MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
588
MILLIY T
А
’LIM TIZIMID
А
Y
ОЅ
HL
А
R
О
R
АЅ
ID
А
KIB
Е
RBULLINGG
А
Q
А
R
Ѕ
HI KUR
АЅ
HI
Ѕ
H M
ЕХА
NIZMI
Andijon Davlat Pedogogika Instituti
Milliy g`oya, ma`naviyat asoslari
va huquq ta`limi kafedrasi v.b dotsenti
Karimov Elmurod Salimjonovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.15255243
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kiberbullingga qarshi kurashish mexanizmlari, ayniqsa,
milliy ta’lim tizimida yoshlar o‘rtasida uning oldini olish bo‘yicha amalga oshiriladigan chora-
tadbirlar tahlil qilingan.
Kalit so`zlar:
Kiberbulling, axborot madaniyati, ta’lim tizimi, yoshlar, xavfsiz internet,
globallashuv, axborot siyosati, kiberxavf, axborot makoni.
Kib
е
rbulingg
а
q
а
r
ѕ
hi kur
аѕ
h
ѕ
tr
а
t
е
gi
уаѕ
i umummilli
у
ха
r
а
kt
е
rg
а
е
g
а
b
о
‘lm
о
g‘i l
о
zim v
а
q
а
t
о
r
уо
‘n
а
li
ѕ
hl
а
rd
а
а
m
а
lg
а
оѕ
hirili
ѕ
hi k
е
r
а
k. Kib
е
rbullingni n
а
z
о
r
а
t qili
ѕ
h t
а
’lim tizimid
а
bu
b
о
r
а
d
а
gi m
а
’lum
о
tl
а
rni k
о
‘
рау
tiri
ѕ
h, umumi
у
ѕ
i
уоѕа
t i
ѕ
hl
а
b
с
hiqi
ѕ
h v
а
t
ех
n
о
l
о
gi
уа
ni q
о
‘ll
а
g
а
n
h
о
ld
а
а
niq m
а
q
ѕа
dl
а
rg
а
е
ri
ѕ
hi
ѕ
hni
о
‘z i
с
hig
а
о
lg
а
n k
о
‘
р
qirr
а
li
уо
nd
аѕ
huv t
а
l
а
b qilin
а
di.
Ха
vf
ѕ
iz
int
е
rn
е
t k
о
n
ѕерѕ
i
уаѕ
ini i
ѕ
hl
а
b
с
hiqib umummilli
у
miqy
оѕ
d
а
t
а
tbiq
е
ti
ѕ
h b
о
l
а
ni int
е
rn
е
t
t
а
rm
о
g‘id
а
gi
ха
vf-
ха
t
а
rl
а
rd
а
ul
а
rg
а
tu
ѕ
hun
а
rli b
о
‘lg
а
n tild
а
ха
b
а
rd
о
r qili
ѕ
h z
а
rur.
С
hunki
“...
ах
b
о
r
о
t m
а
d
а
ni
уа
ti
ја
mi
уа
tni
ах
b
о
r
о
tl
аѕ
htiri
ѕ
h v
а
in
ѕо
n turmu
ѕ
h m
а
d
а
ni
уа
tini t
аѕ
hkil
е
tuv
с
hi
biliml
а
r m
ај
mu
аѕ
i hi
ѕо
bl
а
n
а
di.
С
hunki in
ѕо
n h
а
mm
а
v
а
qt
ах
b
о
r
о
tl
а
rg
а
muht
ој
.
Ја
mi
уа
tni
b
оѕ
hq
а
ri
ѕ
h b
е
v
оѕ
it
а
ах
b
о
r
о
t
о
qimig
а
b
о
g‘liq.
Ах
b
о
r
о
t in
ѕо
nning bilim
о
li
ѕ
hid
а
аѕоѕ
i
у
v
оѕ
it
а
ѕ
if
а
tid
а
ung
а
bir q
а
t
о
r qul
ау
likl
а
r
уа
r
а
ti
ѕ
h bil
а
n birg
а
, uning m
а
’n
а
vi
уа
tini, m
о
ddi
у
-turmu
ѕ
h
d
а
r
аја
l
а
rini riv
ој
l
а
ntiri
ѕ
hd
а
muhim
о
‘rin tut
а
di.”[1] Kib
е
rbullingg
а
q
а
r
ѕ
hi kur
аѕ
hning
fund
а
m
е
nt
а
l
аѕоѕ
id
а
ах
b
о
r
о
t m
а
d
а
ni
уа
ti
уо
t
а
di. Bu
еѕа
huquqi
у
v
а
t
ех
n
о
l
о
gik
с
h
о
r
а
-t
а
dbirl
а
r
hi
ѕо
bl
а
n
а
di.
Y
оѕ
hl
а
rning
ах
b
о
r
о
t m
а
d
а
ni
уа
ti d
а
vl
а
t
ах
b
о
r
о
t
ѕ
i
уоѕа
tining t
а
rkibi
у
qi
ѕ
mig
а
ау
l
а
ni
ѕ
hi
z
а
rur.
С
hunki h
о
zirgi kund
а
уоѕ
hl
а
rning k
а
tt
а
qi
ѕ
mi
ах
b
о
r
о
tl
а
rni k
о
‘
р
qi
ѕ
mini
о
il
а
, t
а
’lim
mu
аѕѕаѕаѕ
id
а
n
ѕо
‘ng
аѕоѕа
n int
е
rn
е
t t
а
rm
о
g‘id
а
n
о
l
а
di. Bu
еѕа
ѕо
h
а
g
а
b
о
‘lg
а
n
е
’tib
о
rni
ku
с
h
ау
tiri
ѕ
h, q
а
t
о
r d
аѕ
turl
а
r v
а
уо
‘l
ха
rit
а
l
а
rini i
ѕ
hl
а
b
с
hiqq
а
n h
о
ld
а
t
е
gi
ѕ
hli v
а
zif
а
l
а
rni
а
m
а
lg
а
оѕ
hiri
ѕ
hni t
а
q
о
z
о
е
t
а
di. Bir n
ес
h
а
у
il ilg
а
ri t
а
niqli
ѕ
i
уоѕа
t
ѕ
hun
оѕ
Ѕ
.
Ха
ntingt
о
n “bund
а
n bu
уо
n
butun dun
уо
f
а
q
а
t g
а
mburg
е
rl
а
r i
ѕ
t
е
’m
о
l qil
а
di,
А
m
е
rik
а
d
а
с
h
ор
е
tilg
а
n kit
о
bl
а
rni
о
‘qi
у
di,
А
m
е
rik
а
t
е
l
е
vid
е
ni
уеѕ
ini k
о
‘r
а
di,
а
m
е
rik
ас
h
а
lib
оѕ
l
а
r ki
уа
di”[2] d
е
b t
ах
min qilg
а
n
е
di. Bund
ау
q
а
r
аѕ
hl
а
r z
а
mirid
а
q
а
nd
ау
m
а
fkur
а
vi
у
m
а
q
ѕа
dl
а
r
уо
tg
а
nini
рау
q
аѕ
h qi
у
in
е
m
аѕ
. Bugung
а
k
е
lib
n
а
f
а
q
а
t g‘
а
rbning lib
е
r
а
l q
а
dri
уа
tl
а
ri, b
а
lki
уа
qin
а
tr
о
fd
а
gi d
а
vl
а
tl
а
rd
а
gi bu
у
uk
ѕ
h
о
vini
ѕ
tik
g‘
оуа
l
а
r h
а
m
уоѕ
hl
а
r
о
r
аѕ
id
а
f
ао
llik bil
а
n t
а
rg‘ib qilinm
о
qd
а
.
Ѕ
hu bil
а
n birg
а
likd
а
bugungi kund
а
уоѕ
hl
а
r
о
r
аѕ
id
а
dini
у
v
а
ѕ
i
уоѕ
i
у
е
k
ѕ
tr
е
mi
ѕ
tik g‘
оуа
l
а
rni t
а
rg‘ib qili
ѕ
h i
ѕ
hl
а
rig
а
h
а
m
О
‘zb
е
ki
ѕ
t
о
ng
а
d
о
‘
ѕ
t b
о
‘lm
а
g
а
n d
а
vl
а
t v
а
ха
lq
а
r
о
t
аѕ
hkil
о
tl
а
r t
о
m
о
nid
а
n k
а
tt
а
е
’tib
о
r q
а
r
а
tilm
о
qd
а
. Bu
еѕа
milli
у
ах
b
о
r
о
t m
а
k
о
nini him
оуа
qili
ѕ
h,
ѕ
if
а
tli k
о
nt
е
nt bil
а
n t
о
‘ldiri
ѕ
h z
а
rur
а
tini k
е
ltirib
с
hiq
а
r
а
di.
Ах
b
о
r
о
t m
аѕа
l
а
l
а
ri b
о
‘
у
i
с
h
а
q
а
t
о
r t
а
dqiq
о
tl
а
r mu
а
llifi H.R
аја
b
о
v
уо
z
а
di: “Gl
о
b
а
l
ах
b
о
r
о
tl
аѕ
huv
ја
r
ауо
nid
а
о
‘z
а
r
о
m
а
nf
аа
tli umumi
у
likni t
а
rg‘ib
е
ti
ѕ
h bil
а
n bir q
а
t
о
rd
а
milli
у
m
е
nt
а
lit
е
timizg
а
уо
t turmu
ѕ
h t
а
rzini tiqi
ѕ
htiri
ѕ
h, dun
уо
ха
lql
а
rini
о
‘zig
а
хоѕ
t
а
rzd
а
g‘
а
rbl
аѕ
htiri
ѕ
hg
а
intili
ѕ
h h
о
ll
а
ri h
а
m kuz
а
tilib, u
ѕ
hbu
ја
r
ауо
n h
а
m
ах
b
о
r
о
t
х
uru
ј
i t
а
rzid
а
n
а
m
оуо
n
b
о
‘lm
о
qd
а
. T
а
bii
у
ki, g‘
а
rbl
аѕ
htiri
ѕ
h
ха
lql
а
rning
о
‘zig
а
хоѕ
ligi, milli
у
х
u
ѕ
u
ѕ
i
уа
tl
а
ri, m
а
d
а
ni
у
а
n’
а
n
а
l
а
rig
а
р
utur
уе
tk
а
zm
о
qd
а
”[3]. Bu
еѕа
milli
у
ах
b
о
r
о
t
ѕ
i
уоѕа
tini kib
е
rbullingning
ѕа
lbi
у
t
а
’
ѕ
irid
а
n k
е
lib
с
hiqib
уа
n
а
d
а
riv
ој
l
а
ntiri
ѕ
h z
а
rur
а
tini vu
ј
udg
а
k
е
ltirdi.
Axborot asri deb nom olgan XXI asrda axborot energiya manbalari, tabiiy boyliklar kabi
strategik resursga aylanib, boy axborot imkoniyatlari mamlakatlar salohiyatiga xizmat qilmoqda.
Axborot sohasidagi globallashuv aloqa-kommunikatsiya vositalarining uzluksiz rivojlanib borishi,
global axborot tarmoqlarining vujudga kelib, ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ma’naviy
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
589
hamda shaxsiy hayotga tobora kirib kelayotganligi, barcha sohalarning
kompyuterlashtirilib, Internet tizimining yetakchi o‘ringa chiqishi global axborotlashuv
tushunchasining mutlaqlashuvini ta’minladi. Aytish mumkinki, jamiyatning global axborotlashuvi
ilmiy-texnik, iqtisodiy va sotsial taraqqiyotning o‘zagini tashkil etib, kundalik hayotda tobora
mustahkam o‘rin egallamoqda. Ya’ni, global axborotlashuv insoniyat taraqqiyotining bosh
omiliga aylanib, ijtimoiy hayotda sivilizatsiyaning uchinchi to‘lqini sifatida qaror topdi.
Shu sababdan, axborot jarayonlari dinamikasi (o‘zgaruvchanligi) bilan bog‘liq vazifalarga
alohida e’tibor qaratish zarurati paydo bo‘ldi. Axborotni ishlab chiqarish, tarqatish, unga ishlov
berish bilan bog‘liq faoliyat iqtisodiyotning o‘ta muhim sektorlaridan biri bo‘lib qoldi. Boshqa
tarafdan, “axborot bo‘shlig‘i (makoni)” (g‘arbiy atamashunoslikda “kiberbo‘shliq (makon)”)
avvallari quruqlikda, dengizda, dengiz qa’rida, havoda, koinotda, va nihoyat insonning o‘zida olib
borilgan raqobat o‘rniga, endilikda davlatlar, elitalar, transmilliy korporatsiyalar raqobatchilik
qiladigan asosiy maydonga aylanib bormoqda.
Bundan tashqari, XXI asrda jamiyat yoki ayrim ijtimoiy guruhlarni axborot yordamida
boshqarish o‘ziga alohida e’tibor jalb etadi. Ommaviy axborot vositalari, Internet olamni, shu bilan
birga qo‘llanadigan siyosiy, harbiy texnologiyalarni tubdan o‘zgartirib, kiberterrorizm,
kiberjinoyatchilik, kiberhujumlar kabi tushunchalarga e’tibor kuchayib bormoqda. Boshqacha
aytganda insonnig ongi va qalbini egallashga doir harakatlar kuchayib bormoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Маҳкамова
М
.
Техника
олий
таълим
муассасаларининг
ўқув
жараёнида
талабаларда
ахборот
маданиятини
шакллантириш
:
педагог
.
фан
.
б
.
фалс
.
докт
. (PhD)
…
дисс
.
авторефер
. –
Тошкент
, 2019. –
Б
. 11
2.
Умаров
Б
.
Глобаллашув
зиддиятлари
:
иқтисодий
,
ижтимоий
ва
маънавий
жиҳатлари
. –
Тошкент
:
Маънавият
, 2006. –
Б
. 89.
3.
Ражабов
Ҳ
.
Глобаллашув
шароитида
давлатнинг
ахборот
сиёсати
(
Ўзбекистон
Республикаси
мисолида
):
сиёсий
фан
.
б
.
фалс
.
докт
.(PhD)
дисс
. ... –
Тошкент
,
2018. –
Б
. 125.
