ertakterapiya — bu bolalarning nutqiy muammolarini, jumladan, duduqlanishni bartaraf
etishda qo‘llaniladigan samarali usullardan biridir. Ertaklar orqali bolalarning tasavvuri,
emotsional holati va nutqiy faoliyati rivojlanadi, bu esa duduqlanishni kamaytirishga yordam
beradi.
Ertakterapiyaning duduqlanishni bartaraf etishdagi o‘rni
Ertakterapiya orqali bolalar:
• Nutqiy faollikni oshiradi: Ertaklarni tinglash va qayta so‘zlab berish orqali bolalar nutqiy
faoliyatda ishtirok etadi.
• Tasavvur va ijodkorlikni rivojlantiradi: Ertaklar bolalarning tasavvurini kengaytiradi, bu
esa nutqni erkinlashtiradi.
• Emotsional barqarorlikni ta’minlaydi: Ertaklardagi ijobiy obrazlar bolalarning o‘ziga
ishonchini oshiradi.
• Nutq tezligi va ritmini boshqarishni o‘rgatadi: Ertaklarni sekin va ravon o‘qish orqali
bolalar nutq tezligini nazorat qilishni o‘rganadi.
Amaliy mashqlar
1. Ertakni tinglash va qayta so‘zlab berish
Bolaga qisqa ertak o‘qib beriladi, so‘ngra u ertakni o‘z so‘zlari bilan qayta so‘zlab beradi.
Bu mashq nutqni rivojlantiradi va duduqlanishni kamaytiradi.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
649
2. Rol o‘ynash
Ertakdagi qahramonlar rollarini bolalar o‘ynaydi. Bu mashq orqali bolalar nutqiy faoliyatda
ishtirok etadi va o‘ziga ishonchini oshiradi.
3. Ertakni davom ettirish
Bolaga ertakning boshlanishi o‘qib beriladi, so‘ngra u ertakni davom ettiradi. Bu mashq
tasavvur va nutqiy faollikni rivojlantiradi.
4. Ertak asosida rasm chizish
Bolalar ertakdagi voqealarni rasmga soladi va bu rasm asosida hikoya qiladi. Bu mashq
nutqiy va vizual tasavvurni rivojlantiradi.
Ertakterapiya duduqlanishni bartaraf etishda samarali usul bo‘lib, bolalarning nutqiy,
emotsional va ijodiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu usulni logoped, psixolog va ota-
onalar hamkorligida muntazam qo‘llash tavsiya etiladi.
